A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1669/

Алтны ил тод байдал хумигдаж болзошгүй

Төв банкны алт худалдан авалт 19.8 тоннд хүрчээ

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1669/


МОНГОЛ
Дархан-Уул аймгийн иргэн Дорж олборлосон алтаа тушаагаад охиныхоо сургалтын төлбөрийг төлжээ. Ингэснээр намраас хойш чихнээс нь уяатай байсан нэг хонхоо чимээгүй болгосондоо Дорж додигор байна. “Сургалтын төлбөрийн дарамтаас салж санаа амарлаа. Одоо цагаан сар хүртэл их хэмжээний мөнгөний хэрэгцээ гарахгүй” хэмээн тэрбээр өгүүлж байна. Энэ намар Дархан-Уул аймагт Үнэт металлын шинэ лаборатори үүдээ нээж, үйлчилгээгээ бичил уурхайчдад илүү ойртуулсан. Ингэснээр гар аргаар алт олборлодог олон Дорж алтаа төв банкинд тушаахаар айдас тээн Улаанбаатар хотыг зорихоо больж, орон нутагтаа борлуулдаг болсон нь олборлогчдын магнайг тэнийлгэжээ.

Шинэ лаборатори иргэдээс алтыг нь Лондоны үнэт металлын биржийн ханшаар худалдан авч буй нь дэлхийн зах зээл Дарханд нүүдэллэн ирсэн гэлтэй. Энэ сарын 5-ны байдлаар тус лаборатори 107 килограмм алтыг иргэд, аж ахуйн нэгжээс худалдан авсныг төв банк мэдээлж байна. Ингэснээр орон нутагт байгуулсан үнэт металлын шинэ лабораториуд Монгол Улсын алтны нөөцийг зутаатгахад түлхэц болсон. Мөн энэ үед төв банкны алт худалдан авалт 19.8 тоннд хүрсэн нь 2017 оныхоос 3.2 хувиар ахисан дүн. 

Ингэснээр иргэн Доржийн тушаасан эрдэнэс алтны ил тод сүлжээгээр дамжсаар эх орныхоо эдийн засгийн дархлааг тэтгэж, Монголын эдийн засгийн баганыг бататгахад хувь нэмрээ оруулж байна гэсэн үг. Бичил уурхайн олборлолтын сүүдрийг сөхөж, ужгирсан асуудлыг шийдэж, зөв зохион байгуулалт оруулсан нь ийнхүү энгийн иргэдийн амьжиргааны тогтвортой эх үүсвэр болоод зогсохгүй Монголын эдийн засгийн үл ганхах баганыг тулахад чухал нөлөө үзүүлж байна гэсэн үг.

Алт тушаалт өмнөх оны мөн үеэс 3.2 хувиар өсчээ

Гэтэл нэгэн цагт иргэн Дорж Монголын эдийн засагт дэм үзүүлэх нь бүү хэл төр, засаг ч үл шийдэж чадах “шүдний өвчин”ий нэг хэсэг болчихоод байсан нь үнэн. Дорж шиг хувиараа алт олборлогчид “нинжа” хэмээн адлуулж, нийгмээс гээгдсэн мэт амьдарч байсан. Гэтэл бичил уурхайн сүлжээний сүүдрийг сөхөж, хууль бус олборлолтыг албажуулснаар алтны салбар цэгцэрч, нийгмийн нэг “шүдний өвчин” эдийн засгийн амь болчихоод байгаа нь энэ. Дорж өдгөө нөхөдтэйгээ хоршоо байгуулж, хууль, журмын дагуу олборлолт хийдэг болсон. ингэж албан бус олборлолтыг ил тод болгосноор уул уурхай төдийгүй экологи, эдийн засаг, нийгмийг хүлсэн гурвалсан гинжийг тасалжээ.

ЛАТИН АМЕРИК


Монгол Улс ийн албан бус олборлолтыг албажуулж буй бол бичил уурхай энэ салбарын том сүүдэр хэвээр. 1980-аад оны эхээр бичил уурхай дагасан гэрэл, сүүдэр Латин Америкийг дайрч байжээ. 20 дугаар зууны сүүлчээр эхэлсэн уул уурхайн тэсрэлт Латин Америкийн Боливи, Чили, Перу зэрэг улсыг дайрч, уул уурхай дагасан сорилтууд ар араасаа цуварчээ. Эквадор улс л гэхэд одоогоос хэдэн жилийн өмнө мөнгөн усыг хяналтаасаа алдаж, химийн энэ элементийн өмнө өвдөг сөхрөхөд хүрээд байв. Аравхан настай бяцхан хүү Чад мөнгөн усаар тоглож буй гэрэл зураг дэлхий нийтийг цочоож байсан удаатай. Тиймээс энэ асуудлыг шийдэхийн тулд Эквадор алтны бодлогоо нээлттэй болгож, хууль журмаа хөнгөвчилсөн. 

Мөн Боливи, Перу улсад хүүхэд эмэгтэйчүүд уурхай дагасан хүнд хүчир ажилд үрэгдэж, алт олборлолт зах замбараагаа алдсан. Боливийн Засгийн газар, төв банкны алтны худалдааны хөтөлбөр нээснээр алтны далд худалдаачид болон Боливи-Бразилийн хил дээрх ченжийн сүлжээнд том цохилт өгчээ. Ингэснээр тус улсын хууль ёсны алтны үйлдвэрлэл 25 хувиар өсчээ. Боливи дэх алт худалдан авах түргэн үйлчилгээний цэгүүд нь том хотуудад биш уурхайн ойролцоох зам, жижиг суурин зэрэг бичил уурхайчид очиход дэд бүтцийн хүндрэлгүй газруудад чөлөөтэй нээж эхэлсэн байна. 

Дэлхийн №1 эдийн засаг болох Америкийн зарим зах хязгаар нутгуудад бичил уурхайчид алт хайн тэнүүчилдэг бөгөөд аль XIX зуунд ухаж сэндийчсэн хэсгийг дахин онгичиж эхэлсэн тухай CNN агентлаг тусгай сурвалжилга хийн гаргаж байсан юм. Агуу Америкаас эхлээд Ази Африкийн олон орон өнөө хэр уул уурхайн сүүдэр болсон албан бус олборлолттой нүүр тулж байна. Ийнхүү бичил уурхайчдын тоо өсөхийн хэрээр хааж хориглохоос илүүтэй зохицуулах, ил тод байлгах, хамтран ажиллах бодлогыг дэлхийн улсууд чухалчлах болжээ. 

Монгол Улс алт дагасан олборлолтыг ил болгохоор зорьсон. 2012 онд эх орны алтаар эрдэнэсийн сангаа зузаатгахын төлөө алтны нөөц ашигласны төлбөрийг бууруулж, өсөн нэмэгдэх татваргүй болгосон түүхтэй. Ингэснээр төв банкинд алт тушаах иргэн, аж ахуйн нэгжийн тоо эрс нэмэгдсэн юм. Гэтэл энэ хуулийн хугацаа улирч буй 2018 онтой хамт дуусна. Холбогдох албаныхан алтны нөөц ашигласны төлбөр 2.5 хувь байх зохицуулалтыг цааш таван жилээр сунгах санал УИХ-д өргөн барьсан. Монголын эдийн засагт амь тариа болсон энэ хуулийн хугацааг сунгах нь зүйтэй гэж бодлого тодорхойлогчид үзсэн. Гэхдээ зарим төрийн түшээ алтны татварыг өсгөх нь зүйтэй гэсэн саналыг дэвшүүлээд байна. Монгол Улс алтны татварыг өсгөөд, тус таваарын зах зээлийг далд хэлбэрт шилжүүлж, гадаад хөрөнгө оруулагчдыг үргээж байсан гашуун түүх саяхных. Өнгөрсөн жилүүдэд алтны салбарт өрнөсөн ахиц дэвшил, доржийн амьдралын өөрчлөлт, өсөлтийг өндөрсгөсөн татвар, журмууд салхинд хийсгэж болзошгүй юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Тоо ярихаасаа өмнө чанар ярья

Нүүрсний экспортын биет хэмжээгээ бид өсгөхийг илүүд үзэх бол харин бусад нь чанарт ач холбогдол өгч байна

 0 сэтгэгдэл


Дэлхийн өнцөг булан бүрээс хүрэлцэн ирсэн эрхмүүд цагийн зөрүүнд хэмнэлээ алдаж, гархилсан нүдтэй, гартаа баримт бичгийн хавтас барьсаар хар өнгийн Mercedes маркийн суудлын тэрэгнээс буув. Зарим нь ганц, хоёр туслах дагуулсан харагдана. Бээжингийн чанх төвд, Засгийн газрын ордноос нь ердөө тав хүрэхгүй километрийн зайд ОХУ, Австрали, Монгол, Индонез, Энэтхэг, АНУ тэргүүтэй орны нүүрсний салбарынхан хоёр өдөр өөрсдийн өмнө тулгарч буй асуудлаа ярилцахаар ирж байгаа нь энэ. Уул уурхайн бизнес эрхлэхийн зовлон, жаргалыг ойлгож, мэддэг эдгээр эрхмүүд гол худалдан авагч БНХАУ-ын нийслэлд нүүрс хэр ирээдүйтэй болохыг тандахаар яваа гэж хэлж болно.

Дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлт, үүний эсрэг их гүрнүүдийн авч хэрэгжүүлж буй бодлого нүүрсээр амьдрах орнуудад тун хүндхэн тусахаар байгаа. Ялангуяа, дэлхийн тэргүүлэх том эдийн засаг болох БНХАУ олон улсын байгууллагын өмнө хүлээсэн үүргээ ягштал биелүүлж, ногоон үйлдвэрлэлд аажмаар шилжих болсон нь дээрх орнуудад шууд мэдрэгдэж буй. Бохирдол их гаргадаг дотоодын үйлдвэрүүдээ хүртэл захиргааны аргаар хааж, аж үйлдвэрлэлийн салбараа дахин шинээр байгуулахаар өмнөд хөрш нутаг зааж эхэлсэн. Энэхүү өөрчлөлт, шинэчлэл нүүрсний салбарт томоохон доргилт авчрах нь тодорхой болж, компаниуд ч шинэ бүхэнд бэлэн байх гэж эрмэлзэх болов.

Тэгвэл нөхцөл байдалд дасан зохицох үүднээс ган үйлдвэрлэгчид техник технологийн дэвшил рүү хөрөнгө оруулалт хийж байна. Худалдан авч буй бүтээгдэхүүндээ ч чанар бас дахин чанар ярьдаг боллоо. Австралийн нүүрс илүү чанартай, сайн чанарын ган үйлдвэрлэхэд тохиромжтой гэх бол тэндээс манайх илүү гэж нэг Монгол өндөлзөх. Тэдний яриан дундуур индонез мөн орж ирэх бөгөөд БНХАУ-ын зах зээлд их гурвал болсон эдгээр орнуудтай зэрэгцэн оху гэсэн шинэ тоглогч дуугаа бас хадаах. Өмнөд хөршийн нүүрсний импорт хэмжээтэй. Энэ зах зээлд байр сууриа бататгах “амбиц”-аа хойд хөрш өрсөлдөөнөөс гадна улс төрийн аргаар дэмжлэг авах гэж оролдож буй. Энэ эриний эдийн засгийн чиг хандлагыг тодорхойлох өмнөд хөрш 2010 онд японыг гүйцэж, дэлхийн нөлөө бүхий хоёр дахь эдийн засагтай орон болсон.

Тус улс өнөөдөр нүүрсний асар их нөөцтэй орнуудын шүтээн гэгдэж, ахиу нүүрс зарчих юмсан  гэсэн нэгнийх нь их хүслийн оройд заларна. Наймдугаар сарын цухал халууныг тэвчин нүүрсний салбарынхан уулзахдаа нэг зүйлийг сүрхий гэгч нь ойлгож авчээ. Энэ нь чанар.

Хятадын зах зээлд тоогоор бус чанараар өрсөлдөх шаардлагатай боллоо

Хятадын зах зээлд цаашид тоогоор бус чанараар өрсөлдөх ёстой юм байна гэдгээ дор бүрнээ  анзаарч, хамгийн гол хэрэглэгч орны таашаалд бүтээгдэхүүнээ нийцүүлэхээр шамдаж байна.

Энэ сарын эхээр Улаанбаатарт болсон олон улсын Coal Mongolia чуулга уулзалтын үеэр нүүрсний боловсруулалт мөн л судлаач, шинжээчдийн ярианы сэдэв болсон юм. Манай улс гэхэд энэ онд 42 сая тонн нүүрс өмнөд хөршид борлуулахаар төлөвлөсөн. Нүүрсний экспортын биет хэмжээгээ бид өсгөхийг илүүд үзэх бол харин бусад нь чанарт ач холбогдол өгч байна. Үүний тод жишээ Австрали, ОХУ.

Компаниуд зөвхөн нүүрсээ олборлох бус боловсруулах, тоос шорооноос нь хүртэл салгаж, ангилж байж өмнөд хөршийн зах зээлд өрсөлдөх эрхтэй болох нь ээ. Худалдан авагчийн хүсэл, дэлхийн нийтийн шаардлага нүүрсийг нүүрсээр нь бус нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн болгох “хувьсгал” руу хөтөлж байна. Монголын баяжуулагчдын холбооны ерөнхийлөгч Б.Чинзориг “Чанар багатай нүүрсийг баяжуулж, хэрэглэгчдийн шаардлага, стандартад нийцсэн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлэх замаар экспортын орлогоо нэмэгдүүлэхээр цөөнгүй үйлдвэрүүд ажиллаж байна” хэмээн онцолсон. Тэгвэл байгаа хэддээ бардах бус ахиад л боловсруулалт, баяжуулалтын талаар ярихаас аргагүй болж байна.  Хувийн хэвшлүүд олборлосон бүтээгдэхүүнээ боловсруулж байхад төрийн өмчит “Эрдэнэс Тавантолгой” тэргүүтэй компаниуд баяжуулах үйлдвэр барина гэж хэлээд арав гаруй жилийг үдэж байна. Хэрэв олон жил дамнасан баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад орчихвол өмнөд хөршийн зах зээлд бидний орон зай тэр хэрээр тэлж, чанараар бид илүүрхэнэ гэсэн үг.

Нүүрсээ боловсруулж, баяжуулснаар байгаль орчинд хүртэл үзүүлэх сөрөг нөлөө буурна. Тоосжилт дарагдаж, авто замын эвдрэл хүртэл багасна. Эдийн засгийн бодит үр ашиг энд бий болно. Монгол Улс нүүрсний эх орон гэвэл дэгсдэхгүй. Шинжлэх ухааны доктор Д.Бат-Эрдэнийн судалгаагаар манай улсын газар нутгийн хэмжээнд 12 нүүрсний сав газарт илрүүлэх боломжтой нүүрсний геологийн нөөц баялгийг 150 орчим тэрбум тонн гэж тооцоолсон бол өнөөдрийн байдлаар улсын нөөцийн санд 32.6 тэрбум тонн нүүрсний баттай нөөц байна. Нөөц баялгаа эдийн засгийн эргэлтэд оруулахад зөвхөн олборлоод зөөх хангалттай биш болчихлоо. Харин тодорхой хэсгийг нь боловсруулж байж өрсөлдөөнт зах зээлд өнгөлөх боломж бидэнд бүрдэх нь.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хариуцлагагүй уул уурхайг төрийн шийдвэр өөгшүүллээ

“Нинжа” нар олширч, төсвийн орлого хумигдах нь

 0 сэтгэгдэл


Уурхайчдад барьсан Засгийн газрын гэнэтийн “бэлэг” нэг компанийн үүд хаалгыг хаах бус нийт салбарынханд “түгшүүр” авчирлаа. Хөрөнгө оруулалт татах яриа, хэлэлцээ хүртэл саатах хэмжээнд бизнесийн орчныг доргиож байна. Өмнөговь аймгийн гурвантэс сумын нутагт олборлолт явуулж байсан “Сауд гоби коэл транс” компанийн тусгай зөвшөөрлийг цуцалсан нь хууль бусаар ашигт малтмал олборлогчдод тун завшаантай хэрэг болж байна. Буух эзэн, буцах хаяггүй болсон уурхайн ашиглалтын талбайд “нинжа” нар “найрлах” боломжийг Засгийн газрын харалган шийдвэр олгосон юм. Өөрөөр хэлбэл, хариуцлагагүй уул уурхайг төр өөгшүүлж, эвдэрсэн талбайн хэмжээ дахиад хэдэн мянган га-гаар томрох муухай аюул нүүрлэлээ. Байгаль орчныг хамгаалах нэрээр харалган шийдвэр гаргаж, эсрэгээрээ хамгийн халтай зам сонгочихлоо. Хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын наад захын шаардлагыг хангаагүйн улмаас “нинжа” нар амь нас, эрүүл мэндээрээ хохирох нь их. тэгвэл дээрх шийдвэр ийм үзэгдэл рүү улам хөтлөх нь гарцаагүй.

Ирэх оны сонгууль ойртох тусам татвар төлж, ажлын байр олноор бий болгодог, төсвийн орлогын дийлэнх хэсгийг бүрдүүлж буй уул уурхайн салбараа ийн хэмлэсээр байвал үлдэх компани ховор. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт татна, хөрөнгө оруулагчдад боломж олгоно хэмээн Засгийн газрын сайд, дарга нар олон улсын болон дотоодын томоохон хурал, чуулганы хоймроос мэдэгддэг.

• Буух эзэн, буцах хаяггүй болсон уурхайн ашиглалтын талбайд “нинжа” нар “найрлах” боломжийг Засгийн газрын шийдвэр олгосон юм.

• Сонгууль ойртох тусам татвар төлж, ажлын байр олноор бий болгодог, төсвийн орлогын дийлэнх хэсгийг бүрдүүлж буй уул уурхайн салбараа хэмлэсээр байвал үлдэх компани ховор.

• Улсад бүртгэлтэй аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагаа зогсох болсноор төсөвт төвлөрөх орлого хумигдана. Орлогыг дагаад цалин, тэтгэвэр, тэтгэмж нэмэх боломж алсарна.

Хэдий тийм боловч хэлсэндээ хүрч чадах эсэх нь улам эргэлзээ төрүүлж байна. Тэднийг “далан худалч” нэрэндээ таарсан эрхмүүд болохыг гаргасан шийдвэрээс нь харж болно. Үүгээр зогсохгүй гаднын хөрөнгө оруулагчдад сөрөг “мессеж” хүрэх нь “Эрдэнэс тавантолгой”-н IPO бүтэлгүйтэх, Засгийн газрын олон улсын зах зээл дэх бондын ханшид хүртэл тааруу эрсдэл мөн.

Хөрөнгө оруулалт одоогоор ганц татахаар өрсөлдөх чадвартай уул уурхайн салбарт төр төмөр нүүрээ харуулах нь даанч нүдээ олсон шийдвэр болж чадсангүй. Ийм нөхцөлд юун шинэ хөрөнгө оруулалт мөрөөдөх билээ. Олборлох салбарынхан түгшсэн хэвээр, монголын бизнес эрхлэгч, хувийн хэвшлийнхэн нухчин даруулсаар байна. Нэг л өдөр үйл ажиллагааг нь хүч түрэн зогсоох вий гэсэн “айдас хүйдэс” дунд уул уурхайн салбарынхан ажиллах даанч боломжгүй. Компанид хариуцлага тооцож буй мэт боловч хариуцлагагүй уул уурхай дээрх шийдвэрээс үүдэн гаарч мэдэх эрсдэлтэйг монголын уул уурхайн ассоциаци анхааруулсан. Эдийн засгийн шилжилтийн үед олон мянган иргэн хувиараа ашигт малтмал олборлож, монгол орон даяар хаа сайгүй тархсан байдаг юм. Тэднийг бүхэлд нь “нинжа” гэж нэрлэх бөгөөд явсан газар болгондоо балаг тарьж, хууль бусаар мөнгөн ус ашиглаж байгаль орчны өмнө гэмт хэрэг үйлдсээр ирсэн нь их. Сүүлийн жилүүдэд бичил уурхайчид нэгдсэн зохион байгуулалтад орж, нөхөрлөл хэлбэрээр ажиллах болсон. Үүнийг дэвшил гэж хэлж болно. Харин ингэж ажиллахгүй, хууль бусаар ашигт малтмал олборлодог нь тоймгүй олон.

Нөхөн сэргээлт, орон нутгийн хамтын ажиллагаа, татвар, хураамжийн талаар “нинжа” нартай огт ярих боломжгүй. аймаг, орон нутгийн удирдлагууд ч “нинжа” нараас жийрхдэг. “Уул уурхайн олборлолт болон бусад үйл ажиллагааны эвдрэлд орж орхигдсон газрын тооллого”-оор улсын хэмжээнд 20 аймгийн 56 сумын 4321 га газар эвдрэлд орж орхигдсон гунигтай дүн бий. Энэ талбайн 40 гаруй хувь нь хувиараа ашигт малтмал олборлогчидтой холбоотой байна. Африк болон Латин Америкийн орнуудад “нинжа” нар хар ул мөрөө тод үлдээсэн түүхтэй. Учир нь, популист улстөрчдийнх нь харалган шийдвэр хөрөнгө оруулагчдыг үргээж, байгаагаа төрийн нэрээр дарамталсаар өнөөдөр Канад, австралийн хэмжээнд уул уурхайгаа хөгжүүлж чадаагүй.

Манай улсын ч гэсэн хөгжил, эдийн засгийн тамир тэнхээ сайжирч, өөдөлсөнгүй. Баялаг ихтэй ч баларсан орнуудын гашуун түүхийг Африк, Латин Америкийн араас Монгол Улс залгаж мэдэх нь гэдгийг зарим олон улсын хэвлэлүүд бичээд эхэллээ. Улсад бүртгэлтэй аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагаа зогсох болсноор төсөвт төвлөрөх орлого ч хумигдах нь гарцаагүй. Орлогыг дагаад цалин, тэтгэвэр, тэтгэмж нэмэх боломж алсарна. Уг нь үндэсний статистикийн хорооны мэдээллээр, улсын хэмжээнд энэ оны эхний хагас жилд 88.9 мянган аж ахуйн нэгж, байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Энэ оны эдийн засгийн бамбай нь алт

Алтны ханшид худалдааны дайнаас улбаалсан хэд хэдэн хүчин зүйл зэрэг нөлөөлж байна

 0 сэтгэгдэл


Худалдааны дайн ширүүсэхийн хэрээр алтны ханш чангарч байна. Хэдийгээр аюулгүй хөрөнгө оруулалтын хэрэгсэлд тооцогддог ч алт бол олон хүчин зүйлээс хамаарч ханш нь савладаг, хамхуул шиг таваар. Сүүлийн хэдэн сард худалдааны дайнаар өдөөгдөн чангарах болсон алтны ханш өнгөрсөн сарын эцсээс огцом дээшилж, үнийн өсөлтөөрөө олон улсын зах зээлийг өнгөлөх болов. Сүүлийн хоёр долоо хоногт л гэхэд алтны ханш гурван хувиар дээшилж, унц нь 1330 ам.доллартай тэнцэж байна. Сүүлийн гурван долоо хоногт алтан гулдмайн үнэ өсөж, 2018 оны дөрөвдүгээр сараас хойших дээд цэгтээ хүрчээ. Энэ өсөлтөд худалдааны дайнаас улбаалсан хэд хэдэн хүчин зүйл зэрэг нөлөөлсөн гэж шинжээчид тайлбарлаж байна.

Ер нь зэс, нүүрс, төмрийн хүдэр зэрэг түүхий эдийн ханшид эрэлт, нийлүүлэлтийн хэмжээ, худалдагч авагчийн хэтэвч хамгийн их нөлөөлдөг. Харин алтны ханш эрэлт, нийлүүлэлтээс илүү дэлхийн улс төр, эдийн засаг, геополитик зэрэг олон хөшүүрэг, хүчин зүйлийн нөлөөгөөр  өөрчлөгдөж, өнгөө хувиргадаг бичигдээгүй хуультай. Тиймээс эдийн засгийн эрсдэлийн толь болдог алтны ханшийг ярихын тулд эхлээд дэлхийн улс төр, эдийн засаг, геополитикийн өнөөгийн байдлыг хөндөхөөс өөр аргагүй.

АНУ, Хятадын худалдааны маргаан өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд зөвхөн гадаад худалдааны салбарыг нөмөрч байсан бол тавдугаар сараас эхлэн технологийн компаниудаар хүрээгээ тэлэв. АНУ-ын технологийн Google, Facebook зэрэг томоохон компани БНХАУ-ын Huawei компанийн эсрэг хориг тавихаа мэдэгдсэн нь дайны “гал”-ыг улам даамжрууллаа. Технологийн томчуудынхаа ширүүхэн мэдэгдэлтэй зэрэгцээд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп шил шилээ дарсан айлчлалыг Япон, Их Британи улсад хийв. Энэ нь Хятадын эсрэг зогсож, худалдааны дайнд хамтран зүтгэх холбоотноо хайж буйн илрэл хэмээн олон улсын ажиглагчид дүгнэв.

Их гүрнүүдээр айлчилж, хамтрагч хайсан америкийн төрийн тэргүүн хаяа залгасан хөрш болох Мексикт хатуурхаж, цагаачлалаа цэгцлэхгүй бол тус улсын бараа бүтээгдэхүүнд татвар ногдуулахаа анхааруулсан. Өндөр тарифаас болгоомжилсон Мексикийн засаг захиргаа ч  АНУ-тай хэлэлцээрийн ширээнд яаралтай сууж, тохиролцоонд хүрснээр худалдааны хориг саадын хэсэг хугацаанд хойшлуулаад байна.

Дэлхийн хамгийн том эдийн засаг болох АНУ-ыг тойрсон ийм үйл явдлууд өнгөрсөн өдрүүдэд өрнөх зуур БНХАУ-ын төрийн тэргүүн Ши Жиньпин ОХУ-д айлчилж, хоёр улсын харилцааны шинэ эрин эхэлснийг дэлхий нийтэд зарлалаа. Мөн ОХУ-тай худалдаагаа улам өргөтгөж, хамтын ажиллагаагаа илүү бэхжүүлэхээ ч мэдэгдэв.

• Ойрын хугацаанд худалдааны дайн намжих магадлал багасаж, тодорхойгүй үргэлжлэх эрсдэлийн дохио олон улсын зах зээлд хангинаж, алтны ханш өссөн байна.

• Унц алтны ханш олон улсад 1330 ам.доллартай тэнцэж байна.

• АНУ-ын Холбооны нөөцийн банк эдийн засгийн удаашралаас үүдэн жишиг хүүгээ ирэх саруудад танаж магадгүй хэмээн мэдэгдсэн нь ам.долларын нийлүүлэлт идэвхжиж, алтны ханш өсөх дохиог давхар өгсөн.

АНУ, БНХАУ-ын төрийн тэргүүнүүдийн сөөлжилдсөн айлчлалууд хэн хэн нь холбоотноо бэхжүүлж, хүчээ зузаатган, худалдааны дайнд түрүүлж буулт хийх сонирхолгүй байгааг харууллаа хэмээн шинжээчид дүгнэсэн юм. Энэ хэрээр ойрын хугацаанд худалдааны дайн намжих магадлал багасаж, тодорхойгүй үргэлжлэх эдийн засгийн эрсдэлийн дохио олон улсын зах зээлд хангинаж, алтны ханш өссөн байна.

Үүнтэй зэрэгцээд Дэлхийн банк, ОУВС зэрэг санхүүгийн байгууллага дэлхийн эдийн засгийн өсөлтийн төлөвийг дахин таналаа. Мөн АНУ, БНХАУ-ын макро эдийн засгийн өсөлтийн хурд удааширч буйг анхааруулсан нь дэлхий даяар тодорхойгүй байдал хүрээгээ тэлснийг батлав. Ингэснээр эрсдэлээс дайжсан хөрөнгө оруулагчид алт руу хошуурч, хувьцаа, бонд зэрэг хөрөнгийн зах зээлээс мөнгөө татаж эхэлсэн байна. Мөн сүүлийн жилүүдэд бодлогын хүүгээ өсгөж байсан АНУ-ын холбооны нөөцийн банк эдийн засгийн удаашралаас үүдэн жишиг хүүгээ ирэх саруудад танаж магадгүй хэмээн мэдэгдсэн нь ам.долларын нийлүүлэлт идэвхжиж, алтны ханш өсөх дохиог давхар өгсөн. Ойрын өдрүүдэд олон улсад өрнөсөн, давхацсан, гэнэтийн болон төлөвлөсөн эдгээр үйл явдал, шийдвэр нь алтны зах зээлд зэрэг нөлөөлж, шар металлын ханшийг өдөөсөн хэмээн голлох шинжээчид тайлбарлаж байгаа юм.

Үүнээс гадна БНХАУ, ОХУ алтны нөөцөө эрчтэй нэмэгдүүлсээр байгаа нь олон улсын зах зээлийн анхаарлыг татаж байна. АНУ-тай ан мана, ач тач үзэхээ мэдэгдээд байгаа хятад улс сүүлийн зургаан сар дараалан алт худалдан авалтаа нэмэгдүүлж, хөрөнгийн нөөцөө төрөлжүүлж эхэллээ. Өнгөрсөн тавдугаар сарын байдлаар 61.1 сая унцтай тэнцэж байсан хятадын төв банкны алтны нөөц энэ сарын байдлаар 61.61 сая унцад хүрсэн байна. Хятадын Засгийн газар ам.долларын хадгаламжаас татгалзаж, хөрөнгийн нөөцөө төрөлжүүлж буй нь энэ хэмээн Argonaut Securities-ийн шинжээч Хелэн Лау тайлбарласан. Мөн хойд хөрш алтны нөөцөө сүүлийн таван жилийн дээд цэгт хүргээд байна. Энэ оны эхний улирлын байдлаар тус улсын алтны нөөц 487.8 тэрбум ам.долларт хүрээд байгаа юм. Улс орнуудаас гадна алтны салбарын тэргүүлэгч компаниуд ч олборлолтоороо ширүүн өрсөлдөж эхэллээ. Newmont Goldcorp, Barrick Gold зэрэг энэ салбарын гол тоглогчид алтны орд уурхайнуудыг уралдан худалдан авч, олборлолтоо нэмэхээр зорьж байна. Ийнхүү дэлхий даяар алт руу хошуурцгааж  байна. Энэ хэрээр алтны ханш өсөх төлөвтэй.

Тэгвэл алтыг санхүүгийн зах зээлийн гол багана болгодог Монгол Улс өнгөрсөн гуравдугаар сараас алтны ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг таван хувьд хүргэхээр шийдвэрлэсэн. Ингэснээр 2019 оны эхний гурван сар хууль эрхзүйн орчны тодорхойгүй байдлын улмаас буураад байсан алтны тушаалт эргэн нэмэгдсэн юм. 2019 оны эхний таван сарын байдлаар Монголбанк нийт 4.2 тонн алт худалдан авчээ. Зөвхөн тавдугаар сард 1.8 тонн алт худалдаж авсан нь өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 200 гаруй кгаар өссөн үзүүлэлт аж.

Энэ онд төв банк 22 тонн алт худалдан авахаар төлөвлөж байгаа. Энэ хэмжээний алт нь Монголын эдийн засагт 700-800 сая ам.долларын валют авчирч, төв банкны нөөцийг зузаатгадаг нь өнгөрсөн хоёр жилд харагдсан. Хэрэв олон улсын шинжтэй хүчин зүйлийн улмаас алтны ханш өссөөр байвал Монгол Улсын алтны экспортоос олох орлого ч нэмэгдэж, энэ хэрээр төв банкны гадаад валютын нөөц зузаарахаар байна. Энэ нь гадаад болон дотоод  эрсдэлээс санхүүгийн зах зээл, төгрөгийн ханшийг хамгаалахад түлхэц болох боломжтой. Цаашлаад энэ оны эдийн засгийн дархлааг тэтгэх, эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангах, мөнгөн тэмдэгтийн ханшийг хамгаалах гол бамбай нь өнгөрсөн жилүүдийн нэгэн адилаар алт болж таарч байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Аттестатчиллаар хариуцлагагүй компанийг уул уурхайгаас “шахдаг” болно

Уул уурхайн компаниуд өөрсдийгөө үнэлж эхэлнэ

 0 сэтгэгдэл


Уул уурхайн салбар хоногийн 24 цагт 8.1 тэрбум төгрөг төсөвт бүрдүүлж байна. Энэ нь 1000 хүүхдийн багтаамжтай сургууль, цэцэрлэгийн цогцолбор босгох хэмжээний мөнгө. Ийм хэмжээний баялгийг нэг хоногт үйлдвэрлэн өрсөлдөх чадвартай салбар манай улсад өнөөдрийн байдлаар алга. Он гарснаас хойших хоёр сарын хугацаанд уул уурхайнхан төсөвт 478 тэрбум төгрөгийг татвар хураамж хэлбэрээр төвлөрүүлжээ. Эдийн засгийн өсөлтөө тун өөдрөг зураглах боломжийг бидэнд экспортын 85 хувийг бүрдүүлж буй уул уурхай олгож байгаа.

Хэдий тийм боловч тус салбарынхан муу нэртэй үлддэг. Ялангуяа, улс төрийн сонгууль ойртсон үед тэднийг харлуулах, адлах, хамгийн муу муухайгаар хэлэх нь энүүхэнд. Ингэж оноо цуглуулдаг, олон хүнд таалагдах зэр зэвсгээ болгодог “технологи” арга барил мэт удамшиж байна. Гэтэл цалин, тэтгэвэр, тэтгэмж, өнөө сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг барих төсвийн мөнгөний эх сурвалж нь уул уурхай болж, эндээс л олон айл өрхийн амьдрал ахуй, хувийн хэвшлийн ашиг орлого шалтгаалах аж. Үүнийг олж харахыг эс хүссэн нь уул уурхайг үгүйсгэж, өөрсдийнхөөрөө дэвсэлж байдаг. Иргэний нийгмийн байгууллагынхан ч компаниудыг элдвээр дарамтлах нь наад захын үзэгдэл болсон.

Гэхдээ ийм эмзэг, эмгэнэлтэй, дорой байдалд хүрэхэд уул уурхайнхан өөрсдөө буруутай болдог тал бий. Нэг үхрийн эвэр доргихоор мянган үхрийн эвэр доргино гэгчээр нийгмийн хариуцлагагүй нь хариуцлагатай яваа нэгнээ баллаж, нийгэм тэр чигээрээ уул уурхайг зэвүүцэх хандлагыг дэвэргэх аж. Энэ байдалтай цаашид уул уурхайн салбарынхан эвлэрч бус харин хариуцлагагүй компанийг олон нийтэд өөрсдөө зарлаж, салбараа муу муухай болгоны жишээ болохоос аварч үлдэхээр шийдсэн байна. Тиймээс Монголын уул уурхайн үндэсний ассоциацийн удирдлагуудын хэлснээр компаниудыг магадлан итгэмжлэхээр судалж эхэлжээ. Тодруулбал, Канадын уул уурхайн ассоциацитай хамтарч компаниуд өөрийгөө үнэлдэг аттестатчиллын системийг оруулж ирэхээр судалж байгаа аж. Энэ нь салбараа эрүүлжүүлэх, компаниудын өөрсдийн өрсөлдөх чадварыг сайжруулахад чиглэсэн байна.

Канад болон Австрали зэрэг улсын уул уурхай хөгжлийнх нь хөрөнгө оруулагч болж буй орнуудад компаниудаа хариуцлагатай болгох үүднээс дээрх аргыг түгээмэл ашигладаг байна. Тэрчлэн хайгуул болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл олгохдоо холбогдох төрийн агентлаг, мэргэжлийн холбооноос гаргасан хариуцлагатай байдлын индекс үзүүлэлтийг харгалзан үздэг аж.

Улсын төсөвт жилд хоёр их наяд төгрөгийн орлого төвлөрүүлдэг уул уурхайн салбарт техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлт хийдэг, орон нутгийн иргэдийн эрх ашгийг хамгаалж, тэдний төлөө ажилладаг, цаг хугацаанд нь тайлан, мэдээллээ үргэлж ирүүлж, татвар хураамжаа төлдөг сайн компани саараасаа илүү олон. Гэвч тэдний хариуцлагатай байдлыг хариуцлагагүй хэдхэн компани баллуурдаж, уул уурхайг хөгжүүлэх хэрэггүй гэх ойлголтод иргэдийн олонх нь итгэхэд хүргэж мэдэхээр байна. Говь-Алтай аймгийн Бигэр, Баянхонгор аймгийн Баян-овоо, Галуут сумынхантай уулзахад нутгийн иргэд олборлолт хийгээд орхисон нүх сүв, улаанаар эргэсэн гол усны бохирдлыг хамгийн эхэнд бухимдан тоочиж байсан юм.

Он гарснаас хойш хамгийн том осол уул уурхай, түүний дотор алтны салбарт гарлаа. Төв аймагт үйл ажиллагаа явуулдаг “Эко Алтан Заамар” компанийн ил уурхайд гарсан гэнэтийн ослоос болж дөрвөн уурхайчин амь насаа алдсан нь олборлох салбарын унаж яваа нэр хүндийг улам газардуулсан юм. Уул уурхайн салбарынхан ч эгнээнд яваа нэгнээ өмгөөлж, хамгаалах бус харин тэднийг энэ байдлыг шүүмжилж байлаа. Дөрвөн хүний амь нас хариуцлагагүй уул уурхайн төлөөс болж, гашуун сургамжийг энэ салбарт үлдээсэн. Уурхайн талбайд аюулгүй ажиллагааг сахин хангаагүйгээс болж уурхайчны амь нас эрсдэх тохиолдол зөвхөн үүгээр хэмжигдэхгүй.

Нийгмийн хариуцлагагүй нь хариуцлагатай яваа нэгнээ баллаж байна

Улс даяар нуранги дундаас уурхайчдыг эрэн хайх ажиллагааг чих тавин хүлээсэн өдрүүдэд хариуцлагатай болон хариуцлагагүй болон уул уурхайн ялгаа, зааг улам тод мэдрэгдэв. Уул уурхайг хариуцлагагүй хөгжүүлж, зөвхөн ашгийн төлөө хөөцөлдвөл ямар хор хохирол дагуулдаг дээрх гэнэтийн осол бидэнд харуулсан.

Монголд уул уурхайн олон улсын сайн туршлагыг нутагшуулж, хүний эрх, хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг тэргүүнд тавьдаг компанид “Оюутолгой” тэргүүтэй гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай компани илүү үлгэр дуурайл болж байгаа. Мөн үндэсний хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалттай МАК, “Монполимет”, “Энержи ресурс, орон нутгийн өмчит “Тавантолгой” хариуцлагатай уул уурхайг дотооддоо өнгөлж явна. Монголын уул уурхайн үндэсний ассоциацийн ерөнхийлөгч Т.Гантөмөр “Аль нэг улстөрчийн нэрээр түрүү барьсан, тэдний өмгөөлөлд багтсан компаниуд хариуцлагагүй үйл ажиллагаатай, хууль, журам зөрчдөг. Ийм компаниуд эргээд салбарынхаа нэр хүндийг унагадаг болсон” гэв.

“Эрнст энд Янг” олон улсын аудитын компанийн 2018 онд хийсэн судалгаагаар уул уурхайн 600 компанийн захирлууд нийгмийн тусгай зөвшөөрлийг тэргүүн эрсдэл гэж үзжээ. Нийгмийн тусгай зөвшөөрөл буюу тухайн орон нутгийн иргэдийн дэмжлэг, итгэл хүлээнэ гэдэг уул уурхайн хэр баргийн компанид амар олдох завшаан биш болж байна. Ялангуяа, хариуцлагагүй компанийн салбартаа үлдээсэн толбо эргээд шинэ төслүүд хэрэгжих боломжийг үгүйсгэж эхэллээ. Хариуцлагагүй жижиг уурхай уулын ам, хөндийд шургалах болсноор бидний төсөөлдөг тогтвортой уул уурхайн хөгжил алсарч мэдэх нь. Жижиг компаниудын хууль, дүрмийг завхруулах үзэгдэл салбарын хөгжлөө татаж унагах хэмжээнд байна. уул уурхайнхан салбараа эмчлэх оролдлого хийж байна энэ.

Байгалийн баялагт тулгуурлан өндөр хөгжилд хүрсэн орны жишээ цөөнгүй. Австрали, Канад, Өмнөд Африк, Казахстан, ОХУ, БНХАУ гээд бүгд уул уурхайн салбарт тулгуурлан, эдийн засгаа цэнэглэж, иргэдийнхээ амьжиргааг сайжруулж байна. Нөгөө талд хариуцлагагүй уул уурхайг өөгшүүлснээс үүдэн баларсан Латин Америкийн орнуудын гунигтай жишээ хөгжиж буй орнуудад “сурах бичиг” болох аж. Дээр дурдсан орнууд хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлж, компаниуд нь хариуцлагатай байсны хүчинд улс нь хөгжиж, өөрсдөө тив, улс дамнасан компани, корпорац болон өргөжсөн түүхтэй. Уул уурхайг хөгжүүлж, сүүлийн 20 жилд нэг ч удаа эдийн засгийн хямралд өртөөгүй орны нэг бол Австрали.  Тэдний нууц нь хариуцлагатай уул уурхайг авч үлдсэнд оршдог.