A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/385/

Академик эрх чөлөө ба үнэ цэнтэй ажилтан бэлтгэх эхлэл

Ажил олгогчдын шаардлагад нийцсэн мэргэжилтнүүдийг орон нутагт бэлтгэж байна

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/385/



Монголын зүүн бүсийн боловсролын салбарын тулах цэг болсон Дорнод их сургууль цагийн эрхээр боловсон хүчний бодлогоо өөрчилж эхэлжээ. Нийгмийн ухааны чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэдэг байсан тус сургууль хэдэн жилийн өмнөөс байгалийн ухаанд онцгой анхаарах болов. Үүнийг тод томруун харуулах нэг жишээ нь тус сургууль саяхан газрын тосны бүтээгдэхүүн шинжилдэг иж бүрэн лабораторитой болсон явдал. Азийн хөгжлийн банкнаас 2012-2019 онд хэрэгжүүлж буй дээд боловсролын шинэчлэл төслийн хүрээнд тус сургуульд 293.4 сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүлсний нэг нь 107 сая төгрөг бүхий уг лаборатори юм. “Саяхан манай сургуульд салбарын яам болон АМГТГ-ын мэргэжилтнүүд ирж лабораторийг маань үзээд хүчин чадал сайтайд нь олзуурхаж, хурдан ашиглалтад оруулж үр дүнг нь үзэхийг захисан” хэмээн Дорнод их сургуулийн захирлын үүрэг гүйцэтгэгч Э.Ундармаа Азийн хөгжлийн банкны төлөөлөлтэй уулзахдаа ярилаа. Ирэх жил тус сургуулийг газрын тосны инженерийн мэргэжлээр төгсөж буй анхны мэргэжилтнүүд хөдөлмөрийн зах зээлд гарна. Монгол орны газрын тосны өлгий нутагт хүчин чадал сайтай, сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмжтэй лабораторийг түшиглэн боловсон хүчин бэлтгэж эхэлсэн нь үргэлж шүүмжлэлийн бай болдог боловсролын салбарын хувьд нэн таатай мэдээ юм.


“Инноваци, шинэ технологид дасан зохицох чадвар, хөгжил нэвтрүүлэх чадавх бол тухайн улсын эдийн засгийн өсөлтөд маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг” хэмээн Азийн хөгжлийн банкны суурин төлөөлөгч, хатагтай Ёланда Фернандез Ломмен манай сонинд өгсөн ярилцлагадаа онцлов. Тиймээс ч дээд боловсролын салбарт мэдлэгийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах эрх чөлөөг хангалттай байлгах, төгссөн мэргэжилтнүүд нь ажил олгогчдын шаардлагад нийцдэг байх нь хөдөлмөрийн зах зээлээр хоорондоо холбогддог макро эдийн засаг ба дээд боловсролын салбарын гол зорилго. Ийм жишигт дээд боловсролын чанарыг хүргэхээр хийсэн ажил, санхүүжилтынх нь багахан хэсэг нь газрын тосны бүтээгдэхүүн шинжлэх лаборатори юм. “Манай улс Газрын тос боловсруулах үйлдвэртэй болохоор зорьж, Засгийн газар энэ салбарт гадаад ажилчдын тоог цөөлж, дотоодын ажиллах хүчнийг нэмэгдүүлэх бодлого баримталж буй энэ үед уг хөрөнгө оруулалт аймгийн тулгамдсан асуудлыг шийдлээ” хэмээн Засаг дарга М.Бадамсүрэн хатагтай Ёландад талархал илэрхийлсэн. Сургуульдаа лабораторитой болох төслөө тус сургуулийнхан 2015 оны арваннэгдүгээр сард бичиж, дараа сард нь санхүүжилт авах эрхтэй болсон аж. Харамсалтай нь, төсөл боловсруулах багт газрын тосны чиглэлийн нарийн мэргэжилтэн байхгүйгээс тоног төхөөрөмжийн жагсаалтаа дутуу өгчихжээ. Үүний улмаас одоо сорох шүүгээ, аналитик жин, нэрлэгийн аппарат, октан тодорхойлогч гэсэн дөрвөн тоног төхөөрөмж алга. Хайран сайхан тоног төхөөрөмжүүдээ оюутнууд нь гүйцэд ашиглаж чадахгүй, танхимын хойморт үзүүлэнгийн үүрэг гүйцэтгэж байгаа нь харамсалтай.


Тус лабораторид тулгамдаж буй өөр нэг асуудал бол менежментийг нь хариуцах лаборант, профессор олдохгүй байгаа юм байна. “Улс орон даяар зар тавиад ч ирдэггүй. Цалин хангамж, бүс нутгийн хөгжлийг голдог байх” хэмээн Э.Ундармаа учирлав. Уг нь газрын тосны олборлогч болон шатахуун импортлогчид хамтран ажиллах сонирхлоо илэрхийлээд буй аж. Дорнодын их сургуулийн Инноваци, гадаад харилцааны албаны мэргэжилтэн С.Энхжаргал “Лабораторийн менежменттэй холбоотой асуудал их чухал. Байнгын ажиллагаатай байх, засвар үйлчилгээ тогтмол хийдэг байх хэрэгтэй. Бид анхнаасаа төслөө бичихдээ нээлттэй лаборатори байгуулж, бүсийн компаниудад төлбөртэй үйлчилгээ үзүүлэх замаар зардлаа нөхөх, санхүүжилт босгохыг зорьсон” гэж ярилаа. Азийн хөгжлийн банкны боловсролын салбар хариуцсан ахлах мэргэжилтэн Л.Итгэл “Лабораторийн зарим тоног төхөөрөмж дутуу, ажиллуулах мэргэжилтэн байхгүй байгааг харах үнэхээр харамсалтай байна. Сургууль хариуцлагагүй хандаж, бэлтгэл дутуу хийсний илрэл. Гэхдээ нэгэнт манайхаас хөрөнгө оруулсан тул бид дутууг нь авч өгнө” хэмээв. Лаборатори байнгын үйл ажиллагаатай болсноор Монголд газрын тосны салбарт үйл ажил­ лагаа явуулдаг компаниудтай хамтран ашиглах, газрын тосны инженерийн чиглэлээр хавсарга болон суурь судалгааг бүс нутгуудын болон улсын хэмжээнд хийж, хэрэгжүүлэх өргөн боломж нээгдэж буй юм.


АЖИЛ ОЛГОГЧДЫН ХЭРЭГЦЭЭГ ХАНГАЖ ЭХЭЛЛЭЭ


Ажил горилогчдын хувьд бичгийн харилцааны болон багаар ажиллах чадвар, задлан шинжлэх, санаачилгатай шийдэмгий байх чадварууд дипломын голч дүнгээс нь илүү чухал болохыг ХНХЯ-наас ажил олгогчдын дунд явуулсан судалгаанд бий. Дээд боловсролын шинэчлэлийн хүрээнд ажил олгогчдын дээрх хэрэгцээг хангах нэгэн сонирхолтой төсөл хэрэгжүүлсэн нь “Оюутнуудын санаачилгыг дэмжих төв” юм. Оюутнууд санаачилгаа ажил хэрэг болгоход санхүүгийн дэмжлэг үзүүлснээр ажил хийх сонирхол нь нэмэгдсэн байна. Тухайлбал, “Маамуу” үсчний салоны төсөл орлого олох боломжтой учир оюутнууд маркетинг хийх, харилцагч татах гэх мэт бие даан бизнес эрхлэх чадваруудаа хөгжүүлэхэд ихээхэн дэмжлэг болжээ. Одоо тус салонд үсчний чиглэлээр ажиллах сонирхолтой оюутнууд цагаар ажилладаг. Энэ төсөл хэрэгжсэнээр оюут­ нууд төслөө төлөвлөгөөний дагуу хийх, удирдлагаар хангах, эрсдэлээ тооцох, тайлан боловсруулах гээд төслийн удирдлагын чадвар нь эрс сайжирсан гэдгийг С.Энхжаргал онцоллоо. Өөрөөр хэлбэл, төсөлд хөрөнгө оруулалт татах, дэмжлэг авахад саад болдог төслийн зорилт, үр дүнг ерөнхийлөх гэх мэт монголчуудын гаргадаг түгээмэл алдаа багасаж байна гэсэн үг. Үүний зэрэгцээ албан бичиг боловсруулах, багаар ажиллах чадвар, сэтгэл зүйгээ удирдаж, зорилгынхоо төлөө тууштай явдаг чадварууд нь хөгжсөн аж. “Төсөл хэрэгжсэний дараа эрсдэлээ тооцоолж хэрхэн даван туулах вэ гэсэн асуудал шийдэх чадвар маш сайн хөгжсөн гэж оюутнууд хариулсан байна. Одоо уг жишгийг тус сургууль үргэлжлүүлж буй бөгөөд оюутнууд холбоогоороо дамжуулж цагийн ажил хийдэг болжээ.


ЯПОН ХҮҮХДҮҮД МОНГОЛЫН ТУХАЙ СУРАЛЦАЖ БАЙНА


Дорнод их сургуульд байгуулсан зайн сургалтын төвд сайн дурын ажилтан Мина Япон сурагчдад Монголын тухай хичээл зааж, мэдээлэл түгээж байна. Биднийг зайн сургалтын танхимаар ороход Архангай аймаг дахь МУБИС-ийн зайн сургалтын төвөөс холбогдсон байлаа. Ийм төвүүдийг БаянӨлгий, Завхан дахь их сургуулиудад Дээд боловсролын шинэчлэл төслийн хүрээнд мөн байгуулсан бөгөөд 19 хүний бүрэлдэхүүнтэй баг ажилладаг аж. Зайн сургалтын төвтэй болсноор орон нутагт ахисан түвшний сургалт явуулах, төгсөгчдийн мөшгөх судалгаа хийх, гадаадын мэргэжилтэн, профессоруудын сургалтад хамрагдах, эрдэм шинжилгээний илтгэл, судалгаануудаар цахим сан үүсгэж, төлбөртэй үйлчилгээ үзүүлэх боломж бүрджээ. Засгийн газраас боловсролын салбарт баримталж буй бодлогын хүрээнд 2022 он гэхэд орон нутгийн ЕБС-ийн багш нарын 70 хувийг магистрын зэрэгтэй болгоход Дорнод их сургуулийн зайн сургалтын төв чухал хувь нэмэр оруулж буйг захирлын үүрэг гүйцэтгэгч Э.Ундармаа онцолсон. Тус сургуулийн төгсөгчид зүүн бүс дэх цэцэрлэг болон ЕБС-ийн багш нарын 80 орчим хувийг хангадаг аж. Уг төв одоогоор аймгийн дөрвөн сумтай холбогддог бөгөөд энэ он гарсаар таван удаагийн онлайн хичээл, хоёр хэлэлцүүлэг өрнүүлсэн байна.


Оюутнуудын төсөл удирдах, албан бичиг боловсруулах чадвар сайжирчээ


Орон нутаг дахь боловсролын аяллын хүрээнд санхүүжүүлэгч байгууллагын урмыг хугалж, нутаг нэгтнүүдийнхээ өмнөөс нүүр улайх бас нэг явдал болжээ. Төслийн хүрээнд Дорнод их сургуулийн биеийн тамирын заалыг иж бүрэн шинэчлэхээр 86 сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүлжээ. Харамсалтай нь, гүйцэтгэгч байгууллага болон сургуулийн удирдлагын хариуцлагагүйн улмаас өдгөө тэр их мөнгөний нэлээд нь салхинд хийсэв. Гүйцэтгэгч компани зориулалтын бус шал тавьснаас хүмүүс халтирч унаж, гэмтэх болсон тул хуучин шалаа буцаан тавьсан, хана нь чанар муутай гээд санхүүжүүлэгчээ гонсойлгож хариуцлагагүй хандсан байв. Хатагтай Ёланда “Биеийн тамирын заал чанар болон дизайны хувьд та бүхний сэтгэлд хүрээгүй, хүмүүс унаж, гэмтсэнд харамсалтай байна. Гүйцэтгэгч байгууллагыг шалгая.” хэмээв. Харин Азийн хөгжлийн банкны боловсрол хариуцсан мэргэжилтэн Л.Итгэл “86 сая төгрөг их мөнгө. Үүний зарцуулалт ийм хангалтгүй байгаад сэтгэл дундуур байна. 2014 онд энэ заалыг зассан. Манай журмаар гүйцэтгэгч тал нэг жилийн баталгаа өгдөг. Тухайн үед яагаад мэдэгдэж болоогүй юм бэ. Тэгсэн бол дахиж хийлгэж болох байсан. Үүнд сургуулийн удирдлага ч бас хариуцлагагүй хандсан байна” гэсэн юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Маршалд итгэгдсэн Н.Лхамсүрэнг шившиглэсэн түүх

Төмөр замын удирдлагууд улс, үндэстнээ “шулсаар” байх уу

 0 сэтгэгдэл


Дипломатчийн хөрөг нийтлэл

СССР-т хүчтэй гүйцэтгэх засаг­ лал тогтчихлоо. харин Монголд тэр нь сулхан мэт Цэдэнбалд санагджээ. Түүнийг бэхжүүлэх хэрэгтэй. Намыг нам чигээр нь ажиллуулахаас бус төрийн дээр гаргахгүй, тэр утгаар Н.Лхамсүрэнг төрөөс холдуулж, намын өндөр албан тушаал руу гулсуулсан байх магадлалтай. Н.Лхамсүрэн нь Чойбалсангийн итгэлийг хүлээсэн, бүр 1940 онд Мал тариалангийн яамны сайдаар томилогдож байсан (1940.07.06-1942.05.15), түүхэн үйл явдлуудад гар бие оролцсон, Ерөнхий сайдын орлогч, ГЯЯ-ны сайд, УБХ-ын гишүүн явсан, улсын их хурлын депутат байгаагийн хувьд хүчтэй гүйцэтгэх засаглалд Цэдэнбалтай ана мана өрсөлдөх үе тэнгийн нэгэн байсанд хамаг учир оршино. Тэгээд ч маршал өөрийнхөө залгамжлагчид дотор лхамсүрэнг оруулан тооцож, нэрлэж байсан гэх аман түүх байдаг юм билээ. Анхаарал татах өөр нэг асуудал байна. Маршал Чойбалсангийн үед 1951 оны зургадугаар сарын 10-нд улсын их хурлыг сонгох сонгууль явуулсан бол тун удалгүй 1954 оны зургадугаар сарын 13нд дараагийнхаа сонгуулийг явуулсан байх аж. БНМАУ-ын их хуралд депутатаар сонгогдсон 295 хүний нэрс дотор 90 дүгээрт “Намтайширийн Лхамсүрэн–Батсүмбэрийн сонгуулийн тойрог” гээд байж байна.


Төрзасагт хамааралгүй намын ажилтан Лхамсүрэн депутат нь депутат байжээ. Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд Ерөнхий сайд Ю.Цэдэнбал, Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Б.Ширэндэв, Ерөнхий сайдын орлогч С.Лувсан, Д.Майдар, Л.Цэнд гэж жагссан байна. СССР-т Маленков Сайд нарын Зөвлөлийн даргаараа бэхжиж, коммунист намын дарга арын эгнээнд байсан үйл явдлыг Монголд хуулбарлан буулгаж, баталгаажуулахын тулд Цэдэнбал дахин сонгууль явуулж шинэ улсын их хурал байгуулах, БНМАУын их хурлын тэргүүлэгчдийн даргын хоосон албан тушаалд (Г.Бумцэнд 1953.09.23-нд таалал төгссөнөөс хойш) ГЯЯ-ны орлогч сайдaap ажиллаж байгаад Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэгийн орлогч дарга болсон Ж.Самбууг гэв гэнэт шатгүй ахиулж томилуулан, тэгснээрээ төрийн дээд байгууллагыг хяналтдаа авах далдын санаагаар энэ бүх ажиллагаа нөхцөлдсөн байх магадлалтай. Тэр үед лхамсүрэнгийн эрхэлж байсан үзэл суртал эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга гэдэг нь ямар үүрэгтэй албан тушаал вэ? Аугаа их эх орны дайны тухай, Зөвлөлтийн армийн чөлөөлөх байлдаан, фашизмын эсрэг хүн төрөлхтний тэмцлийн талаар Монголын ард түмэнд байнга мэдээлж байх үүрэг бүхий МАХН-ын төв хорооны үзэл суртал эрхэлсэн нарийн бичгийн даргаар анх 1944 онд Б.Ширэндэв (Н.Лхамсүрэнгийн дурдаж ярьснаар ширэндэв нь намын гишүүн биш байхдаа) томилогдож, 1948 он хүртэл ажилласан бол 1948-1950 онд С.Чойжамц, 1950-1951 онд М.Лувсанцэрэн, 1951-1954 онд С.Сосорбарам, 1954-1957 онд Н.Лхамсүрэн, 1957-1958 онд Ч.Сүрэнжав, 1958-1960 онд Д.Төмөр-Очир, 1960-1962 онд Л.Цэнд, 1962 онд Д.Төмөр-Очир, 1962-1972 онд Б.Лхамсүрэн гэж жагссаар 1990 онд Ц.Балхаажаваар дуусдаг.


Харин намынхаа тэр дээд албанд Н.Лхамсүрэн яагаад удаагүй вэ гэдэг нь олон хариулт бүхий эгзэгтэй сэдэв юм. ЗХУКН-ын ХХ их хурлын үзэл санааг хүлээн авч дэмжиж, улс орны тулгамдсан асуудлаа илэн далангүй хэлэлцсэн МАХН-ын төв хорооны 1956 оны 4 дөрөвүгээр сард болсон IV Бүгд хурал дээр МХЗЭ-ийн төв хорооны Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Ядамсүрэн МАХН-ын төв хорооны үзэл суртал эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга Н.Лхамсүрэнг ширүүн шүүмжилсэн үг хэлжээ. Энэ шүүмжлэлээс улбаатайгаар түүнийг улс төрөөс зайлуулах ажиллагаа эхэлсэн болов уу гэх таамаг төрж байна. Бүгд хурлын тэмдэглэлээс ийм дүгнэлт хийж болно. Ядамсүрэнгийн хэлэх үгийг ч эртнээс маш нягт боловсруулж, үүрэг чиглэл өгч, улс төрийн товчооны гишүүнийг (Намын төв хорооны улс төрийн товчооны жинхэнэ гишүүн, нам-засгийн нэг удирдагчийг шүү!) бүдүүн зүрх гарган нэр заан шүүмжлэх эрх олгосон байх магадлалтай. МХЗЭ-ийн төв хорооны Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Ядамсүрэн шүүмжлэлийнхээ эхэнд өөрөө толгойлж байгаа эвлэлийн байгууллагаа хайр найргүй дайрч, үгүйсгэж, залуучуудын хүмүүжил унасныг баримтаар авч өгчээ. Сурагчдын сахилга, хүмүүжил, сурах бичиг, оюутны хүмүүжил гэхчлэн ярьж явснаа намын үзэл суртлын ажил руу орж ярьжээ. үзэл суртлын ажлыг эрс сайжруулах хэрэгтэй, сайжруулах хэрэгтэй гэдгийг ч ЗХУКН-ын ХХ их хурал заалаа гэснээ ингэж ярьжээ:


• Онолын зарим чухал асуудлын талаар хариу өгөхөд Н.Лхамсүрэн огт анхаарал тавихгүй байна. Н.Лхамсүрэнг бид мэдлэг зүтгэлтэй сайн хүн гэж үнэлж, түүний үгийг анхааралтай сонсдог байсан. Н.Лхамсүрэн Чойжамцыг нарийн бичгийн дарга байхад шүүмжлэхдээ ажил сайжруулах нөхцөл суртлын хэлтэст бүрэн байна. Хэлтсийн ажилтан нь бүгд дээд боловсролтой хүмүүс юм гэж байсан. Харин одоо ажиллах бололцоо ба хэлтсийн чадвар нь бүр ч их дээшилсэн юм.


• ЗХУКН-ын хIх их хурлын дараагаар хотын намын идэвхтний хурал дээр Н.Лхамсүрэн “Би үзэл суртлын ажлын чухлыг одоо сайн ойлгож байна, би Намын дээд сургуулийн марксизм-ленинизмийн кафедрын эрхлэгчийн ажлыг муу хийж байгаа” гэж, түүнийгээ сайжруулна гэж үүрэг авч байсныг санаж байна.


• Гэтэл Лхамсүрэнгийн ам, ажил хоёр сүүлийн үед сүрхий зөрөх болжээ.


• Ер нь Н.Лхамсүрэн намын эрх ашгийн үүднээс биш, тийм нялуун зангаар хүнтэй харьцдаг, хэдхэн тооны сэхээтэнтэй мөр алгадалцан явах замаар харилцаж байдгаас одоо нийтийн дунд Н.Лхамсүрэн ярьсан гэдэг сайн муу яриа, бусдыг үнэлж дүгнэсэн яриа гарах болжээ. Ийм том хариуцлагатай хүн тийм бэртэгчин зан гаргаж болохгүй.


• Лхамсүрэн хоёр жилийн өмнө шинэ сэргэг байхдаа онолын зарим асуудалд хариу өгмөөр эхэлсэн боловч тэр эхлэл нь н.дэлэгийн бичсэн “Зарц ядуусын тухай” алдаатай статъя гарсан, үүнийг Н.Лхамсүрэн даан ч хийсвэр уншиж гаргасан байна.


• Энэ алдаатай статъяг Н.Лхамсүрэн өөрөө үзэж гаргасан учир төдий л яриа болголгүй өнгөрүүлсэн юм. Үүний хамт Н.Лхамсүрэн алдаа гаргахаас айж онолын асуудалд хариу өгөх зүрх нь хүрэхээ больсон байна.


• Үзэл суртлын ажлын амьд­ралаас тасархай их дутагдлын хамт урлагийн ажилд их дутагдал оршиж байна гэхчлэн ярьжээ. МХЗЭ-ийн төв хороог толгойж асан энэ хүний шүүмж цаашид нэг хүнийг тахин шүтэж байсны хор уршиг, аймгийн намын хороодын ажил, лоохуузын шүүмжлэлийг өөлсөн эсэргүүцсэн, дутагдал байгаа ч Н.Цэдэнбал, Н.Дамба нарыг итгэл эвдсэн гэж үзэх үндэстэй баримт байхгүй тухай, Чойбалсангийн дараа Ерөнхий сайдыг томилоход дөрвөн хүнээр санал хураагдсан гэж Н.Лоохууз ярьсан нь чавганц эхнэрүүдийн дотор байдаг хов живийн яриа, харин Сүрэнжав маршалыг нас барсны дараа хэсэг хүн цуглуулж Ерөнхий сайдын байр суурийн төлөө явууллага хийсэн нь үнэн гэхчлэн ярьсан байна. Цэрэндорж бичиж, Арильдий зассан тэр үг төв хорооны IV Бүгд хурлын дэлгэрэнгүй тэмдэглэлд үлджээ. Эл Бүгд хурал дээр Ерөнхий сайд Ю.Цэдэнбалын тавьсан илтгэлээс энд хамаарахгүй ч ганц абзац эшлэмээр байна.


• Зөвлөлтийн бүх ард түмэн, ЗХУКН, Зөвлөлт Засгийн газар нь манай ард түмнийг хамгийн анхны хань, анхны ардчилсан улс гэж үздэг юм.


• Тэд манай хоёр ард түмэн бол сайн сайхныг ч, хүнд бэрхийг ч хамт үзсэн юм гэж их дотноор харилцдаг юм.


• Жишээ нь, нэг хүлээн авалт дээр нөхөр В.М.Молотов хундага өргөж манай улсыг “Ардчилсанулсуудын анхны алтан хараацай” гэж нэрлэсэн.


• Энэ юуг хэлж байна вэ гэвэл манай орны давшилтыг их өндөр үнэлж байгаа юм. Энэ үнэлэлт манай ард түмнийг их зоригжуулж байгаа хэрэг гэжээ. Ийнхүү маршал Чойбалсангийн үнэнч шавь, манай нам, улс, нийгмийн үйл хэрэгт үнэнч, манай нам, төр-нийгмийн идэвхтэй зүтгэлтний нэг Намтайширын Лхамсүрэнг анх удаа олны нүдэн дээр шившиглэжээ. Тэрхүү гайтай Бүгд хурлын дараа түүнийг Намын төв хорооны улс төрийн товчооны гишүүн, Намын төв хорооны нарийн бичгийн даргын үүрэг ажлаас бүрмөсөн (үүрд) чөлөөлжээ. Шившиглэх ажиллагаанд хожим Цэдэнбалыг буруутгадаг. Тэр хоёрын дунд ямар нэгэн зөрчил, үл ойлголцол байсан болоод л Лхамсүрэн нь үхэн үхтлээ гомдож өширхөж явсан болов уу. Ингэхэд Лхамсүрэн гэгч хэн байв гэдэгт олон өнцгөөс хариулт хайя. 1944 оны зунаас яригдах сэдэв. АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Монголд айлчилсны дараа улаанбаатарт хөл хөдөлгөөн эрс идэвхжжээ. Дэлхийн томхон гүрэн, II дайны холбоотон гүрэн-АНУ-ын төрийн том зочныг амжилттай хүлээн авсан Монголын удирдагчдад эрх чөлөөний амт илэрхий мэдрэгджээ. 1944 оны сүүлчээр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд маршал Х.Чойбалсан ЗСБНХУ-д ажлын айлчлал хийв. Үүнээс өмнөх айлчлалууд нь албан ёсны гэж тооцогддоггүй байлаа.


Б.Жаргалсайхан гуайн “Алаг жарны бодрол” номд дурссанаар, айлчлалын явцад маршал Москва дахь Элчин яамандаа зочилж, Элчин Ж.Самбуутай удтал хөөрөлдөх зуураа “Монгол улс маань арван хэдэн сая хүнтэй болно гэсэн үг шүү дээ” хэмээн ярьж байжээ. Алс дорнодын дайндаа Монголыг татан оруулахын тулд Сталин Чойбалсанд нийт монгол угсаатны удирдагч болгоно хэмээн тал засан баярлуулж хөөргөсөн хэмээн Б.Жаргалсайхан гуай бичсэн байх аж. 1945 оны зун, намрын тэр түүхэн үед лхамсүрэнг маршал бүрэн таньж итгэж, үүрэг хүлээлгэж байсан болов уу гэж би үздэг. орос хэл сайтай, гадаад харилцаа гадарладаг, намын үзэл суртал, ухуулга хариуцдагийнх нь хувьд олон улсын байдлыг шууд тоймлон ярьж мэдээлдэг гол хүнээрээ Лхамсүрэнг тавьсан юм билээ. 1945 оны зун Москвад явагдсан СССР-ДИУ-ын хэлэлцээ, хэлэл­цээний гол сэдэв болсон гадаад Монголыг тусгаар тогтнуулах, эс тогтнуулах тухай маргаан, тэгж тэгж хэлэлцээг дуусгаж, 1945 оны наймдугаар сарын 14-нд Зөвлөлт холбоот улс, ДИУ-ын хооронд Найрамдал, холбооны тухай гэрээнд гарын үсэг зурсан, гэрээ 10 өдрийн дараа нь хүчин төгөлдөр болсон, гэрээг дагалдсан ноот бичигт “БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг ДИУ хүлээн зөвшөөрнө” хэмээн заасан, ноот дээрхи заалтын дагуу хятадын тал гадаад Монголын хүн амаас санал асуулгаж, тэр оны намраа тусгаар тогтнолоо баталсан санал хураалтыг Монголд зохион байгуулсан зэрэг түүхэн үйл явдлууд ар араасаа цувж байх үед Н.Лхамсүрэн нь яг Чойбалсангийн дэргэд байж, бүх ажилд нь туслаж, гар бие оролцож явсан байдаг. Ялангуяа, тусгаар тогтнолын асуудлаар ард нийтээрээ санал асуулга явуулахад ухуулга сурталчилгааны нөр их ажлыг үүргийнхээ дагуу Лхамсүрэн (Намын төв хорооны лекторын товчооны дарга, радио хорооны дарга) нугалалцжээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Цахим эриний бүтээл буюу компьютерт донтсон гоонь эрчүүд

Цахим тоглоомын үйлдвэрлэл тэлж, хөдөлмөрийн зах зээл ганхаж байна

 0 сэтгэгдэл

Бидний хэдэн найзууд дунд уулзалт алгасалгүй ирдэг нэг шар залуу байдаг юм. Үеийнхэн нь гэр бүл зохиож, ажил, карьерын замаар урагшилж, амьдралаа аваад явдаг. Харин өнөөх шар нөхөр л тогтсон ажил төрөлгүй, зүтгэж байгаа салбар нь тогтворгүй. Танил тал, найз нөхдөөрөө зуучлуулж ажилд ордог ч жил орчим л тэсдэг юм. Ажлаас бусад үед ихэнх цагаа компьютер тоглож өнгөрүүлнэ. Найзууд нь мань хүнийг эхнэр, хүүхэдтэй болохыг ятгадаг ч одоогийн хэв маягаа орхих дургүй. Товчхондоо тэр бол компьютер тоглоомд донтсон гоонь эр. Сонгодог утгаараа. Харин гэр бүл зохиож, тогтсон ажил төрөлтэй болсон ч нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлагаа умартан, видео тоглоомд хамаг анхаарал, цаг заваа зориулдаг нэг хэсэг үеийнхэн бас байна. Тэд бол гэр бүлтэй ч бас л компьютер тоглоомоос болж гоонь эрийн хэв маягаар амьдрагсад. Мэргэжлийн хэллэгээр бол аль аль нь цахим тоглоомд донтох эмгэгтэй болсон гэсэн үг.

Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн их эмч Ж.Гантулга “Хүний амьдралыг бүхлээр нь харвал ажил, гэр бүл, хүүхэд, амралт, боловсролдоо зарцуулах цаг хугацаа тэнцвэртэй байвал тухайн хүн харьцангуй эрүүл амьдралтай гэж ойлгож болно. Хэрэв компьютер тоглоомд ихэнх цагаа өнгөрүүлснээр ажлаа алдаж, ар гэр, хань ижлээ цөхрөнгөө барахад хүргэж байгаа бол дэлгэц, компьютерийн хэрэглээ таны амьдралын тэнцвэрийг алдагдуулжээ гэж ойлгох хэрэгтэй” хэмээв. Тодорхой илэрхийлэх тоон утга л байхгүй болохоос биш үнэндээ ид хийж бүтээх насандаа яваа залуу хүмүүс компьютер тоглоомд хамаг байдгаа тавиад туудаг үзэгдэл хаа сайгүй бий. Гэвч энэ үзэгдэлд төр захиргааны байгууллага PC тоглоомын газруудыг хаахаас өөр дорвитой арга хэмжээ авч чадахгүй байгаа билээ. Арга ч үгүй биз. Дэлхий дахинд мэдээллийн технологи ноёлж байхад угтаа бид их бууны өөдөөс гар буу шагайгаад нэмэргүй. Монгол Улсын хүн ам зүйн бүтцийг аваад үзвэл 20-25, 25-30 насныхан бусад үеийнхнээс илүү жин дардаг. 10-34 насныхан нийт хүн амын 45 гаруй хувь. Гэтэл энэ үеийнхэн мэдээ орох цагаасаа л Tetris, Sega гээд компьютер тоглоомын эхэн үеийн бүтээгдэхүүний гол хэрэглэгчид болсон. Өдгөө тэд цахим болон автомат тоглоомын төвүүдийн хамгийн идэвхтэй үйлчлүүлэгчид. Үүнийг илтгэх үндэсний хэмжээний мэдээлэл байхгүй.

Цахим тоглоом 20-30 насныхныг идэвхгүй хэсэг болгож байна

Гэхдээ энэ чиглэлийн бизнес төслүүд дээр зорилтот зах зээлээ 18-30 насныхан гэж онцолсон байдаг. Гэтэл энэ насныхан бусад үеийнхэнтэй харьцуулахад ажилгүйдлийн түвшин хамгийн өндөр байгааг Үндэсний статистикийн хорооны мэдээ илтгэж байна. Мөн боловсролын үзүүлэлтээр авч үзсэн ч эрэгтэйчүүдийн дунд их, дээд сургууль, коллежид суралцах идэвх нь жилээс жилд буурч байгааг албан ёсны статистикаас харж болно. Ажиллах хүчний хамгийн идэвхтэй хэсэг эдийн засаг болоод нийгмийн үр өгөөжийн хувьд ийн суларч байгаа шалтгааныг шууд компьютер тоглоомтой хамааруулж байгааг уншигч та гайхаж мэдэх юм. Тэгвэл цахим тоглоомд чөлөөт цагийн дийлэнхээ зориулж буй хэв маяг нь хөдөлмөрийн зах зээлд сөргөөр нөлөөлж байгааг АНУ-ын Принстон, Рочестер, Чикагогийн их сургуулийн эрдэмтэд тогтоожээ. Тэдний судалгаагаар 20 орчим насны болон коллеж төгсөөгүй эрэгтэйчүүдийн ажил эрхлэлт 2000-2015 онд 10 орчим хувиар буурсан байна. Мөн 1991 онд коллеж төгсөгчдийн ажилгүйдлийн түвшин найман хувь байсан бол 2014 онд 11 хувь болж нэмэгдсэн байна. Түүнчлэн коллежийн боловсролтой иргэдийн инфляцтай уялдуулсан цалингийн хэмжээ 1990 оноос хойш огт өсөөгүй гэжээ. Өөрөөр хэлбэл, видео тоглоомын зах зээл тэлээд байхад хөдөлмөрийн зах зээл дээрх залуучуудын боломж хумигдаж, карьер хийгээд боловсролын түвшний хувьд огт өсөж дэвжээгүй дүр зураг ажиглагдаж байгаа юм. 2016 онд видео тоглоомын зах зээлийн багтаамж дэлхийн хэмжээнд 100 тэрбум ам.долларт хүрч, кино үйлдвэрлэлээс давсан. Энтертайнмент үйлдвэрлэлийн хамгийн том салбар болоход нөлөөлсөн гол хүчин зүйлийн нэг нь гар утасны тусламжтэй зөгнөлт ертөнцөд хэдэн өдөр, долоо хоногоор ч хамаагүй оршиж, бодит ертөнцөөс тасардаг хэрэглэгчдийн зан төлөв аж. Хэдийгээр амьдралын нөхцөл сайжрахын хэрээр хүмүүсийн чөлөөт цаг нэмэгдэж байгаа ч үүнийхээ дөрөвний гурвыг видео тоглож, дэлгэц ширтэхэд зарцуулж байна гэж үзжээ. 21-30 насныхны ажлын цаг 2000-2015 онд 12 хувиар багасаж, өдөрт 5.2 цагийг компьютерийн өмнө өнгөрүүлж буй ч видео тоглоомд 3.4 цаг зарцуулдаг байна.

Гэтэл чөлөөт цаг нь энэ хугацаанд ердөө дөрвөн хувиар л нэмэгдсэн аж. Тиймээс тэд энэ хэрээр нийгмийн идэвхгүй хэсэг болж хувирч байгаад мэргэжилтнүүд санаа зовж эхэллээ. Тоглоомын зах зээл, бизнес тэлж, сайжрахын хэрээр ажил хөдөлмөр эрхлэх, сурч боловсрохдоо хойрго залуучуудын эгнээ тэлж болзошгүй байгаа нь бараг л соёл иргэншлийн мөргөлдөөний илрэл гэхэд хилсдэхгүй. Нэлээд хэдэн сарын өмнө Германы Arte сувгаар 30-аад жилийн өмнө үүссэн видео тоглоом өргөн олныг хамарсан цахим тоглоом болсноор олон нийтийн соёлд нөлөөлж буй тухай сонирхолтой нэвтрүүлэг толилуулсан юм. Цахим тоглоом нь олон нийтийг зугаацуулах төдийгүй хүний анхдагч инстинкт нөлөөлж, хувь хүн, олон нийтийг хянах, удирдах хэрэгсэл болж буйг эдийн засагч, социологич, тоглоом үүсгэн хөгжүүлэгчид тун тодорхой тайлбарлаж байлаа. Хамгийн гол нь хүмүүсийн чөлөөт цагийг эзэгнэж, бага багаар тоглоомын хараат болгож ашиг олох нь тоглоом үйлдвэрлэгчдийн зорилго. Мэдээллийн технологийн тусламжтай эл зорилгоо ч цахим тоглоом хөгжүүлэгчид биелүүлж буй. Гэвч үүний төлөөсөнд утас маажиж, дэлгэц шагайсан одоо хийгээд хойч үеийнхэн өөрсдөө амьдрал туулж, амьдрах чадвараа хөгжүүлэх боломж, цаг хугацаагаа алдаж буй нь туйлын харамсалтай.


A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Менежментийн дутагдалд орсон УБТЗ-аас муу мэдээ огт тасрахаа больжээ

Монголын эдийн засаг бусад салбараас хоцорч буй гол шалтгаан нь тээвэрлэлт

 0 сэтгэгдэл


Өнгөрсөн онд төмөр замын тээврийн салбарын орлого 529.1 тэрбум төгрөг болжээ. Энэ нь 2016 оныхоос 21 хувиар өссөн үзүүлэлт юм. 22.7 сая тонн ачаа, 2.6 сая хүн тээвэрлэсэн энэ үзүүлэлт 2018 онд бүр ч өсөх шинжтэй. Үндэсний статистикийн газрын мэдээлснээр он гарсаар эхний дөрвөн сард төмөр замаар 8.1 сая тонн ачаа тээвэрлэсэн байна. Хэрэв энэ хэмжээгээ тогтмол барина гэж үзвэл жилийн эцсийн байдлаар 25 орчим сая тонн ачаа тээвэрлэх нь. Энэ тоо УБТЗ-ын нэвтрүүлэн өнгөрүүлэх чадвартай явцав дүйж буй ч харамсалтай нь энэ боломжийг бид ашиглаж ча­дахгүй нь. Монголын эдийн засгийн форумыг зохион байгуулахад хамтран ажилласан байгуул­лагуудын төлөөлөлтэй Ерөнхий сайд уулзах үеэр төмөр замын ачаа тээврийн асуудлыг МҮХАҮТ-ын дарга Б.Лхагважав хөндлөө. Тяньжин боомт дээр Монголыг зорих ачаанууд гацсан, контейнерууд бөөгнөрсөн, бизнес эрхлэгчид хугацаандаа ачаагаа авч чадахгүй байгааг дуулгав. Төр, бизнесийнхэн хүчээ нэгтгэж эдийн засгаа өөд нь татах бодлогоо тодорхойлохоор хэлэлцэж буй энэ үед хувийн хэвшлийнхэнд учирч буй хүндрэлийг толгой байгуул­лагынх нь тэргүүн Ерөнхий сайдад дамжуулсан нь тэр.


Б.Лхагважав “Монгол Улсын эдийн засаг бусад салбараас хоцорч буй гол шалтгаан нь тээвэрлэлт” хэмээн тодотгосон юм. Монгол Улс далайд гарцгүй. Ачаа тээврийг төмөр замаар нугалдаг. Ийм байтал төмөр замын ачаа тээврийг гардан гүйцэтгэж буй толгой байгуул­лага, тус байгууллагын удирдлага хэрхэвч гараа хум­хиад суух учиргүй. Тархай бутархай оршин суудаг, далайд гарцгүй байдлаас болж тээврийн өндөр өртөг Монголын эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд сөргөөр нөлөөлж буй нь үнэн. Ачаа тээвэртэй холбоотой сорилт бэрхшээл ч бизнесийнхэнд тулгарч байна. Манай экспортын бүтээг­дэхүүний өөрийн өртгийн 30 орчим хувийг тээвэр, ложистикийн зардал эзэлдгийг Зам тээврийн сайд асан Д.Ганбат хэлж байсан. Харин бусад оронд дунджаар арав орчим хувь байдаг юм билээ. Харьцуулаад харахад Монголын бизнесмэнүүд ямар хүнд нөхцөлийг даван туулдгийг дүгнэж болохоор. Төмөр замын тээврийн чадамжаас болж боомт дээр гацсан ачаа, үүнээс шалтгаалсан нэмэгдэл өртөг нь эдийн засгийн богинохон мөчлөгт амжиж ажлаа явуулах гэсэн бизнесийнхний зардлыг нэмж, ашгийг нимгэлэх нь тодорхой.


Урд хөршийн Тяньжин боомт дээр үүсээд буй гацаа Монголын төмөр замын ачаа тээврийн менежментийн муугаас болж буйг ажилчдын цалин, үйл ажиллагааны ашгаараа торгуулж байгаа бизнесийнхэн шүүмжилж байв. УБТЗ хувь нийлүүлсэн нийгэмлэгийн тэргүүн Д.Жигжиднямаагийн хэвлэлд ярьснаар төмөр замын өнөөгийн нэвтрүүлэн өнгөрүүлэх хүчин чадал 25 сая тонн байна. Далайд гарцгүй орны хувьд угаасаа ч чамлалттай энэ дүнг нэмэгдүүлэх нь битгий хэл бүрэн дүүрэн ашиглаж чадахгүй байгааг Тяньжин боомт дахь Монголын эзэмшлийн талбайд овоорсон контейнерууд нотолно. Ирэх жилүүдийн эдийн засгийн өсөлтийн боломжийг төмөр замын ачаа тээврийн чадамж, үүнийг сайжруулах менежментийн ур чадваргүй байдал боомилж байна. Монголын ачаа тээврийн гол цонх, эдийн засгийн өсөлтийг тэжээх гол суваг болох төмөр замтай холбоотой мэдээллүүд дунд сайнаасаа илүү саар нь давамгайлах боллоо. Он гарснаас хойш төмөр замын гурван ч осол гарсан байна. Баримт дурдвал:


• УБТЗ-ын менежмент дутсанаас Тяньжинд Монголын ачаанууд гацаж байна.

• Экспортын бүтээгдэхүүний өөрийн өртгийн 30 орчим хувийг тээвэр, ложистикийн зардал эзэлдэг.

• Д.Жигжиднямаа дарга төмөр замынхаа бүрэн бүтэн байдал, осол аваар гарахаас урьдчилан сэргийлэхэд яагаад санаа тавихгүй байна вэ.


2018.05.21 “Монголын мэдээ” сонин“...Энэ оны нэгдүгээр сарын 25-ны өдөр Дархан Эрдэнэт чиглэлийн зорчигч тээврийн галт тэрэгний хамгийн эхний зүтгүүрт гал гарсан ноцтой хэрэг гарсан...Улмаар нэг хүний амь эрсэдсэн бөгөөд цаг алдсан бол гал бусад вагонд дамжих байсан” 2018.05.17 “МОНЦАМЭ” агентлаг “...Дарханы замд төмрийн хийц, үр тариа ачиж явсан олон улсын галт тэрэгний найман вагон өнөөдөр 15:15 минутын орчимд замаасаа гарч, онхолдсон байна. Тодруулбал, "Дархан-1" өртөөний 15 дугаар замаар ОХУ-БНХАУ чиглэлд тээвэрлэлт хийж явсан 2508 дугаартай ачааны галт тэрэгний 15-24 дэх вагон сэлгээ хийж байгаад замаасаа гарч унасан байна... ” 2018.04.05 Dailynews.mn “... Дархан хоёр өртөөний 1-р замаас будаа ачсан хоёр битүү вагонд ивүүр тавиагүйн улмаас суман шилжүүлэг өнгөрөн гол зам дээр гарч 1.7 км зам явж зогссон байна. Үүнийг төмөр замд “онцгой тооцот гологдол” гэж нэрлэдэг бөгөөд азаар осол гараагүй, хүн бэртээгүй гэнэ. Болсон явдал төмөр замд сахилга хариуцлага хааяагүй суларсаныг харуулж байна. Олон арван мэргэжлийн ажилтан ажилчид халагдаж тэдний оронд мэргэжлийн бус шахааны нөхөд орж ирснийг удирдах газраас нь эхлээд харж болно…” Гэвч эдгээр ослын бурууг УБТЗ нийгэмлэгийн удирд­лагууд хүлээсэнгүй.


Харин ч Д.Жигжиднямаа дарга энэ олон осол аваар, тээврийн гацаанд буруу хүлээх нь битгий хэл дорвитой мэдэгдэл ч хийж хариуцлагаа ухамсарласангүй. Түүний энэ хариуцлагагүй байдал Монгол, Оросын хувь нийлүүлсэн нийгэмлэгийн нэр хүндийг хөлдөө чирж буй нь харамсалтай. Тэрбээр осол гэмтэл гарсан шалтгааныг төмөр замын дэр мод ялзарсантай холбоотой, эсвэл жирийн машинист хариуцлага алдсанаас улбаатай зэрэг тайлбар хийн, биеэ өмөөрч сууна. Энэ бол зөвхөн төмөр замын осолтой холбоотой мэдээллүүд. Удирдлагын халаа сэлгээ, орон тооны шахаа, төсвийн мөнгийг үрэн тарах хийж буй байдлын асар олон сөрөг мэдээлэл тус нийгэмлэгийг чиглэдэг. Тэдгээр нь баримтаар ч нотлогддог. Д.Жигжиднямаа дарга төмөр замынхаа бүрэн бүтэн байдал, осол аваар гарахаас урьдчилан сэргийлэхэд яагаад санаа тавихгүй байна вэ. “Дарга дээшээ баатар доошоо” гэдэг шиг төмөр замчид, машинистууд, төмөр замаар зорчиж буй иргэд, тэдний өмч хөрөнгө, ачаа тээвэр нь чухал биш бололтой. Мөн Д.Жигжиднямаа ОХУ-аас нэг бүрийн үнэ нь 9000-11000 ам.долларын үнэтэй хуучин 1000 вагон худалдаж авах гэрээ хийсэн асуудлаар АТГ-т шалгагдаж буй. Ийнхүү УБТЗ хэмээх айл дотооддоо ундуй сундуй байгаа нөхцөлд Монголын эдийн засаг хэзээ сэргэж, хэзээ гаднын байгууллагын барьцаанаас гарах нь тодорхойгүй байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Чихэртэй ундаа хэт таргалалтын гол шалтгаан болж байна

Ундаанд 10 хувийн татвар ногдуулбал нэг хүний жилийн хэрэглээ 10.2 литрээр буурна

 0 сэтгэгдэл


Хэрэв хүүхдэдээ өдөр бүр чихэртэй ундаа өгдөг бол ирээдүйн архаг өвчтөнийг бэлдэж байна гэсэн үг. Хүн амын хоол, тэжээлийн хамгийн сүүлийн судалгаагаар 2010-2017 онд 6-11 настай хүүхдүүдийн таргалалт долоо дахин нэмэгдсэн нь тогтоогджээ. Илүүдэл жинтэй монголчуудын тоо хурдтай өсөж, нас нь залуужиж буйд амьдралын буруу хэв маяг, хөдөлгөөний дутагдал, хоолны зохисгүй хэрэглээ зэрэг цөөнгүй шалтгааныг нэрлэж болно. Харин монголчууд олон өвчний эхлэл болдог таргалалтад “дарлуулж” буйн гол шалтгаан нь чихэртэй амтат ундаа гэдгийг судлаачид анхааруулсаар ирсэн. Олон улсад ч таргалалттай тэмцэх хамгийн эхний алхам нь чихэртэй ундааг чиглэж байгаа юм. Шингэн хүнсний зах зээлд томоохон байр суурь эзэлдэг ундааг “онилох” болсон шалтгаан нь таргалалтын гол шалтгаан тул хөндлөө. ДЭМБ-аас 2013-2020 онд халдварт бус өвчнийг бууруулахад чиглэсэн хөтөлбөр хэрэгжүүлж буй. Үүндээ чихэрлэг ундаа гэх мэт эрүүл мэндэд нэн хортой бүтээгдэхүүнд татвар ногдуулах зөвлөмж өгсөн. Манай улсын Халдварт бус өвчинтэй тэмцэх үндэсний хөтөлбөрт ч энэ талаар дурдсан байдаг. Гэвч хүн ам, ялангуяа хүүхдүүдийн дундах таргалалт анхаарахгүй өнгөрч болохгүй өндөр хэмжээнд хүрсэн энэ үед чихэртэй ундааны хэрэглээг бууруулах дорвитой ажил огт хийхгүй байгаатай эвлэрэх аргагүй. Манай улсад чихэртэй ундааны хэрэглээг бууруулахад чиглэсэн ганц журам байдаг нь бараг хэрэгждэггүй. Сургуулийн орчимд сахар ихтэй амттан худалдахыг хориглосон Эрүүл мэндийн сайдын 2013 оны 207 тоот тушаал бий. Хэдийгээр зарим сургуулийн цайны газар, буфет чихэртэй ундаа зардаггүй ч сурагчид хэдхэн алхмын цаадах дэлгүүрээс худалдаж авсаар байгаа. “Нас нь нэмэгдэх тусам хүүхдүүд сургуулийн орчмоос чихэртэй ундаа авах нь олширдог. Үүнд мэргэжлийн хяналтын байгууллага хяналт тавих ёстой ч төдийлэн хэрэгжихгүй байна” гэж Нийгмийн эрүүл мэндийн хүрээлэнгийн Хоол судлалын албаны эрдэм шинжилгээний ажилтан Б.Түвшинбаяр хэллээ.


АШУҮИС-ийн Нийгмийн эрүүл мэндийн сургууль (НЭМС)-ийн багш нарын судалгаанаас харвал 14-18 насныхны 54.9 хувь нь сургуулийн орчмоос чихэртэй ундаа худалдаж авдаг гэж хариулжээ. НЭМҮХ-ийн 1600 гаруй хүүхдэд хийсэн судалгаанд сургуулийн насны хүүхдүүдийн өдөр тутамдаа хамгийн их хэрэглэдэг амттан нь чихэртэй ундаа гэдгийг онцолжээ. Өөрөөр хэлбэл, 10 хүүхэд тутмын бараг долоо нь чихэрлэг ундаатай өдөр бүр “нөхөрлөдөг”. Ундаанд их хэмжээний сахраас гадна зарим оронд хориглосон тогтворжуулагч бодис ордог нь ийм төрлийн ундааны хэрэглээг эрс хязгаарлах бас нэг шалтгаан юм. Дотоодын үйлдвэрийн зарим ундаанд хүүхдэд хэт хөдөлгөөнтэй байх эмгэг буюу ADHD үүсгэдэг Е100 (Норвеги, Финландад хориглосон), Е122 (Норвеги Австрид хориглосон) нэмэлт бодис бий. Түүнчлэн хүнд металл, ялангуяа кадмийн хэмжээ зөвшөөрөх хэмжээнээс илүү байдгийг тогтоосноо НЭМҮХ-ийн судлаач ярилаа. Эдгээр баримт бол арааны шүлс асгарч, хорхой хүргэм баглаа боодолтой, түүнээс дутахааргүй амтат ундаа ирээдүйн иргэдийн эрүүл мэндийг архинаас дутахгүй хохироож буйг илтгэх хангалттай нотолгоо юм.


НИЙГЭМД ТУСТАЙ ТАТВАР

Улс орнууд иргэдээ амтатны хэрэглээнээс үүдсэн таргалалт, таргалалтаас шалтгаалсан өвчнөөс сэргийлэхийн тулд эдийн засгийн арга хэмжээ авч эхлээд байна. Одоогийн байдлаар чихэртэй ундаанд татвар ногдуулж эхэлсэн 40-өөд улс байгаа юм. ДЭМБ-ын шахалт шаардлагын нэг үр дүн нь энэ. Мексик, Барбадос, Лаос Камбож, Самао, БНСУ, Соломоны арлууд 10 хувийн албан татвар ногдуулдаг бол Өмнөд Африкт энэ хэмжээ хоёр дахин өндөр. Фижид чихэртэй ундааны импортын татвар бүр 32 хувь. Харин Финландад литр тутамд нь 0.22 евро, Францад 100 литрт 7.53 еврогийн татвартай. Эдийн засгийн хөшүүргийг илүү үр дүнтэй болгохын тулд татварын хэмжээг ундааны чихэрлэгийн агуулгатай уялдуулсан зохицуулалт хийсэн орнууд ч бий. Чихэртэй ундаатай нэлээд дуулиантайгаар дайн зарлаж буй отгон орон бол Их Британи. Хүн амын дундах таргалалт аюулын харанга дэлдэж буй тул энэ оны дөрөвдүгээр сараас чихэртэй ундаанд онцгой татвар ногдуулсан. Ингэхдээ 100 мл-т найман гр-аас их сахарын агууламжтай бол литр тутамд 24 пенс, 5-8 гр агуулагдаж буй бол 18 пенсийн татвар авч эхэлсэн. Энэ хуулийн өөрчлөлтөөс болж ундааны үнэ нэмэгдсэн тул олон нийт ихээхэн бухимдаж байгаа аж. “Хувь хүний юу идэж, уухыг төр заах ёсгүй” гэсэн эсэргүүцэлд тус улсын нийгмийн эрүүл мэндийн асуудал хариуцсан агентлагаас “Англи хүүхдүүд 10 минут тутамд хорхойд идүүлсэн нэг шинэ шүд авахуулж байна” хэмээн мэдэгджээ. Чихэртэй ундааны хор уршгийг архитай зүйрлэж болно. Архи хүчирхийлэл, гэмт хэрэг, гэр бүл салалт, цаг бусын нас баралтаас гадна сэтгэцийн эмгэг, элэгний хорт хавдаг зэрэг аймшигт өвчний эх үүсвэр болж байна. Үүнтэй адил чихэртэй ундаанаас болж нийгэм даяараа зарим төрлийн хорт хавдар, чихрийн шижин, зүрхний өвчлөлд нэрвэгдээд байгаа юм. Тиймээс архинаас дутахааргүй уршигтай чихэртэй ундааны хэрэглээг бууруулах арга хэмжээ авах нь төр, засгийн зайлшгүй хийх ажил болчихоод байна. Зөвхөн татвараар энэ бүхнийг хязгаарлах бус иргэдэд зөв мэдлэг, мэдээлэл хүргэх шаардлага тулгарч байна.


ЭРҮҮЛ МЭНДЭЭ Ч ХАЙРЛАЯ, ТӨСВӨӨ Ч НЭМЭГДҮҮЛЬЕ

АШУҮИС-ийн Нийгмийн эрүүл мэндийн сургуулийн судлаачид хэрэв чихэртэй ундаанд онцгой татвар ногдуулбал ямар үр дүн гарах талаар тун сонирхолтой, чухал судалгаа хийжээ. Судалгаанаас үзвэл нэг монгол хүн 2016 оны турш 134 литр чихэртэй ундаа хэрэглэсэн байна. Хэрэв 10 хувийн онцгой албан татвартай болбол нэг хүний жилийн хэрэглээг 10.2 литрээр, хоногийн хэрэглээг 27.7 мл-ээр бууруулах боломжтой. Ингэснээр ийм ундаа өдөр тутам хэрэглэдэг, таргалалттай хүний биеийн жин гурван жилийн дараа 0.2-0.6 кг-аар буурна гэж үзжээ. Харин онцгой татварыг 20 хувьд хүргэвэл биеийн жин 0.4-1.4, 30 хувьд хүрвэл 0.7-2.4 кг-аар багасах боломжтой аж. Харин хэрэглээний хувьд жилийнх нь 22.8-39.1, хоногийнх 62.4-107 мл-ээр буурах тооцоо гарсан байна. Чихэртэй ундааны татвар нь нэг талаас иргэдийн эрүүл мэндэд тустай, нөгөө талаас улсын төсөвт багагүй хөрөнгө оруулна. Манай улсад архи, тамхи, шатахууны онцгой албан татвар Эрүүл мэндийг дэмжих санд ордог. Уг сангийн жилийн төсөв нь 17 тэрбум гаруй төгрөг. Хэрэв чихэртэй ундаанаас 10 хувийн татвар авдаг болбол уг санд төсвийнх нь 285 хувьтай тэнцэх мөнгө орно. 20 хувь бол 576, 30 хувь бол 844 хувиар Эрүүл мэндийг дэмжих сангийн орлого нэмэгдэхээр байгаа юм. Хамгийн багаар буюу 10 хувиар нэмж тооцоход онцгой татварын орлого 48.7 тэрбум төгрөг, нийт татварын орлого 97.4 тэрбум төгрөг, улсын төсөв 41.7 тэрбум төгрөгөөр өсөх тооцоотой аж. Хэрэв 20, 30 хувийн татвар ногдуулбал энэ тоон үзүүлэлт 2-3 дахин нэмэгдэнэ гэсэн үг. Татвар нэмэх нь иргэд, бизнес эрхлэгчдийн ачааг нэмдэг. Гэхдээ нийгмийн эрүүл мэндийг хамгаалсан зарим татвар мөнгөнөөс илүү хожил авчирдгийг архи, тамхины онцгой албан татварын жишээ бодитоор харуулдаг. Тиймээс таргалалтыг “дарж авах”-ын тулд чихэртэй ундаанд эдийн засгийн арга хэмжээ авахаас өөр олигтойхон гарц шийдэл одоохондоо алга. Гагцхүү өнөөдөр үү, маргааш уу гэсэн сонголт л бидэнд байна.

Гэхдээ үүнтэй хамт сургуулийн орчинд чихэр ихтэй хүнс худалдаж, сурталчилахыг хуулиар хориглож, нарийн чанд хэрэгжүүлмээр байна. Иргэдэд гаднаас харахад бал бурам шиг атлаа биед ороод шингэн “хор” болж буй чихэртэй ундааны уршгийг таниулах шаардлагатай болжээ. Эс бөгөөс чихэртэй ундаа нь таргалалт хийгээд архаг хууч өвчний “ген”-ийг бүхэл бүтэн үед суулгаж, нийгмийг сүйдэлж мэдэх нь.


ЗГМ: ТОДРУУЛГА

ДЭМБ-аас чихэртэй ундааны татварыг шатлалтай нэмэхийг зөвлөсөн

АШУҮИС-ийн Нийгмийн эрүүл мэндийн сургуулийн докторант М.Ундрамаас зарим зүйлийг тодрууллаа.


-Монголд чихэртэй ундаанд онцгой татвар ногдуулах ямар чухал шаардлага байна вэ?

-Тав хүртэлх насны хүүхдүүд хоол, тэжээлийн давхар дарамттай гэсэн ангилалд Монгол Улс орсон. Өөрөөр хэлбэл, хүүхдүүд нэг бол хоол тэжээлийн дутагдал, өсөлтийн хоцрогдолтой эсвэл тарган байгаа нь нийгмийн эрүүл мэндийн тулгамдсан асуудал болчихоод байна. Арван жилийн өмнө монголчуудын дунд тарган хүн цөөн байсан, амьдралын хэв маяг ч арай өөр байлаа. Тухайн үед түргэн хоолны сүлжээнүүд байгаагүй, газтай ундааны үйлдвэрүүд дотоодод дөнгөж байгуулагдаад байсан. Өндөр хөгжилтэй орнууд иргэдийнхээ эрүүл мэндэд хортой бизнесүүдийг зах зээлээсээ шахаж байгаа учраас ийм компаниудын бодлого, маркетинг ядуу буурай, хөгжиж буй орнууд руу чиглэж эхэлсэн. Тиймээс ДЭМБ-аас иргэдийн эрүүл мэндийг хамгаалахын тулд чихэртэй ундааны онцгой татвартай болж, хувь хэмжээг нь шатлалтайгаар нэмэхийг зөвлөсөн.


-Амьдрал ядуу байхад татвар нэмэх нь буруу, нэг ч гэсэн ажлын байр хэрэгтэй гэх хэсэг бий. Үүнд ямар тайлбар өгөх вэ?

-Чихэрлэг ундааны импорт, үйлдвэрлэлийн хэмжээ жил бүр өссөөр байгаа. Хэрэв чихэртэй ундаанд татвар ногдуулбал үнэ нь өсөж, хэрэглээ нь буурна. Харин эсрэгээрээ эрүүл мэндэд тустай ундаа, хүнсний хэрэглээ өснө гэж үздэг. Ундаа үйлдвэрлэгчид улсын төсөвт орлого оруулж, олон хүнийг ажлын байраар хангадаг гэсэн тайлбараар бизнесээ зөвтгөдөг. Эдгээр үйлдвэрлэгчдийн борлуулалт буурч, татварын дарамт нэмэгдсэнээр дампуурах нөхцөл ч үүсэж мэднэ. Үүнийг нөгөө талаас харвал, сахартай ундааг орлох хүний эрүүл мэндэд илүү тустай шинэ бүтээгдэхүүн бий болох боломжтой.


-Онцгой татвартай болбол улсын төсөвт ямар нөлөө үзүүлэх вэ?

-Улсын төсвийн 13 хувийг онцгой татвар бүрдүүлдэг. Шатахуун, архи, тамхи дээр чихэрлэг ундааг нэмбэл онцгой татварын хэмжээ маш ихээр нэмэгдэх боломж бий. 2016 оны төсвөөр тооцоход хэрэв чихэрлэг ундааны татварыг 10 хувиар нэмбэл төсөв дэх онцгой татвар 6.9 хувиар өсөх боломжтой. 20 хувиар нэмбэл 13.9, 30 хувь бол 20.3 хувиар онцгой албан татварын хэмжээ нэмэгдэх тооцоо гарсан.