A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1778/

Амиа хорлосон гэх америк хошууч тагнуулч байжээ

Хэргийн талаар мэдээлэл задруулахыг хатуу хориглосон байна

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1778/


Өнгөрсөн оны 12 дугаар сарын 12-нд “Шангри-Ла” зочид буудалд АНУ-ын иргэн амиа алдсан ноцтой хэргийг манай сонин мэдээлсэн. Хэргийн газрын анхны үзлэгээр өөрийгөө егүүтгэсэн байж болзошгүй гэсэн таамаг дэвшүүлж, уусан шар айрагны шил болон бусад эд зүйлсийг цагдаа, тагнуулынхан нотлох баримт болгон хураан авсан билээ. Энэ хэргийг Сүхбаатар дүүргийн Цагдаагийн нэгдүгээр хэлтэст эрүүгийн хэрэг үүсгэн, шалгаж эхэлсэн ба хэрэгт холбогдол бүхий зарим асуудал тодорхой болжээ.

АНУ-ын зэвсэгт хүчний офицер, хошууч цолтой агсан М.К.Стьюарт өнгөрсөн оны 12 дугаар сард албаны хоёр эмэгтэй, нэг эрэгтэйн хамт дөрвүүлээ БНХАУ-аас Монгол Улсад ирсэн аж. Эх сурвалжийн мэдээллээр Батлан хамгаалах яам болон  АНУ-ын төрийн департаментын хамтын ажиллагааны хүрээнд ажиллахаар ирсэн гэх уг эрхэм АНУ-ын мэргэжлийн нууц албаны тагнуулч байсныг илрүүллээ. Тиймээс хэргийг шалгаж байгаа цагдаагийнханд төдийгүй цогцсыг авч явсан шүүх шинжилгээний үндэсний хүрээлэнгийнхэнд, цаашлаад холбогдох яамдад энэ талаар ямар нэгэн мэдээлэл гаргахыг хатуу хориглосон бололтой. 12 дугаар сарын 17-нд цогцост анхны үзлэг хийж гаднын ямар нэг нөлөөгүй, ил харагдах шарх үүсээгүйг урьдчилсан байдлаар тогтоосон бол “Шангри-Ла” зочид буудлын хяналтын камерын бичлэгийг нарийвчлан шалгаж, талийгаачийн өрөөнд гаднын ямар ч хүн ороогүй, өөрөө 10 гаруй цаг өрөөнөөсөө гараагүй болохыг эцсийн байдлаар тогтоогоод байна.

Тиймээс түүнийг амиа хорлосон гэдэг дүгнэлт гаргасан талаар баттай эх сурвалж мэдээлсэн юм.

Цогцост задлан шинжилгээ хийсэн эсэх, хариу нь хэзээ гарах зэрэг нь одоогоор тодорхойгүй байгаа бөгөөд “нутаг руу нь буцаасан” гэж мэдээлээд уг хэргийг олны анхаарлаас холдуулахыг эрмэлзэж буй бололтой.

Хэрэг гарсан даруйд АНУ-ын Элчин сайдын яамныхан “Шангри-Ла” зочид буудалд яаравчлан очиж, Монголын цагдаа, тагнуулынхныг өрөө рүү нь нэвтрүүлэхгүй цаг шахам саатуулж байсан. Жирийн иргэн нь бус тул ийн манай хуулийнхантай тулж харилцсан ба мэргэжлийн тагнуулч, нэгдсэн улсын төрийн нууц алба хаагч байсан учир ийнхүү болгоомжилж байсан нь өдгөө тодорхой боллоо.

Тухайн үед Монгол дахь Элчин сайдын яамнаас тодруулахад “АНУ-ын зэвсэгт хүчний офицер Монгол Улсад нас нөгчсөн явдалд төрийн департамент гүнээ харамсаж байна. Бид түүний гэр бүлийнхэн болон ойр дотныхонд нь гүн эмгэнэл илэрхийлъе. АНУ-ын төрийн департамент болон Батлан хамгаалах яам Монгол Улсын холбогдох байгууллагуудтай хамтран энэхүү харамсалтай үйл явдлыг тойрсон бүх асуудлыг зөв зохистой бөгөөд хүндэтгэлтэй байдлаар шийдвэрлэхээр ажиллаж байна. Тусламж дэмжлэг үзүүлж буй Монгол Улсын Засгийн газарт бид талархаж байна. Гэр бүлийнхнийг нь хүндэтгэх үүднээс бид үүнээс өөр мэдээлэл өгөх боломжгүй байна” гэсэн хариуг манай редакцад өгч байсан билээ. Түүнчлэн хэргийг шалгаж байгаа учраас ямар нэгэн мэдээлэл өгөхгүй гэсэн байр суурийг өчигдөр илэрхийллээ.

• Цогцост задлан шинжилгээ хийсэн эсэх, хариу нь хэзээ гарах зэрэг нь одоогоор тодорхойгүй байна. 

• Түүнийг амиа хорлосон гэдэг дүгнэлт гаргасан байна. 

• Амиа хорлосон гэж буй америк тагнуулчийн учир битүүлэг үхлийн талаар ГХЯ-нд одоогоор ямар нэгэн албан бичиг ирээгүй байна.

Монгол Улсын төрийн болон хууль хяналтын байгууллагуудтай бусад улсаас харилцах бол бүх албан бичиг, баримт сэлт гадаад харилцааны яамаар заавал дамждаг ёстой. Л.Болд гишүүн Батлан хамгаалахын сайд байхдаа Умард Солонгостой зэвсгийн наймаа хийсэн эсэх асуудлыг хөндсөн баримт ГХЯ-аар дамжилгүй, тухайн үед ТЕГ-ын даргын гарт шууд хүрсэн шуугианаар энэ журам олонд түгсэн. Гэтэл амиа хорлосон гэж буй америк тагнуулчийн учир битүүлэг үхлийн талаар ГХЯ-нд одоогоор ямар нэгэн албан бичиг ирээгүй байна. Түүнчлэн Батлан хамгаалах яамны зүгээс амиа хорлосон офицерийг “хамтын ажиллагаагаар ирээгүй, манайд хамааралгүй” гэж мэдэгдлээ. Тиймээс энэ хэрэг манайд хамааралгүй, “томчуудын дайн” байж болзошгүй нь.

Хойд хөршид өнгөрсөн сарын 28-нд Кремлийн музей үзэж явсан АНУ-ын тагнуулч  П.Уэланыг баривчилсан ба хоригдол солилцох гэрээний дагуу шилжүүлэн авах хүсэлтийг Вашингтон оросын талд тавьсан ч яллах дүгнэлт гараагүй гэх шалтгаанаар уг гэрээнд хамруулах боломжгүйг гадаад хэргийн дэд сайд Сергей Рябков мэдэгдсэн. Тиймээс Монгол Улсад тагнуулч нь амиа алдсанаас 16 хоногийн дараа ОХУ-д бас нэг тагнуулч нь баривчлагдсан АНУ-ын ЭСЯ албан ёсны мэдээлэл өгөхгүй байх нь аргагүй.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

АН ЖДҮХС-гийн асуудлыг дахин оруулж ирнэ гэв

ЖДҮХС-г шалгахгүй гэсэн ч АН-ын гишүүд дахин оруулж ирэхээ мэдэгдэв

 0 сэтгэгдэл


Хоёр сар орчим гацсан УИХ-ын хэлэлцэх асуудал овоорчээ. Өчигдрийн нэгдсэн чуулганаар олны анхаарлыг татаж буй УИХ-ын даргыг огцруулах үндэслэл бий болгох хуулийн төслийг хэлэлцсэн.

Ерөнхийлөгчөөс өргөн мэдүүлсэн УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай болон хамт өргөн мэдүүлсэн Монгол Улсын их хурлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн анхны хэлэлцүүлгээс тус төслийн “зэс нь цухуйж” эхлэв. Өөрөөр хэлбэл, уг хуулийг баталсан ч, үндсэн хуулийн цэц дээр очих магадлал бий аж. Энэ талаар Л.Энх-амгалан гишүүн “Энэ хуулийг батлаад ҮХЦ дээр очих магадлал өндөр. Тийм тохиолдолд хэн хариуцлага хүлээх вэ. Өргөн барьсан Ерөнхийлөгч буруудах уу, баталсан УИХ хариуцлага хүлээх үү, дэмжсэн Засгийн газар асуудалд орох уу. Гишүүд дэмжээд хуулийг баталж, УИХ-ын даргыг огцрууллаа гэхэд дараа нь буруу хуулиар огцруулсан гэдэг асуудал үүснэ” гэсэн юм. Харин гишүүд түүний сануулгыг үл ойшоолоо. УИХ-ын хаврын чуулганы үеэр мөн ийм явдал болж байв. Хэнтийн 42 дугаар тойрогт нөхөн сонгууль зарласан тогтоолын төслийг хэлэлцэж байх үеэр Д.Лүндээжанцан гишүүн үндсэн хуулийн зөрчилтэй тогтоол батлах гээд байна шүү хэмээн сануулсаар байтал гишүүд “нүдээ аньж” яаран сандран баталсан нь Цэц дээр унасан. Энэ удаад ч хуулийн төслийг төрийн байгуулалтын байнгын хороогоор хэлэлцэх үед Д.Лүндээжанцан гишүүн “Хууль чинь буруудаад Цэцээр хэлэлцэх бол би лав очихгүй шүү” гэж ундууцаж байсан юм. Ийн гишүүд үндсэн хуулийн зөрчил байгааг сануулж байна. Уг нь Ерөнхийлөгчийн оруулж ирсэн төслийн үзэл баримтлалд тус хуулийг үндсэн хууль болон нэгдэн орсон олон улсын гэрээ конвенцэд нийцсэн гэж танилцуулсан юм.

Тус хуулийн төслийн анхны хэлэлцүүлгээр Ж.Мөнхбат гишүүний гаргасан санал дээр гишүүдийн байр суурь зөрөлдсөн. Тэрбээр уг төслийг төрийн байгуулалтын байнгын хороогоор хэлэлцэх үед УИХ-ын даргыг нийт гишүүдийн гуравны хоёроор огцруулдаг байх саналыг оруулсан боловч байнгын хороо дэмжээгүй юм. Анхны хэлэлцүүлгээр ч дэмжсэнгүй. Харин төслийн хоёрдугаар зүйлийг хасах С.Бямбацогт гишүүний саналыг 76.0 хувь нь дэмжсэн юм. Тэр нь “хуулийг баталсан өдрөөс дагаж мөрдөнө” гэсэн заалт юм. Ингэснээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийн төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлдэхээр төрийн байгуулалтын байнгын хороонд шилжүүллээ. Дэгийн дагуу ирэх долоо хоногт байнгын хороо хэлэлцэж, чуулганаар батлах төлөвтэй байна.

УИХ-ын чуулганаар хэлэлцсэн бас нэгэн чухал асуудал нь ЖДҮХС-тай нэр холбогдсон гишүүдийн зөв бурууг дэнслэх түр хороо байгуулах тогтоол байлаа. Гишүүн Н.Номтойбаяр, Н.Амарзаяа, Ж.Бат-Эрдэнэ, Д.Ганболд, Д.Оюунхорол, О.Содбилэг, А.Ундраа нар тус тогтоолын төслийг өнгөрсөн оны 11 дүгээр сард өргөн бариад байсан юм. Үүнтэй холбогдуулж зарим гишүүд “60 тэрбумтай холбоотой хэргийг шалгах түр хороо байгуулах гээд өчнөөн сар болж байхад хоёрхон сарын өмнөх тогтоол дараалал дайраад орж байгаа нь УИХ-ын дарга хэлэлцэх асуудлыг дураараа баталдгийг харуулж байна” гэж барьцсан. Мөн УИХ-ын гишүүн Ж.Ганбаатар “Жижиг дунд үйлдвэрийг дэмжих дэд хороо гэж миний тэргүүлдэг хороогоор сангийнх нь асуудлыг ярьж яагаад болохгүй байгаа юм бол. ЖДҮХС-гийн зээл олгох эрхийг өөрчлөх хуулийн төслийг боловсруулаад хоёр жил болж байна. Хэн ч санал өгөөгүй” гэсэн юм. Төсөл санаачлагч Н.Номтойбаяр “Ийм хороо байдгийг өнөөдөр л мэдэж байна” гэсэн нь Ж.Ганбаатар, өмнө нь тус дэд хорооны дарга байсан Х.Болорчулуун нарын дунд дэд хороо ажлаа хийдэг эсэх тухай гурвалжин хэрүүл үүсгэв.

Эцэст нь УИХ-ын гишүүдийн олонх ЖДҮХС-гийн хэргийг парламент шалгах шаардлагагүй гэж үзэн тогтоолын төслийг хэлэлцэхийг дэмжсэнгүй. Ингэснээр тогтоолын төсөл хууль санаачилсан зургаан гишүүн рүү буцлаа. Үүний дараа З.Нарантуяа гишүүн сөрөг хүчний зүгээс  түр хороо байгуулах тогтоолын төслийг дахин санаачлахаа мэдэгдэв.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

ХАА-н таваарын үнэ үйлдвэрлэгчдэд дарамт болох нь

Түүхий эдийн үнэ өсөх нь малчдын хувьд зол ч үйлдвэрлэгчдэд зовлон

 0 сэтгэгдэл


Хөнгөн үйлдвэрийн тоглогчид хавартай уралдан хөдөөг зорихоор зэхэж байна. Өвлийн гурван сар улирлын амралтаа эдэлсэн зарим үйлдвэр ирэх саруудад үүдээ нээснээр эх орон даяар эдийн засгийн идэвхжил сэргэдэг. Өнгөрсөн намрыг үнийн “цочир” өсөлттэй үдсэн ноос, ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдэд түүхий эдийнх нь ханш ирэх хавар хааш чиглэх нь хамгийн том асуулт болчихоод байгаа юм.

Малын тоо нь сүүлийн 30 орчим жил тасралтгүй өсөж, нэг хүнд ногдох малын тоо толгойгоор дэлхийд дээгүүрт бичигддэг Монгол Улсын үндэсний үйлдвэрлэгчид өнгөрсөн онд мал аж ахуйн таваарын огцом өсөлттэй нүүр тулсан. Сүүлийн жилүүдэд 500-1000 төгрөгт хэлбэлзэж байсан ноосны ханш өнгөрсөн намар 3500 төгрөг давж, галзуурав. Түүхий эдийн нөөц бэлтгэлийн оргил үе болох намрын саруудад таваарын ханш ийн өссөнд үйлдвэрлэгчид хэсэгтээ сандарлаа. Ноосноос гадна ноолуурын үнэ ч өндөр өсчээ. Хэдийгээр ноос шиг хэд дахин өсчихөөгүй ч 2017 оныхтой харьцуулахад 30 хувиар нэмэгдсэн.

НООС

Ноосны үнэ мал аж ахуйн таваарын “Эмээлт” захад 3500 төгрөг давсан бол хөдөө аж ахуйн биржид цагаан өнгөтэй, угааж, бэлтгэсэн тус түүхий эдийн ханш өнгөрсөн оны сүүлчээр 5530 төгрөгт хүрчээ. Үнэ ийн өссөнөөс дотоодын үйлдвэрлэгчид түүхий эдийн нөөцөө өнгөрсөн намар тааруу бэлтгэсэн байна.

Одоогоор үйлдвэрлэлд шууд ашиглах, угааж, бэлтгэсэн ноосны үнэ килограмм нь 28 мянган төгрөгт хүрээд байгаа аж. Ийм үнээр ноосоо худалдаж авчихаад, ноосон хөнжил зэрэг их хэмжээний түүхий эд шаарддаг бүтээгдэхүүнийг хэдэн төгрөгөөр зах зээлд нийлүүлэх вэ гэдэг гол асуудал болж байна. Ер нь ноосон бүтээгдэхүүний олон үйлдвэр нөөцийн дутагдалтай нүүр тулсан. Малчид хониныхоо ноосыг хяргаж эхлэх буюу ирэх зургадугаар сар хүртэл үйлдвэрлэлээ хэрхэн торгоохоо мэдэхгүй буйгаа “хос сүлжээ” компаниас мэдээлэв.

Уг нь төр засгаас дотоодын үйлдвэрлэлээ дэмжиж, малчдын орлогыг дээшлүүлэхийн тулд төсвийн мөнгөнөөс урамшуулал хүртэл олгодог. Энэ онд ноосны урамшуулалд 22.6 тэрбум төгрөг олгохоор 2019 оны төсөвт тусгасан юм.

Манай улс жилд 33 орчим мянган тонн ноос авч, 60 гаруй хувийг нь угааж, боловсруулан, хоёр хөрш рүү экспортолдог байна. Үлдсэн нь дотоодын үйлдвэрлэгчдэд ногддог. Гэтэл түүхий эдийн нийт нийлүүлэлтийн талд нь ч хүрдэггүй дотоодын үлдэгдэл нөөцөөс гадаадын тоглогчид үнэ цохин худалдан авах болсноор үнийн өрсөлдөөн ширүүсэж, үндэсний үйлдвэрлэгчид ханшийн өсөлтийн хөлд чирэгджээ. Ноосны ханш өссөн нь малчдын орлогыг дэмжих ч үндэсний үйлдвэрлэгчид болон худалдан авагчдад багагүй дарамт болж буйг бизнес эрхлэгчид учирлаж байна.

Хөнгөн үйлдвэрлэлийн салбарын гол түүхий эд болох ноосны ханш ийн өссөн бол адууны шир 13.5 мянган төгрөг, хонины ноостой нэхийний үнэ 1400 төгрөг буюу харьцангуй тогтвортой байна.

• Үнэ ийн өссөнөөс дотоодын үйлдвэрлэгчид түүхий эдийн нөөцөө өнгөрсөн намар тааруу бэлтгэсэн байна. 

• Одоогоор үйлдвэрлэлд шууд ашиглах, угааж, бэлтгэсэн ноосны үнэ килограмм нь 28 мянган төгрөгт хүрээд байгаа аж. 

• Оёмол сүлжмэл эдлэлийг химийн гаралтай түүхий эдээр орлуулахын хэрээр дэлхий даяар байгалийн гаралтай ноос, ноолууран бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ хийгээд эрэлт эрс нэмэгджээ.

НООЛУУР

Ямааны ноолуурын ханш Улаанбаатар хотод 90 мянган төгрөгт хүрснийг статистикийн байгууллагаас мэдээлэв. Харин орон нутагт дунджаар 60-85 мянган төгрөгийн үнэтэй байна. Ноолуурын ханш нийт нутагт 2017 оныхоос даруй 20-30 хувиар өсчээ. Тухайлбал, Дундговь аймагт өнгөрсөн жилийн өдийд ноолуурын ханш килограмм нь 65 мянган төгрөгтэй тэнцэж байсан бол ойрын өдрүүдэд 85 мянган төгрөг хүрчээ.

Гэтэл мөдхөн эхлэх гэж буй сар шинийн дараагаас ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчид түүхий эдээ бэлтгэж эхэлнэ. Түүхий эд бэлтгэхэд эргэлтийн хөрөнгө жил бүр дутагддаг. Маш том хэмжээний санхүүжилт хэрэгтэйгээс гадна бүтэн жилийн түүхий эдийн хэрэгцээг жилд ганцхан удаа бэлтгэдэг учраас багагүй санхүүжилт шаарддаг хэмээн үйлдвэрлэгчид хэлсэн юм. “Энэ онд түүхий эдийн үнийн өрсөлдөөн ширүүсэхээр байна. Энэ нь үйлдвэрлэлд нөлөөлөх байх” хэмээн ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч “Блю скай кашимер” компанийн үйлдвэр, удирдлага хариуцсан захирал Л.Одгэрэл мэдээлсэн юм.

$50 VS $200-300

Түүхий эдийн үнэ өсөх нь малчдын хувьд зол ч үйлдвэрлэгчдэд зовлон болж буй нь энэ. Төр зах зээлд хүчээр гар дүрж, түүхий эдийн ханшаа буулгахыг малчдаас шаардах боломжгүй. Гэхдээ түүхий эдийн ханган нийлүүлэлтийн оновчтой бөгөөд тасралтгүй сүлжээг бий болгох замаар үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих нь төрийн нэг үүрэг. Тиймээс төрийн үл үзэгдэгч гарын үүрэг, ухаалаг, оновчтой зохицуулалт хэрэгтэйг салбарынхан учирлаж байна.

Уул уурхайн бус үйлдвэрлэлийг дэмжихээ амласан албаныхнаас энэ талаар тодрууллаа. Энэ онд үйлдвэрлэгчдийн толгойн өвчин болдог эргэлтийн хөрөнгийг шийдэхээр ажиллаж буйгаа  салбарын яамнаас мэдээлэв.

“Ноолуур” хөтөлбөрийн хүрээнд хөгжлийн банкнаас 300 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээлийг түүхий эд бэлтгэлээс өмнө буюу энэ оны хоёр, гуравдугаар сард үйлдвэрлэгчдэд олгохоор ажиллаж байгаа аж. Гэхдээ хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам болон хөгжлийн банк хүссэн үйлдвэр бүрт олгохгүй. Харин нэмүү өртгийг эх орондоо шингээх зорилготой буюу түүхий эдээ самнахаас дээш шатанд боловсруулдаг аж ахуйн нэгжүүдэд олгохоор зорьж буйг салбарын яамны хөнгөн үйлдвэрийн бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газраас мэдээллээ. Мөн Азийн хөгжлийн банкны хөнгөлөлттэй зээлийг ноолуураас гадна хөнгөн үйлдвэрийн бусад салбарынханд олгох юм байна. Ийнхүү эргэлтийн хөрөнгийг үйлдвэрлэгчдээ дэмжих хөшүүрэг болгохоор Засгийн газар зорьж байгаа аж.

Харин түүхий эдийн ханш зах зээлийн зарчмаар эрэлтийг даган өндийж байна. Санхүүгийн өндөр чадамжтай урд хөршийн тоглогчид дотоодын үйлдвэрлэгчидтэй уралдан ноос, ноолуур худалдан авч, түүхийгээр нь хилийн чанад руу нийлүүлж буйг үйлдвэрлэгчид хэлэв.

Дэлхийн худалдааны байгууллагын гишүүн орны хувьд Монгол Улс түүхий эдийн энэ урсгалыг хүчээр зогсоох боломжгүй. Гэхдээ килограмм ноолуураа 50 хүрэхгүй ам.доллараар түүхийгээр экспортолсоор байх уу. Эсвэл дотооддоо ноолууран цамц үйлдвэрлээд, гадаад зах зээлд 200-300 ам.доллараар борлуулах уу гэдэг асуулт үлдэж байгаа юм. Багаар бодоход 150 ам.долларын нэмүү өртгийг Монголд шингээхийн тулд манай улс ч зарим арга хэрэгслийг ашиглахаас аргагүй. Олон улс энэ төрлийн урсгалыг тарифын болон тарифын бус аргаар зохицуулж, экспорт болон дотоодын үйлдвэрлэлийнхээ тэнцвэрийг хангадаг байна.

Ялангуяа, төр ноос ноолуурын салбарт их хэмжээний санхүүгийн дэмжлэг үзүүлчихсэн, АНУ зэрэг ирээдүйтэй зах зээлд хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр экспорт хийхээр хэлэлцэж эхэлсэн энэ үед түүхий эдээс үүдэн төлөвлөгөөгөө нураачихвал дэндүү харамсалтай. Цаашлаад оёмол, сүлжмэл эдлэлийг химийн гаралтай түүхий эдээр орлуулахын хэрээр дэлхий даяар байгалийн гаралтай ноос, ноолууран бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ хийгээд эрэлт эрс нэмэгджээ. Дэлхий хүртэл монгол ноос ноолуурт боломж дэлгэж байхад бид арга чаргаа ашиглах нь зүйн хэрэг биш гэж үү.


A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

С.Мөнхчулууныг нийслэлийн Засаг даргаар сонголоо

Санал өгсөн 43 төлөөлөгчийн 24 нь С.Мөнхчулуунд саналаа өгчээ

 0 сэтгэгдэл


МАН-ын удирдах зөвлөл, НИТХ дахь тус намын бүлгээс дэмжсэний дагуу С.Амарсайханыг хотын даргад нэр дэвшүүллээ. Түүний танилцуулгыг НИТХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга Р.Дагва төлөөлөгчдөд танилцуулсан юм. Харин тус бүлгийн дарга асан С.Мөнхчулуун өөрийгөө заалнаас нэр дэвшүүлэв.

МАН-ын удирдах зөвлөл өнгөрсөн сарын 28-нд хуралдан НИТХ-ын дарга С.Амарсайханыг Засаг даргад нэр дэвшүүлэх улс төрийн шийдвэр гаргасан. Харин С.Мөнхчулууны хувьд удирдах зөвлөлийн шийдвэр гарсан тэр өдрөөс хойш өөрийгөө нэр дэвшүүлэхээр шийдсэнээ энэ үеэр мэдэгдэв. Ийнхүү намын удирдах зөвлөл, НИТХ дахь бүлгээс дэмжсэн С.Амарсайханаас гадна дахин нэг нэр дэвшигч тодорсон тул уих дахь МАН-ын бүлэг завсарлага авч, дотооддоо уг асуудлаа ярилцахаар болсон юм.

Гэвч тус бүлгийн авсан 30 минутын завсарлага цайны цагаар үргэлжилж, тэр нь дахин хоёр цагаар сунжирснаар үдээс хойш 15.00 цагийн үед Засаг даргыг сонгох нууц санал хураалт эхлэв.

Нийт 43 төлөөлөгч нууцаар санал өгсөн бөгөөд эхний удаад хоёр нэр дэвшигч тус бүр 21 хүний санал авчээ. Харин нэг төлөөлөгчийн санал хүчингүй гарснаар хоёр дахь санал хураалт зохион байгуулав. Эх сурвалжийн хэлснээр буруу тэмдэглэж, хүчингүй болсон санал С.Амарсайханы нэрийг сонгосон байжээ.

Гэхдээ санал хураалтын явцад төлөөлөгчид нууцаар өгсөн саналынхаа зургийг нь авсан тохиолдол гарчээ. Энэ нь хэнд санал өгч буйгаа санаатайгаар бусдад үзүүлэх, хараат бусаар нууц хураалтад оролцох боломжийг хязгаарлаж байна гэж тооллогын комисс үзсэн юм. Тиймээс энэ мэт үйлдлийг төлөөлөгчид гаргавал, өгсөн саналыг нь хүчингүйд тооцох журам боловсруулж, НИТХ-ын төлөөлөгчдөд танилцуулсан нь багагүй маргаан дэгдээв. Зарим төлөөлөгч “хүний эрхэд халдаж байна” гэж тооллогын комиссыг буруутгасан ч дээрх журмаар хоёр дахь санал хураалтыг явуулахаар олонх нь дэмжлээ.

Харин хоёр дахь шатны санал хураалтаар саналаа өгсөн 43 төлөөлөгчөөс 24 нь С.Мөнхчулууны төлөө саналаа өглөө. Өөрөөр хэлбэл, НИТХ-ын төлөөлөгчдийн олонх нь МАН-ын удирдах зөвлөл болон НИТХ дахь МАН-ын бүлгийн байр суурийн эсрэг санал өгсөн гэсэн үг юм.

Төлөөлөгчдийн олонх нь МАН-ын бүлгийн эсрэг санал өгөв

Санал хураалт дууссаны дараа С.Мөнхчулуун “Би хамгийн түрүүнд МАН-аас дэвшүүлсэн сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр болох “Аз жаргалтай хот”-ыг 100 хувь биелүүлэхийн төлөө бүх хүчээ дайчлан ажиллана. Мөн агаарын бохирдол, түгжрэл, нийтийн тээврийн асуудлыг шийдэхийн төлөө төлөөлөгчидтэй хамтран ажиллана” гэв.

Түүний нэрийг Ерөнхий сайдад уламжлах бөгөөд хэрэв батламжилбал бүрэн эрхээ шууд хэрэгжүүлэн ажиллах нөхцөл бүрдэнэ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Цөвүүн цагийн оношлогоо

Хуучныг сууриар нь халах, шинэ тогтолцоог цогцлооход УИХ-ын олонх найдаж байгаа

 0 сэтгэгдэл


“Өнгө мөнгө нь хавчиж, хууль гэж үгүй болно. Хавар намар нь хавчиж зун гэж үгүй болно. Хурц сийрэг хэлтнээ цэцэн мэргэнд тооцно. Аль хилэнцэт муу хүнийг хаан мэт өргөмжилнө. Номтой хүн нохойноос дорд үзэгдэнэ”

Цөвүүн цаг ирэхийн дохио шинжийг “Жаран кашарын суварга” хэмээх эртний сударт ингэж хэлсэн байдаг аж. Тэгвэл, цөвүүн цаг гэж юу юм? Тохойн чинээ биетэй хүмүүс ирж хар амиа бодон, гол усаа ч худалдахаас үл төвдөхийг хэлдэг аж. Tэр тарваган хүмүүс нь хэн юм, хэн эх орноо худалдах гээд байна гэх мэт үлгэр домог шиг яриаг орхиё! Харин энд нийгэмд бодитойгоор ямар үзэгдэл бий болов, төрийн харилцаанд юу болоод байна, хямралын гол үндэс нь юу юм, эндээс хамгийн бага эрсдэлтэйгээр гарах арга нь юу байна, цааш ямар тогтолцоо руу орох хандлагатай байна гэдгийг нэг талыг баримтлалгүй хандаж, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй концепцыг нийтлэлийн хэлэнд хөрвүүлэн тэрлэх, энэ талаар нийгэм зүйн товч тодорхойлолт өгөхийг зорьсон маань энэ. Хэд хэдэн цувралаар гарах байх, тогтоон соёрхоцгооно уу!

ЮУ БОЛООД БАЙНА

Төр хямарсан нь ойлгомжтой боллоо. Энэ хямралын эхлэлийг цаг хугацааны хувьд тодорхойлон хэлэхэд хэцүү. Гурван сарын өмнөөс бол биш, лавтайяа М.Билэгтийн хэлснээр сүүлийн гурав хоног бол бүр ч биш. Судлаад байхаар 1996 оноос эхлэл нь тавигдсан бололтой юм. Нийгмийн аюулгүй байдлыг тогтоон барьж байсан системийг нурааж, мэргэжлийн кадрыг бүхлээр нь гудамжинд гаргасан, 1997 онд төрийн мөнгөний бодлогыг халж, шинээр хууль гарган олигархиудад чөлөөтэй зам тавьж өгсөн тэр үеэс л эхэлсэн мэт байдаг. Дараагийн жил нь буюу 1998 онд, ард түмний БН засаглалыг тогтоох үзэл баримтлалыг хатуу баримталж байсан хэсэг залуусын заримыг нь хилс хэргээр баривчилж, нилээдийг сэтгэцийн өвчтэй болгон зарлаж, толгойлогчийг нь ам нийлж үгссэн захиалгаар амийг нь тасалсан. Сайхан ч залуус амь өрсөн дутааж хилийн гадна гарсан. Энэ бол бодит үнэн байсан юм шүү, би маш сайн мэднэ. Гэхдээ тэр үеийг ухаж төнхөн судлах цаг одоо алга. Өнгөрснийг судлаад 20 жил боллоо, тэгээд ч үр дүн гарсангүй. Гарах ч үгүй. Хууль хяналтын байгууллага дагнан, улс төргүйгээр хөөцөлдсөн нь дээр байх.

Ер нь бол олон шалтгаан бий. Тиймээс төрийн хямралын шалтгааныг системчилж авч үзэх шаардлага байгаа юм. Системийн анализын аргыг ашиглахын тулд учир шалтгааны холбоосыг олох ёстой. Учир шалтгааны судалгааны арга нь орчин үед маш их хөгжсөн, нөгөө бидний хэрэглэдэг байсан Гегелийн гүн ухааны диалектик судалгааны арга танигдахгүй болтлоо өөрчлөгдсөн байгаа. Өнгөрсөн процессыг судалж түүн дээрээ дүгнэлт гарган, өнгөрсөн алдаанаасаа суралцана гэцгээдэг байсан даа. Одоо ч энэ 76 тиймэрхүү л аргатай юм шиг харагддаг. Гэтэл Германы Гегелийн клубүүдээс каузэль (causal) шинжилгээний арга гэдгийг гаргаж тавьсан, нэрийг эмнэл зүйгээс зээлдсэн юм билээ. Өнөөдөр тэр нь нийгэм зүйн дэвшилттэй шалгарсан арга болоод удаж байна. Каузэль аргын гол утга нь өнгөрснийг ухаж төнхөн алдаа олоод түүн дээрээ дүгнэлт гаргах биш, урвуугаар одоо болж байгаа бодит байдлаа сайн судлаад (эмпирик түвшинд) түүн дээрээ үндэслэн эхлэлийн цэгийг өнгөрсөн дотор хайж олох. Нийгмийн цаг их хэмжээгээр хэмнэгдэнэ, нөгөө талаас өнгөрсөнтэй зууралдаж асуудлын голчоос хазайх эрсдэлээс аврагдана. Германчуудын гаргасан томьёолол их энгийн.

“ӨНГӨРСНИЙГ ОРХИ, ОДООГОО ТУЛТАЛ СУДАЛ, ИРЭЭДҮЙ РҮҮ БАЙДАГ ХҮЧЭЭР ЗҮТГЭ"

Утгыг ойлгоход бас их төвөгтэй биш. Алдаа яагаад заавал өнгөрсөн дотор байх ёстой гэж? Одоо дотор байж ч мэдэх л биз дээ? Ингээд бодохоор алдааг эхлээд одоо дотроос хай, дараа нь өнгөрсөн рүү өнгий л гэсэн утга болж байна. Манай нөхцөлд одоо хямраад байгаа төр, түүнийг дагалдан хямраад байгаа нийгмийн өнөөгийн бодит байдлыг судлаад байхаар ихэнх алдаа одоо дотор оршдог юм. Төр, нийгмийн хямралыг бүхэлд нь харж шалтгааныг ангилан системчлэх оролдлого эндээс урган гарсан юм! төрийн харилцааны хямрал, нийгмийн ядуурал нь обьектив ба субьектив шалтгаантай. Субьектив шалтгаанаас нь эхэлье.

ҮНДСЭН ХУУЛИЙН СУУРЬ АЛДААНУУД

Төр, нийгмийг хямраасан субьектив шалтгааныг цогцод нь олж харахад тийм ч төвөгтэй биш. Энэ нь одоо мөрдөгдөж байгаа үндсэн хууль, түүнийг дагалдаж, ашиглаж, ургуулж гаргасан зарим том хуулиудын алдаа юм. Энэ бол суурь алдаа. Дагалдсан хуулиудын талаар гэвэл, сүүлийн 20 жил гарсан том том, ялангуяа ашигт малтмалын талаар гаргасан хуулиудад, хуульч нарын хөндлөнгийн эксперт оруулж заалт нэг бүрээр нь шинжлэх ёстой гэсэн ХЗДХ-ийн яамны байр сууриар цааш явах нь зүйтэй. Энийг хийж чадвал чанарын том хувьсгалт өөрчлөлт гарна. УИХ-ыг ч хуульч хүн удирдах ёстой, дэлхийн жишиг ийм. Аль болгон монголоороо байна гэж элийрч балайрч дэлхийн жишгээс гажих юм бэ? Жижигхэн Монгол дэлхийгүйгээр хаачих юм бэ? Ингээд үндсэн хууль руугаа оръё.

Одоо мөрдөгдөж байгаа үндсэн хууль ямар алдаатай болчихоод аймшгийн хямрал руу оруулчихсныг хуулийн мэргэжлийн судлаачид хэлэх байх, хэлж ч байгаа. Шинэ дээд үндсэн хууль гэх төслийг уншсан, ялангуяа тогтолцоог цоо шинээр гаргаж тавьсан, үндэсний уламжлалыг үндэснийхээ хэмжээнд өргөмжлөн гаргаж ирэх санааг сэдсэн гээд заавал анхаарууштай заалтууд их байна билээ. Санал зөрөлдөх юмнууд ч мэдээж бишгүй байсан. Эрдэмтэн судлаачдын бүтээлийг уг нь бид хүндэтгэлтэйгээр хүлээн аваад өргөн хэлэлцэх нь зөв байх аа. Гэхдээ улстөрчид замаас нь утга гуйвуулан тайлбарлаад, туйлчлаад, буруу юм яриад замхруулах талбар тийш нь аваачаад хийчихлээ л дээ.

Засгийн эрхийг ээлжлэн барьж буй хоёр намын оронд нэг намын дарангуйлал тогтоох санаархал, мөрөөдөл нь ил байгаа Н.Энхбаяраас, мөн шударга үнэний дуу хоолой гэснээ худлаа яриад эдэлдэг TV9 хоёроос ард түмэн сүүлдээ залхах байдалд орлоо. Тэртэй тэргүй бухимдалтай байгаа олон түмэнд сэтгэхүйн асар их дарамт үүсгэж байна. Энэ бол сошиалаас авсан олон түмний дүгнэлт шүү. Нийтлэл тэрлэгчийн хувьд ч тиймэрхүү л сэтгэгдэлтэй байна. Ганц асуулт тавъя. МАХН бол улс төрийн гуравдагч хүчин гэж хэн тодорхойлчихоод байгаа юм бэ? TV9 бол шударга үнэний дуу хоолой мөн гэдгийг хэн дүгнээд хэлчихсэн юм бэ?  Ийм болхи бүдүүлэг, массыг мэдрэхгүйгээр элдвийн юм яриад байгаа намд олон түмэн итгэх үү? Нөгөө хоёрынхоо эгээ л нэгэн адилаар түүхийн хүрд нь зогсчихсон нам, гэхдээ яахав шүүмжлэлийг ойшоож авч үзээд алдаагаа засаад цааш явна биз дээ. үндсэн асуудал руугаа оръё!

Бүхний хэмжүүр цаг байдаг. Цаг алдвал боломж живнэ

Үндсэн хуулийн заалт тайлбарлах нь миний ажил биш, Намбарын Энхбаярын ч хийх ажил биш. одоо мөрдөгдөж байгаа үндсэн хууль эцсийн чадлаа барсан гэж үздэг судлаачидтай санал нийлнэ. Хуулийн тодорхой заалтыг ашигласан гэдэг дээр ч нотлогдохуун олж харсан тухайгаа хавчуулаад авъя! Би бүр өөр юм хэлэх гээд байна, юу гэхээр энэ үндсэн хуульд суурь алдаа байгаа тухайд юм. Аливаа үндсэн хуульд суурь алдаа байгаа л бол төр хямрах нь зайлшгүй үзэгдэл. Тэгэхээр төрийн хямралын гол суурь шалтгаан нь энэ үндсэн хууль өөрөө болж таарлаа. Чимид гуай хожим нь “Элдвийн дайралт, эсэргүүцэл, тулгалт гээд олон бэрхшээлийг даван туулж төслийг баталсан” гэж юуг хэлсэн юм бэ? Үүний учрыг одоо олж болно шүү дээ. Тэр түүхийн гэрчүүд өнөөдөр ч гэсэн амьд байцгааж л байна. Тэд ер нь яагаад ганц үг ганхийж болдоггүй юм бэ?

Үндсэн хуулийг заалтаар нь биш, том зургаар нь, цогцод нь, нийгэм зүйн талаас нь харахаар хэд хэдэн үндсэн алдаа гаргачихсан байдаг юм.

1. Монгол Улс бол романгерманы эрх зүйд багтаж явдаг, унитари тогтолцоотой улс. Гэтэл иргэний нийгмийн чиг баримжаатай роман эрх зүйн орчинг тунхагласан мөртлөө парламентын эрх давамгайлж байдаг германы эрх зүйг үндсэн чиг баримжаагаа болгосон байдаг. Нэг л гэр бүлд нь хамрагдах ёстой биз дээ. Тэлээ хурга шиг байж болохгүй. Төрийн тогтолцоо бол үндсэн хуулийн суурь асуудал, бүхэл бүтэн байгууламжийн фундамент юм. Ийм чухал суурь концепц дээр монгол маягийн холимог хуурга нийлүүлж завхруулсан, тэр нь яваандаа төр хямрах дэвсгэр болчихож. Үүнтэй одоо бол хэн ч маргаж чадахгүй, маргаад нэмэргүй. Угаас нийгмийн ухамсар нь дээд цэгтээ хүрчихсэн, соёл иргэншлийн оргилд гарчихсан том гүрнийг хөгжлийн чиг баримжаагаа болгоно гэдэг бол үл гүйцэлдэх субьектив хүчин зүйл байсан. Нөгөө капитализмыг алгасна гээд цагаан морь унаж давхидаг шигээ л юм боллоо. Үндсэн хууль хэрэгжиж эхэлсэн анхны өдрөөс л мэдрэгдээд эхэлсэн. Үндсэн хууль батлалцсан тухайн үеийн УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж сандрахдаа өөрчлөлт оруулах ажлыг сэдэж хэрэгжүүлсэн нь улам дордуулсныг ард түмэн мэдэж байгаа. Дараа нь дагалдах хуулиуд дээрээ далайн эрх зүйтэй (АНУ) орнуудын хуулиас аваад энд тэнд нь наачихсанаас болоод арай л улс орноороо сүйрчихээгүй золтой амь гарсан. Нэгэнт л роман-германы эрх зүйд багтдаг л бол үйлчлэлийг төгөлдөржүүлнэ л гэж байхаас хүрээнээс нь гараад явчихаж болдоггүй юм байна гэсэн том сургамжтай үлдлээ. Шинэ үндсэн хуулийг батлахдаа үүнийг сайн тооцох ёстой. Германаар явах уу, францын гэр бүлд багтаж орох уу гэдгээ референдум хийж ард түмнээсээ асуух ёстой юм.

2. Төрийн тогтолцооны байгууламжийг буруу өрсөн. Цэвэр монгол тогтолцоо хийсэн, үндэсний үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн гэж байхаас үндсэн хуульд үндэсний бүтээгдэхүүн байж болохгүй, заавал дэлхийгээ дагах ёстой байсан. Туршлагагүй, дээр нь юм үзээгүй, бас хийрхүү зангууд нөлөөлсөн байх талтай. Дэлхийн жишгээр бол төрийн гурван өндөрлөг нь ерөнхийлөн засаглах ерөнхийлөгч, хууль тогтоох парламент, шүүх засаглал гэж байх нийтлэг зарчимтай. Гэтэл ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга гээд дэлхийд байхгүй тогтолцоо оруулаад баталчихсан. Улс орон нэгдмэл удирдлагатай байх тухай НҮБ-ын зөвлөмжийг зөрчөөд төрийн гурван өндөрлөг эрхээ хувааж аваад биесээ тойруулан хянах, ёстой л дэлхий дээр байхгүй “монголд үйлдвэрлэв” тогтолцоог тунхаглаад баталчихсан. Нөгөө гурав нь эрх мэдлээ булаалдаж, сүүлдээ төр, aрд түмнээр дэнчин тавин байлддаг болж байна, энэ бол том сургамж.

3. Хүн бүхэн баяжих эрх зүйн нөхцөлийг дэмжсэн, хэм хэмжээ талыг нь хязгаарласан үндсэн хуулийн хандлага чиг шугам нь гар доороо мэдээлэлтэй төрийн түшмэдүүдийг баяжуулж, ард иргэд нь тартагтаа тултал ядуурч гуйранчийн зовлонгоор амиа аргацаан амьдрах байдалд хүргэсэн. Энэ нь хэтэрхий яарсан шийдэл байсныг өнөөдөр ойлгоцгоож байна. Дундчуудын давхарга нурж ядуусын арми өргөжин тэлсэн, массын тэмцэл байхгүй болсон. Нэг том хөрөнгөтнийг дагуулж 10 мянган ядуусыг өөд нь татах бодлого явуулаад бүтээгүй. Төрчид харин аргаа олж хагартлаа баяжсан. Энэ нь нийгмийн баялгийн тэгш бус хуваарилалт болж харагдаад байгаа ч агуулгаараа үндсэн хуулийн гологдол байлаа. Ард түмний төлөөлөл, элчийн үүрэг гүйцэтгэх ёстой түшээд нь төрийг ашиглан, ард түмний эзэмшлийн баялгийг хуу хаман тонож, тэрийгээ өвөр хоорондоо булаалдаж шившгээ дэлгэцгээв. Монгол Улсад далд эдийн засаг бодит биеллээ олж, хэсэг бусаг хулгайчууд эзэн суун, хууль хүчний байгууллагатай хамссан мафийн сүлжээ үүсгэсэн нь ил гарлаа. УИХ-ын дарга нь, нөгөө төрийн гурван өндөрлөгийн нэг нь өөрөө жержёрдон төрийн албан тушаалыг оймс бандааш шиг худалдаж, ашиг олжээ. Улмаар урд хөршийн зах зээлд ч гарсан байж болзошгүй явган яриа талын түймэр шиг тархлаа. Украин шиг сайд нарынхаа албан тушаалыг үнэлэн, хятадуудад худалдах санал тавьсан бололтой цуурхал маягийн юм амнаас ам дамжин яригдаж байна. Энэ бол тэвчишгүй үзэгдэл. Ард түмэн тэвчээр алдаж эрслэн бослоо.

Төрийг хямралд оруулсан обьектив хүчин зүйл, учир шалтгаан бас бий. Тэр нь өнөөгийн төр, нийгэмд үүсчихээд байгаа бодит байдал юм. Мэдээлэл сайн байгаа болохоор энд олон зүйл нуршилгүй, ганцхан зүйлийг тодотгон хэлье! Энэ бол төрийн түшээдийн мэдлэггүй, мэдэмхий, олхиогүй, ховч хэрүүлч, цагаан шуналын донд ихэнх нь автсан. Түүнээсээ гарах ямар ч найдваргүй болсон өнөөдрийн бодит байдалд төрөө хүндлэн шүтэж явдаг үндэсний уламжлалт сайхан чанар руу ялгадас цацсан увайгүй үйлдэл. Хамгийн аймшигтай нь тэд байдлаа мэдэхгүй, үүсчихээд байгаа нөхцөл байдлыг ойлгохгүй биесээ өмөөрөн хоорондоо улайран арсалдаж байгаад л учир нь байгаа юм. Ард түмэн бол хэлэх юмгүй болсоон.

ХЯМРАЛААС ГАРАХ ГАРЦ

УИХ-ыг тараах гарцыг дээрээс нь чиглүүлэн хэлж байна, энэ бол хамгийн муу, эрсдэл ихтэй хаалга. Хэн хожих нь нэг их сонин биш болсоон. Гагцхүү ард түмэн л хохирно. Муугаа нуувчилж үлдэх гээд байна гэдэг талаасаа ч биш. Нийгэм урагшлах уу, эсвэл хямралаасаа дор зовлонтой тулгарах уу гэдэгт л байгаа юм. Ард түмэн ийм том эрсдэлтэй замаар явахгүй ээ, том мэдрэмжтэй ард түмэн шүү дээ. Ганцхан л асуулт байгаа, түүнийгээ л давтан хэлье! төр обьектив, субьектив маш олон алдаа гаргасан, төрийг үндсэнд нь бузарласан эзэн бол төр өөрөө. Гэтэл яахаараа төрийн түшээдийн булай бузрыг ард түмэн сонгогчид цэвэрлэн арилгах ёстой гэж?

Хямралаас гарах цорын ганц гарц бол хувьсгалд уриалан, өөрсдөө манлайлан тэмцэж байгаа  таван залуу улстөрчийг ард түмэн хүрээлэн нягтарч эцсийн үр дүнд хүргэх гэж л харж байна. Ард түмэнд өөр сонголт үлдээгүй. Харин хуучныг сууриар нь халах, шинэ тогтолцоог цогцлооход УИХ-ын олонх найдаж байгаа. Гэхдээ тэд шийдэмгий бус байгаа нь олон түмнийг эргэлзээнд оруулж байна.

ОЙРЫН ИРЭЭДҮЙ

Цаг маш их алдаж байна. Бүхний хэмжүүр цаг байдаг. Цаг алдвал боломж живнэ. Эсрэг тал боломж олж аван маневрлана. Дахин ийм тохироо нөхцөл орж ирнэ гэж таамаглахад хэцүү. Нягтрал бол чадал, ард түмэн маш их зүйлийг үнэнээр нь ойлгосон учраас нягтарч чадлаа. Эрс өөрчлөлтийн хаалга ойрын ирээдүйд нээгдэнэ гэсэн өөдрөг судалгаа байгаа.