A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1432/

Бодлын шуурган давалгаа

​Асуудлыг шийдэх Осборны арга бизнест үр дүнгээ өгч, шуугиан тарьсан​

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1432/


Бодол бол хүний дотоод ертөнц, эргэн тойронд болж буй үйл явдлын өнгөрсөн, одоо ирээдүйн тухай эргэцүүлэл юм. Бодол дандаа дотоод сэтгэлд өрнөдөг. Харин цаасан дээр буугаад ч юмуу эсвэл яриа, хүүрнэл хэлбэрээр болон амнаас гарахдаа үзэл бодол болж хөгждөг. Үйлдэл болж гарч ирэхдээ сэдэл болно. Үзэл бодол нийгэмжиж, хэсэг бүлгийн хэмжээнд нэгдэхээрээ үзэл баримтлал болдог. Тэгэхээр аливаа концепц бол хувийн үзэл бодол дотроос урган гарах зүй тогтолтой болдог, оюуны өмч гэсэн үг. Аливаа концепц бол танин мэдэхүйн түвшинд батлагдсан үзэл бодол, эмпирик түвшний судалгаагаар баталгаажсан үзэл баримтлал юм. УИХ-ын чуулганд анхны хэлэлцүүлэгт оруулж байгаа хуулийн төслүүдийг үзэл баримтлал гэх болсон нь зөв. Гагцхүү тэр үзэл баримтлал нь эмпирик судлагаагаар баталгаажин хоёрдугаар хэлэлцүүлэгт концепц болон орж ирэх ёстой. Концепцгүй хууль УИХ-аас гарах ёсгүй юм. Эндээс аливаа хуулийн түүн дотроо үндсэн хуулийн концепц нь хувь хүмүүсийн бодлоос урган гарах учиртай нь ойлгомжтой байна. Монголчуудын бодол үнэхээр агуу. Үүний гол учир нь ганц оюун ухааны эргэцүүлэл байдагт бус дандаа гоц мэдрэмжид суурилан гарч ирдэгт байгаа юм. Оросын суут эрдэмтэн социологич Лев Гумилев, "Mонгол хүний мэдрэмж агуу, энэ нь үндэстний ялагдашгүй чанарын нэг батлагаа болж явдаг" гэж хэлсэн нь бий. Кембриджийн их сургуулийн профессор Барбара Аллманнтай уулзаж ярилцахдаа нэг сонин дүгнэлт олж сонсож билээ. "Би монгол хүүхдүүдэд хичээл зааж байсаан. Европ хүүхдүүд мэдээллийг шууд л тусгаж авдаг. Гэтэл монгол хүүхдүүд хүлээж авсан мэдээллээ шууд боловсруулалтанд оруулдаг нь харцнаас нь мэдрэгддэг, байгалиас заяагдсан л гоц авьяас байдаг байх" гэж хэлсэн юм. Монгол хүүхдүүдийн оюуны ой санамж асар өндөр бөгөөд эргэцүүлэл мэдрэмжтэйгээ сүлэлдэн маш хурдтай илэрч байх шиг байна. Дэлхийн ой тогтоолтын тэмцээний рекордыг шинэчилсэн Н.Энхшүр, Н.Мөнхшүр нар аливааг яаж ийм гарамгай тогтоодог чадварынхаа тухай тайлбарлан хэлэхдээ “Шууд махчилж цээжилдэггүй. Эхлээд дотроо ямар нэг том зургийн төсөөлөл босгож авдаг” гэсэн нь үүний батлагаа юм. Үндсэн хууль эсвэл Хөдөлмөрийн тунхаг хууль, Газрын харилцааны зэрэг томоохон хуулиудын үзэл баримтлалыг гаргахдаа ард иргэдийнхээ саруул ухаан, оюуны чадавхид итгэж, тэдний оюун ухааны бодол хэмээх баялгийг нээж, түүгээр нь боловсруулж тусгаж байхын ач холбогдол энд л байна. Ингээд бодохоор, ард түмний оюуны бүтээл гэгдэх үндсэн хуулийг тэдний санаа бодлын гадуур, үнэгэн шогшоогоор хэлэлцээд батлах гэсэн оролдлого бол арай л хэтэрсэн басамжлал гэж ойлгогдож байна. Жирийн иргэн байсан хүн уиХын гишүүн болж, тангараг өргөмөгц л ухаантан болж дахин төрдөг гэсэн хий хоосон итгэл үнэмшлээсээ ангижирцгаах хэрэгтэй. Ядаж л референдум явуулах ёстой л доо. Асуулт тов тодорхой.

1. Ерөнхийлөгчийн үүрэг, эрх давамгайлсан, Ерөнхийлөгчпарламентын тогтолцоотой БНУ.

2. Парламентын үүрэг, эрх давамгайлсан, Парламентерөнхийлөгчийн тогтолцоотой БНУ. Сонгосоноо дугуйл! Гүйцээ. Аливаа хувь хүний оюун ухааны бодол эргэцүүллийг ухаж төнхөж, гаргаж ирэн цуглуулаад, нийгэмд өөрчлөлт хийх нэг арга байдаг юм байна. Үүнийг БОДЛЫН ШУУРГАН ДАВЛАГАА гэх бөгөөд англиар “brainstorming”, оросоор “мозговой атак”, “Mетод мозгового штурма” гэх мэтээр хэлдэг юм билээ. Энэ аргыг анх нэрт социологич Алекс осборн 1930-аад оны үед нээжээ. Үндсэн агуулга нь нэн яаралтай өөрчлөхөөс аргагүйд болтлоо тулгамдсан асуудлаар хувь хүмүүсийн үзэл бодлыг цуглуулан тэндээс хувилбар сонгоод, эцсийн шийдвэр зориглон гаргахад оршиж байгаа юм.

БОДЛООР ДАВАЛГААЛАХАД БАРИМТЛАХ ОСБОРНЫ ЗАРЧИМ

Tулгамдсан асуудлыг шуурхай шийдэх, хуримтлагдахаас сэргийлэх осборны аргын бизнест өгсөн үр дүн нь шуугиан тарьж алдаршсан. Гэхдээ төрийн харилцаа, нийгэм зүйн салбарт нэлээд хожуу орж ирсэн байдаг юм. Баримтлах зарчмуудыг жагсаавал:

1. Асуудлын оновчтой шийдэл, гарцыг олохын тулд олон түмний бүтээлч идэвхийг өрнүүлж, аль болох олон үзэл бодлыг цуглуулах;

2. Дэвшүүлсэн үзэл бодол болгонд шинжилгээ хийх; үл бүтэх фантааз, бүр солиотой гэмээр бодлыг ч тооцож үзэх; сувд эрдэнэ шавар дотор ч хэвтэж байдгийг санах.

3. Аливаа шүүмжлэл нь бүтээлч санаачилгад харшилдаг болохоор бусдын бодлыг шүүмжлэх зам хаалттай байх зарчим;

4. Бүх бодол, төсөөлөл дотроос оновчтой, шинэ санаануудыг түүвэрлэж "бодлын товчоо" (white paper) гаргах; үзэл бодлын давалгаа үүсгэхдээ нэгэнт цугларсан бодлууд дээр нэмээд хэвлэл мэдээллээр ил болсон бодлуудыг нэмж цуглуулна. Гэхдээ эзэдтэй нь заавал холбоо барина гэж бодож байна. Улмаар цугласан бодол төсөөллүүдээс уншигч олондоо эхнээс нь танилцуулж, хүлээн авч сонирхон саналаа илэрхийлж, бас бодлын шуурган давалгаанд тодорхой бодол төсөөлөлтэй орж ирэхийг урьж байна. УИХ тарлаа, дараа нь мэдээж ээлжээ хүлээсэн эрхмүүд хоолондоо гүйгээд орохыг ард түмэн хүлээж авахгүй, зөвшөөрөхгүй нийгмийн сэтгэлгээ бий болно. Тэгэхээр шинээр тогтолцоо босох нь ойлгомжтой. Хувь хүмүүсийн ирүүлсэн салангид үзэл бодол, төсөөлийг өнөөдрөөс танилцуулж эхлэх болно. Хуучин тогтолцооноос шууд л шинэ тогтолцоонд шилжих боломжгүй, завсрын үе хэрэгтэй гэсэн үзэл бодол ч явж байгаа учраас бүхнийг нээлттэй мэдээлнэ. Энэ бүхэн шинэ үндсэн хуулийн концепц боловсруулахад үнэтэй хувь нэмэр болно гэдэгт өчүүхэн ч эргэлзэхгүй байна. Бодлоо илэрхийлсэн дарааллаар иргэн Д.Батнямын үзэл бодлыг толилуулж байна. Хүн болгон өөрийн гэсэн үзэл бодлыг илэрхийлэх эрхтэй, түүндээ үнэнч байдаг. Эл шалтгаанаар бусдын үзэл бодлыг шүүмжилсэн сэтгэгдлийг хүлээж авах хэрэггүй. Харин шинэ санаа дэвшүүлсэн хувилбарыг хэвлэн нийтэлж, тодруулах асуулт, тодорхой санаа саналыг хүлээн авч зохиогчид дамжуулах болно.

ИРГЭН Д.БАТНЯМЫН БОДОЛ, ТӨСӨӨЛӨЛ

Төрийн дээд эрх мэдэл ард түмэнд байна. Төрийн эрх барих Засаглал хоёр танхимтай байна. 1. Дээд танхимын гишүүдийг баг хороо бүр шууд, илээр сонгоно. Улс төрийн нам, эвсэл нэр дэвшүүлэхийг хориглоно. Дээд танхимын бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх хугацаа зургаан жил байна. 2. Доод танхим нь одоогийн УИХ шиг байнгын ажиллагаатай байна. Доод танхим 51 гишүүнтэй байна, бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх хугацаа дөрвөн жил байна. Доод танхимын гишүүдийг улс төрийн намууд жагсаалтаар нэр дэвшүүлж, пропорциональ системээр сонгоно.

3. Доод танхимд олонхын суудал авсан нам, тэдгээрийн эвслүүд мөрийн хөтөлбөрөө дэвшүүлэх, төрийн өндөр албан тушаалд боловсон хүчнээ нэр дэвшүүлж дээд танхимд санал болгох эрх олж авна.

4. Төрийн өндөр албан тушаалд нэр дэвшигчийг дээд тамхим хэлэлцэж батална. Энэ нь албан хариуцлагаар эргүүлээд огцруулах эрхийг дээд танхим эдлэнэ гэсэн үг болно.

5. Төрийн өндөр албан тушаалын томилгоо дээд танхим дээр явагдаж байгаа болохоор намаас хараат бус ажиллах нөхцөл бүрдэнэ.

6. Доод танхимын бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх хугацаа нь дээд танхимынхаас зөрүүтэй, бага байгаа нь улс орны хөгжлийн хэтийн бодлогыг дураар өөрчилдөг арга замыг хааж, төрийн бодлогын залгамж чанар хадгалагдаж үлдэх нөхцөл бий болгоно.

7. Ерөнхийлөгчийн нэрийг доод танхимаас санал оруулж дээд танхим баталгаажуулна. Ерөнхийлөгч бэлгэдлийн чанартай субьект байна. Д.Батнямын бодол төсөөлийг ерөнхийд нь сийрүүлж товчоолон нийтлүүллээ. уншигчид та бүхэн, өөрсдийн төсөөллийг tserenkhuui@gmail.com хаягаар ирүүлэхийг уриалж байна. Жирийн иргэд, албан тушаалтан, эрдэмтэн мэргэд, судлаачид, эсвэл эгнээний ажилчид,малчин гэж ялгавар гаргахгүй, нэг л түвшинд авч үзнэ гэдгийг дашрамд батлан илэрхийлж байна. үндсэн хууль бол бүх ард түмний бүтээл!

ДҮГНЭЛТИЙН ОРЧИНД

Mанайд эдийн засгийн эрх мэдэл цөөнхийн гарт орж, дундад зуунд Италийн төрд ноёрхож байсан “Санхүүгийн дарангуйллын пирамид” маягийн тогтолцоо үүссэн нь бодитой. Энэ тогтолцоог халж, ард түмний Засаглал тогтоох түүхэн үйлийн хаяанд тулж ирцгээлээ. Алгуурлаж болохгүй авч асар нарийн механизмтай, ардаа гаднын хамгаалалттай, санхүүгийн хүчтэй эх үүсвэртэй аварга машинтай ард түмэн сөрөн зогсож буйгаа мэдэрцгээх нь чухал боллоо. Жижиг, дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх (ЖДҮХ) болон бусад 20 гаруй сан бол тэр аварга сүлжээний хамгийн жижиг нь. Авлигын бүхэл бүтэн систем аварга том тээрэм шиг эргэлдэж, ард иргэдийг хивэглэн бутлаж байна.

1. Олигархууд, оффшоорчид хилийн чанадад, том корпорацуудтай сүлбэлдэж эх орны газар доорхи баялгийг цөлмөн зөөж, олсон ашгаа хилийн гадна нууж байна.

2. Дунд түвшний олигархууд гаднаас орж ирсэн төсөл болон дотоодын төсвийн эх үүсвэрээр зарлагдсан тендрийг эзэрхийлэн авч сан байгуулах замаар хөрөнгийг нь завшиж байна. Хот дахин төлөвлөлтийн сан гэхэд л хэдэн зуун тэрбумаар яригдах жишээтэй.

3. ЖДҮХ болон бусад 20 гаруй сан нь том завшигчдын тогоонууд дундаас хамгийн жижиг нь юм. 10 гаруй сангаас зувчуулсан мөнгөн хөрөнгө л гэхэд даруй 600 мянган өрхийн, жирийн иргэдийн гарааны бизнес эрхлэх санхүүгийн эх үүсвэрт хангалттай хүрэлцээтэй байж гэсэн тооцоог эдийн засагчид баримтанд тулгуурлан гаргалаа. Аливаа эдийн засгийн төвлөрөл нь төр байдаг болохоор санхүүгийн дээрх их хэмжээний эх үүсвэрийг ард иргэд гартаа оруулах арга механизм нь төрийн бусармаг тогтолцоог сууриар нь шинэчлэх явдал юм. Өөр сонголт байхгүй, байж болохгүй!

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Боловсрол орлогын тэгш бус байдалд нөлөөлдөг

Судалгаагаар чинээлэг өрхийн хүүхдийн сурлага бага, орлоготой айлынхаас дээгүүр байв

 0 сэтгэгдэл


АНУ-д бага орлоготой айлын хүүхдийн сурлагын амжилт чинээлэг өрхийн хүүхдийнхээс 3-4 жилээр хоцордог гэсэн дүгнэлт 40 гаруй жилийн хийгдэж байсан. Тэгвэл одоо ч хэвээр байгааг шинэ судалгаа харуулав. 50 жилийн турш дунд ба ахлах сургуулийн 2.7 сая сурагчдийн дунд стандарт тест явуулсан баримтад шинжилгээ хийн ийм дүгнэлтэд хүрчээ. Уг ялгааг арилгах холбооны хөтөлбөрүүд зохих үр дүнд хүрээгүйг National Bureau of Economic Research байгууллагын сайтад даваа гарагт мэдээлэв.

Ахлах ангидаа сурлага муутай байсан сурагчид насанд хүрсэн хойноо бага орлоготой байх магадлал өндөр гэж тайлангийн нэг зохиогч Стэнфордын их сургуулийн профессор Эрик Ханушек ярьсан байна. Тэрбээр “Дараагийн үе нь энэ үетэйгээ бараг адил байна. Ядуу гэр бүлээс гаралтай хүүхдүүд өөрсдөө ядуу болно” хэмээв. Гэхдээ энэ байдал бүр гүнзгийрч байна уу гэдэг асуулт маргаантай байгаа.

Ноён Ханушекийн судалгааны багийнхан 1971-2015 оны хооронд улс даяар сурагчдаас авсан тоо бодлого, унших дадал болон шинжлэх ухааны янз бүрийн тестүүдийн дүнд шинжилгээ хийжээ. Орлогыг тодорхойлохын тулд тестэд бүртгэгдсэн эцэг, эхийн боловсрол, амьдралын хэв маягийн мэдээллийг судалсан байна. Жишээ нь 1950-иад онд аяга угаагч машин баян айлын хэрэглээ байсан. Сүүлийн үед хүүхдүүд тусдаа угаалгын өрөө, компьютертой байх нь чинээлэг байдлыг илэрхийлэх болсон.

17 настай сурагчдын дунд хийсэн судалгаагаар чинээлэг өрхийн хүүхдийн сурлагын амжилт бага, орлоготой айлынхаас хамаагүй дээгүүр байв.

Орлогоос хамаарсан сурлагын амжилтын ялгаа түгшүүртэй түвшинд ирсэн

Эндээс судлаачид ядуу айлын хүүхэд баян айлын хүүхдээс гурваас дөрвөн жилээр хоцордог гэсэн дүгнэлт хийсэн аж. Судалгааны хугацаанд буюу сүүлийн 50 шахам жил энэхүү ялгаа бараг өөрчлөгдөөгүй байна. Харин 13-15 насныхны хувьд уг үзүүлэлт бага зэрэг сайжирсан буюу ялгаа багассан харагдана. Энэ нь сурлагын ялгааг арилгах холбооны хөтөлбөрүүд зарим талаар үр дүнд хүрсэн гэсэн үг. Өмнө нь 2011 онд явуулсан өөр нэг судалгаа ядуу гэр бүлийн хүүхдүүд баян айлын хүүхдээс сурлагаар 3-6 жил хоцордог гэсэн дүгнэлт хийж байв. Гэхдээ Стэнфордын нийгэм судлаач Шон Рэрдоны удирдсан уг судалгаа дээрх ялгаа жилээс жилд нэмэгдсээр байгаа гэж үзжээ. Тэд 1960-2007 онд 12 хичээлээр явуулсан тестийг судалж үзээд баян ба ядуу сурагчдын сурлагын ялгаа 1970-аад оноос 2000-аад оны эхэн хүртэл 40 хувь нэмэгдсэн гэж тооцсон юм.

Хоёр судалгаа сурлагын ялгааны өөрчлөлтийн талаар өөр дүгнэлт хийсэн нь өөр тестүүдийг авч үзсэн болон орлого тогтоох өөр арга хэрэглэсэнтэй холбоотой байх гэж аль ч судалгаанд оролцоогүй торонтогийн их сургуулийн боловсролын нийгэм судлаач Анна Шмиелевски ярьжээ. Ханушек, Рэрдон нар орлогоос хамаарсан сурлагын амжилтын ялгаа түгшүүртэй түвшинд ирснийг хүлээн зөвшөөрөв. Ноён Рэрдон “Энэ баримтыг хоосон онолоор баллах аргагүй” гэсэн юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

“Цагаан гарьд” харих болоогүй

Ичиножёо дараагийн башёд шууд сэкивакэ болж магадгүй

 0 сэтгэгдэл


Хакүхо хэдийгээр мэргэжлийн сүмогийн ихэнх дээд амжилтыг дараалан эвдсэн ч энэ башёд өөрийгөө дахин нэг удаа батлан харуулах зайлшгүй шаардлагатай байлаа. Сүүлийн долоон башёд янз бүрийн шалтгааны улмаас ганцхан удаа түрүүлсэн нь түүнийг харьж явна гэх ойлголтыг олон нийтэд төрүүлээд байв. Өмнө нь бүгд түүний нэрийг сонсоод эмээдэг байсан бол сүүлийн үед залуус зориг орж, башёд түрүүлэх талаар том том юм ярьдаг болоод байгаа. Иймийн учир “Цагаан гарьд” хүч чадалтай хэвээр гэдгээ нотлон харуулж, харү башёд ээлжит түрүүгээ авах нь чухал байлаа.

Башёгийн өмнөх нөхцөл байдал ямархуу байсныг товчхон сонирхуулъя. Саяхан л аварга цолтой дөрвөн бөх барилдаж байсан бол Кисеносато, харүмафүжи нар зодог тайлснаар үлдсэн хоёр аварга болох Хакүхо, Какүрюүгийн нуруун дээр асар том ачаа ирсэн. Аваргууд муу байна, үүргээ биелүүлэхгүй байна гэсэн шүүмжлэл хүчээ авсан энэ үед Хакүхо бүх хариуцлагыг үүрсэн нь мэдээж. Энэ үүргээ ч гялалзтал биелүүлж, эхний 13 өдрийн барилдаанаас 13 даваа авлаа. Маш тайван, өөртөө итгэлтэй, уян хатан барилдааныг нь сөрөн зогсох тэнхээтэй бөх энэ өдрүүдэд байсангүй. Япончуудын найдвар хүлээлгээд буй залуу од Такэкайшо аварга нэлээд шазруун үзсэн ч эцэст нь чангахан шидүүлээд хулхи нь буув. Их аваргын хувьд 37 дахь удаагаа эхний 10 өдөр дараалан давжээ. Үүнийхээ 27-д нь түрүүлж байсан гэж бодохоор дээд зиндааны 42 дахь түрүү ойрхон байна даа.

Аса аваргын дүү Хоошёорюү Бямбасүрэн анхаарлын төвд байна

Түүний араас нэхэж яваа бөх нь нутгийн дүү Ичиножёо А.Ичинноров. Дээд зиндааны хамгийн хүнд бөх тэрбээр (226 кг) анх эрчтэй гарч ирж байсантайгаа харьцуулбал эрс суларсан. Сүүлийн хэдэн башёд арайхийн 50 хувийн амжилтаа хийсэн бол арваннэг болон нэгдүгээр сарын тэмцээнд тавин хувийн босго ч давж чадалгүй чансаа буурсан юм. Тэгвэл энэ башёд өнгөтэй сайхан барилдаж, ганц унаатайгаар аваргыг нэхэж явна. Энэ башёд овоо хэд давчихвал долдугаар сард Озэки цолны төлөө дайралт хийх боломж байгаа. Дараагийн тэмцээнд Комүсүбиг алгасаад шууд Сэкивакэ болж ч мэднэ.

Өмнөх тэмцээнд Хакүхо сайн барилдсан ч гэмтэл авснаар дундаас нь орхиход хүрсэн. Харин түүний эзгүйд нутгийн бөх Тамаваши Б.Мөнх-Оргил дээд зиндааны анхны түрүүгээ гардаад байв. Ингэснээр тэрбээр гуравдугаар сарын башёд 11 давахад Озэки цол хүртэх боломжтой болсон юм. Гэвч манай бөх том цол бодоод биеэ хэтэрхий барьсан уу, эхний 11 барилдааныхаа долоод нь унаж, мөрөөдлөө хойшлуулахаас аргагүйд хүрлээ.

Сүүлийн үед Такэкайшо хэмээх залуу хүчтэн япончуудын магнайг тэнийлгэж байгаа. Дээд зиндааны хамгийн залуу бөх тэрбээр арваннэгдүгээр сард 13-2 амжилтаар түрүүлж, нэгдүгээр сарын башёд 11 даваад байв. Улмаар энэ сард одоогоор найман даваа авч, арслан цолны босгонд тун ойрхон тулж ирээд байна. Ялангуяа Какүрюү аваргыг давсан барилдаан түүний боломжийг эрс нэмэгдүүлжээ. Нуруу намтай ч гэсэн их дайчин, зоригтой барилддаг, мэдрэмжтэй залуу байна лээ. Озэки болсон байхад цолондоо эзэн болоод барилдаж чадна гэж бодогдсон.

Монголчууд сүүлийн үед итгэл найдвар тавин харуулддаг өөр нэг бөхтэй болчихоод байгаа. Энэ бол их аварга Асашёорюү Д.Дагвадоржийн авга дүү Хоошёорюү С.Бямбасүрэн. Аса аваргын том ах Сугаррагчаагийн хүү тэрбээр аваргын гаргасан жимээр урагшилсаар Макүшитагийн долоо дээр ирээд буй. Эндээс тавин хувийн амжилтаа үзүүлчихвэл дараагийн башёд цолтой бөхийн эгнээнд багтах боломж бий. Удахгүй 20 хүрэх залуу хүчтэн эхний дөрвөн өдөр гурав унаад байсан ч дараалан хоёр давж, 3-3 амжилттай болоод авав. Үлдсэн барилдаандаа давах нь нэн чухал байна. Энэ удаа чансаагаа ахиулчихвал долдугаар сарын тэмцээний үеэр Жюүрёод хүч үзэж байх болов уу. Ер нь бага зэрэг жин нэмчихвэл их аваргуудын үлдээсэн орон зайг нөхөж, олон жил сайн барилдах боломжтой хэмээн сүмогийн мэргэжилтнүүд дүгнэж байна. Удахгүй цойлоод гараад ирэх биз ээ.

Энэ башёд монголын 19 бөх хүч үзэж буйгаас одоогоор ес нь тавиас дээш хувийн амжилтаа үзүүлээд байна. Тэднээс гадна зургаан бөх улаан шугам давах боломжтой байгаа юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хэрэглээний зээлийн тааз ам.долларыг хазаарлалаа

Цалин, тэтгэврийн зээл энэ оны нэгдүгээр сард 4.3 дахин буурчээ

 0 сэтгэгдэл


“Ногоон”-ы ханш номхорч буйг та анзаарав уу. Өнгөрсөн жилийн турш төгрөгийг илт илүүрхэж, тувт дарамталсан ам.долларын ханш энэ онд тун томоотой байна. Энэ оны нэгдүгээр сарын 1-нээс иргэдийн хэрэглээний зээлд тааз тогтоосон нь импортын хурдыг сааруулж, ам.долларын ханшийг хазаарлахад түлхэц өгчээ.

Тэгвэл иргэдийн хэрэглээний зээл яагаад импортын хэмжээ, ам.долларын ханшид ийн хүчтэй нөлөөлөөд байна вэ. Иргэд ахуйн аливаа хэрэгцээ болон тэмдэглэлт үйл явдалд зориулан хэрэглээний зээл авч, цахилгаан бараа, суудлын автомашин, гар утас, тавилга хэрэгсэл тэргүүтнийг түлхүү авдгийг төв банкны судалгаанд дурджээ. Гэтэл иргэдийн зээлээрээ худалдан авдаг автомашин, гар утас, зурагт зэргийг Монгол Улс дотооддоо үйлдвэрлэдэггүй учраас эдгээр бараа бүтээгдэхүүнийг хилийн чанадаас импортлохоос өөр аргагүйд хүрч байгаа юм. Ингэснээр зээлээр авсан автомашины тоо нэмэгдэхийн хэрээр монголоос гарах валютын урсгал улам ширүүсэж, гадаад валютын багахан нөөцөө бид өмд гутал, машин тэрэг болгоод, импортын цоргоор урсгачихдаг. Валютын гадагшлах урсгал эрчимжихийн хэрээр дотоодод ам.доллар ховордож, зах зээлийн хуулиар ханш нь өсөж, хаданд гарна. Ингээд л ногоон тэмдэгтийн дийлдэшгүй ноёрхол монголын эдийн засгийг бүхэлд нь нөмрөх нь тэр.

Эгэл жирийн монгол өрхийн хэрэглээнээс эхлээд худалдааны тэнцэл, валютын ханш зэрэг эдийн засгийн олон хүчин зүйлийг донсолгодог хэрэглээний зээлийг хазаарлахын тулд төв банк энэ онд хязгаар тавьсан юм. Ингэснээр зөвхөн валютын гадаад, дотоод урсгалыг тэнцвэржүүлээд зогсохгүй айл өрхүүдийг өрийн дарамтаас хамгаалж, хэрэглээний зээлд олгодог байсан санхүүжилтийг бизнес рүү чиглүүлэх давхар зорилгыг ч тээж байв. Энэ хүрээнд иргэдийн хэрэглээний зээлийн өр, орлогын харьцааны таазыг 70 хувиар тогтоож, дээд хугацааг нь 30 сараар хязгаарласан юм.

Ингэж валютын урсгалын нэг цоргонд хаалт тавьснаар хоёр сарын хугацаанд хэд хэдэн өөрчлөлт зах зээлд гарчээ. Тухайлбал, хэрэглээний зээл буурснаар нийт зээл олголт нэгдүгээр сард 48 хувиар багассан байна. Ялангуяа, 2018 оны нэгдүгээр сард огцом өсөж, 795 тэрбум төгрөг хүрч байсан цалин, тэтгэврийн зээл энэ оны нэгдүгээр сард 4.3 дахин буурчээ. Ингэснээр нийт 183 тэрбум төгрөгийн цалин, тэтгэврийн зээл олгосныг монголын банкны холбоо мэдээлэв.

• Хэрэглээний зээлд тааз тогтоосон нь импортын хурдыг сааруулж, ам.долларын ханшийг тогтворжуулжээ.

• Төв банкны Мөнгөний бодлогын хороо ирэх сарын 1-нээс тэтгэврээс бусад хэрэглээний зээлийн өр, орлогын харьцааны дээд хязгаарыг 60 хувиар тогтоох шийдвэрийг өчигдөр гаргалаа.

• Төлбөрийн тэнцлийн ашиг улам дээшилж, 2019 оны нэгдүгээр сард 128.1 сая ам.долларт хүрчээ.

Хэрэглээ хэмээх хөмсөг дор багтдаг зээлүүд ийн буурснаар импорт саарсныг гаалийн мэдээлэл баталж байна. Хилийн чанадаас татдаг бидний худалдан авалт өмнөх оны хоёрдугаар сард 2017 оны мөн үеэс 50 орчим хувиар өсөж байжээ. Харин энэ оны хоёрдугаар сард өсөлтийн хурд нь гурав дахин саарч, 15 хувьд хүрсэн байна.

Импорт буурч, хилийн чанад руу урсах валютын хэмжээ саарахаар дотоодын санхүүгийн зах зээл дэх ам.долларын ханш тогтворжих нь тодорхой. Энэ оны босгон дээр огцом донсолж, мэдэгдэхүйц өсөж байсан ам.долларын ханш 2019 оны нэгдүгээр сарын 10-наас хойш уруудаж, хорь хоногийн хугацаанд 40 орчим төгрөгөөр суларсан байх юм. Харин сүүлийн сар хагасын хугацаанд төгрөг, ам.долларын хослол харьцангуй тогтвортой байна.

Хэрэглээний зээлд тавьсан тааз эдийн засгийн шүтэн барилдлага ёсоор импортын хэмжээ, валютын ханшийг хөндөж, тоон дүнгүүдийг өөрчилж эхэллээ. Ингэснээр монгол руу орох болон гарах санхүүгийн урсгалыг заадаг төлбөрийн тэнцлийн ашиг улам дээшилж,  2019 оны нэгдүгээр сард 128.1 сая ам.долларт хүрчээ.

Валют бол санхүүгийн орох, гарах цоргоор урсаж байдаг “ус”. Энэ “ус”-ны олдцыг нэмэгдүүлэхийн тулд Монгол Улс экспортоо нэмэгдүүлж, гадаадаас хөрөнгө оруулалт татах гэж байдаг чадлаараа хичээдэг. Гэхдээ орох урсгалтай зэрэгцээд гадагшлах цоргоо нээчихвэл ёроолгүй хувинд ус хийсэнтэй адил, бүгдийг нь асгаж орхино. Иймд бид гадаадаас орлого олж ирэх гэж хичээхээс гадна олсон хэдийгээ импорт, өрийн төлбөрт буцаагаад урсгаж, “цус алдчихгүй”-н тулд дотооддоо ч санхүүгийн менежментээ сайн хийх нь чухал юм. Тиймээс төв банкны мөнгөний бодлогын хороо ирэх сарын 1-нээс тэтгэврээс бусад хэрэглээний зээлийн өр, орлогын харьцааны дээд хязгаарыг 60 хувиар тогтоох шийдвэрийг өчигдөр гаргалаа. Энэ хэрээр хэрэглээний зээл дагасан валютын урсгал саарахаар байна.

Гэхдээ ирэх саруудад ч орлого олох гэж хичээхээс гадна олсон хэдийгээ тогтоон барихын тулд цагаа олсон оновчтой арга хэрэгслүүдийг зөвхөн төв банк төдийгүй санхүүгийн зохицуулах бусад байгууллагууд ч хийх шаардлага тулгарч байна. Валютын урсгалын уг менежментийг хэрхэн хийхээс монголын мянга мянган өрхийн амьдрал, зуу зуун бизнесийн хувь заяа шалтгаалах нь.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Байх ёсгүй хурган дарга нарт зарах ёсгүй хэдэн зуун саяыг заржээ

“Тэлээ хурга” тэжээх гэж татвар төлдөггүй, хууль зөрчиж хурган дарга томилдоггүй

 0 сэтгэгдэл


Нэг төрийн албан хаагч 17 хүнд үйлчилж буй үзүүлэлтээр Монгол Улс дэлхийд тэргүүлж байна. Гурван сая хоёр зуун мянган иргэнд төрийн үйлчилгээ үзүүлэхийн тулд 192 мянган төрийн албан хаагчийг “тэжээж” байгаа гэсэн үг. Манай орны урд БНХАУ 1.3 тэрбум хүнд 70 сая төрийн албан хаагч үйлчилж буйгаараа бичигджээ. Харин тус жагсаалтад ОХУ 142, АНУ 147, Франц 191 хүнд нэг төрийн албан хаагч ногдсон үзүүлэлтээр гайхагдсан байна. Өөрөөр хэлбэл, францчууд нэг төрийн албан хаагчдаа 191 хүнд үйлчилснийх нь төлөө цалин олгож байна. Манайхтай ижил хүн амтай литва улс гэхэд ердөө 20 мянган төрийн албан хаагчтай ажиллаж, амьдарч болоод л байгаа юм. Гэхдээ манай улсын хувьд тэдгээр орноос ядуу зүдүүгээр ялгарах, хот хөдөөгөөр хуваагдах онцлог бий. Түүндээ тааруулан төрийн байгууллагын орон тоог баталж, төсөв хөрөнгөө уядаг жишигтэй. Харин үүнийг нийслэлийн удирдлагууд юман чинээ тоохгүй байгаа баримтууд аудитын шалгалтаар илэрлээ.

Үндэсний аудитын газраас өнгөрсөн онд нийслэлийн төрийн албан хаагчийн орон тоог хэтрүүлсэн эсэхэд шалгалт хийж багагүй зөрчил илрүүлсэн байна. Нийслэл дэх төрийн аудитын газраас Үндэсний аудитын байгууллагад хүргүүлсэн гүйцэтгэлийн тайланд энэ тухай  дэлгэрэнгүй танилцуулжээ.

Нийслэлд төсвийн 90, орон нутгийн өмчит 12 үйлдвэрийн газарт, орон нутгийн өмчит аж ахуйн тооцоот 62 үйлдвэрийн газарт, хоёр хувьцаат компанид нийт 34.1 мянган иргэн төрийн алба хашиж байна. Төсвөөс цалинждаг нийслэлийн бүх орон тоог Засгийн газрын тогтоол, нийслэл, дүүргийн Засаг даргын захирамжаар баталдаг. Гэтэл 2017 онд нийслэлийн харьяа 14 байгууллага дээрээс баталсан албан хаагчийн орон тоог 73-аар хэтрүүлж, төсвийн мөнгөнөөс зүй бусаар хороожээ. Тухайлбал, “Нийслэлийн орон сууцны корпорац” ОНӨААТҮГ 11, нийслэлийн авто замын хөгжлийн газар 13, БЗД-ийн Нийтлэг үйлчилгээний газар 23 албан хаагчаар хэтрүүлсэн байна. Дээрх 14 байгууллага баталсан орон тоог хэтрүүлснээс 631 сая төгрөгийг цалинд зарцуулсан гэж аудитын байгууллага тогтоожээ.

Мөн Засгийн газраас төрийн захиргааны байгууллагуудын чиг үүргийн давхардал, хүнд суртлыг багасгах, иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээг шуурхай чанартай болгох зорилгоор 2016 онд нэгэн тогтоол баталж дагаж мөрдөхийг хуулиар заажээ. Тус тогтоолд Засгийн газрын агентлаг 100-гаас дээш ажилтантай бол нэг дэд буюу орлогч даргатай байх, 100-гаас цөөн ажилтантай бол орлогч даргагүй байхаар тусгажээ. Гэтэл нийслэлийн Засаг дарга 2016 онд А/635 дугаар захирамж гаргахдаа дээрх чиглэлийг баримтлаагүй аж. Үүний улмаас 17 байгууллага хурган даргыг илүү зардлаар тэжээж байна. Заримд нь бүр хоёр дэд дарга илүү гарсан байх жишээний. Нийслэлийн тээврийн газар 90, нийслэлийн өмчийн харилцааны газар 65 албан хаагчийн орон тоотой байхад хоёр ч дэд даргатай ажиллаж байгааг ойлгоход бэрх. 2017 онд нийслэлийн харьяаны 100-аас цөөн орон тоотой 13 газрын дэд буюу орлогч даргын цалинд 171.1 сая төгрөг зарцуулсан байна. Өөрөөр хэлбэл байх ёсгүй албан тушаалд өгөх ёсгүй мөнгө зарцуулжээ. Өнгөрсөн жил ч энэ хэмжээний мөнгө төсвөөс гарсан нь тодорхой. Мөн нэг дэд даргатай байх ёстой нийслэлийн авто замын хөгжлийн газар, хот төлөвлөлт, ерөнхий төлөвлөгөөний газар, нийслэлийн газрын алба, өнөр бүл хүүхдийн төв зэрэг байгууллагууд илүүдсэн дэд дарга нартаа 35.8 сая төгрөгийн цалин өгчээ.

Дээрээс тархсан төрийн эсрэг “вирус” доош халдварлан дүүргийн удирдлагууд ч дэд дарга нэмдэг аргад мэргэшжээ. БГД-ийн ИТХ-ын тэргүүлэгчид тогтоол батлан гурван дэд даргатай байхыг хүссэн бол БЗД-ийн итх хоёр дэд дарга ажиллуулахгүй бол төрийн ажлыг барахгүй гэж үзжээ. Үүнээс гадна Багануур, Багахангай, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг нэг, бусад нь хоёр ч хурган даргыг илүү тэжээж байна.

Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 31.1.2-т дүүргийн Засаг даргыг ганцхан орлогчтой байхаар заажээ. Гэтэл бүх дүүргийн засаг дарга нар орлогчоо нэмж татвар төлөгчдийн мөнгийг үрэн таран хийсээр. Хууль зөрчиж томилсон хурган дарга нарын цалинд жил бүр 155.6 сая төгрөг зарцуулж буйг ч тогтоогоод байна. Үүнийг олон жилээр үржүүлбэл тэрбум төгрөг давсан үргүй зардал гарна гэсэн үг.

Эл гүйцэтгэлийн тайланд дурдсан дээрх зөрчлийн талаар аудитын байгууллага нийслэл, дүүргийн удирдлагад үүрэг даалгавар өгч, ирэх сарын 10-н гэхэд гаргасан зөрчлөө арилган эргэж мэдээлэхийг сануулсан байна. Үр ашиггүй зардлуудыг танах талаар холбогдох байгууллага, албан тушаалтнуудад үүрэг чиглэл өгөх, зөрчил гаргасан байгууллага, албан тушаалтнуудад зохих хариуцлага тооцох, шаардлагатай тохиолдолд хууль хяналтын байгууллагад шилжүүлэхийг НИТХ-ын даргад анхааруулаад байгаа. Мөн УИХ, Засгийн газраас гаргасан тогтоол, шийдвэрийн дагуу нийслэлийн төрийн захиргааны болон хэрэгжүүлэгч агентлагуудын дэд буюу орлогч дарга, дүүргүүдийн Засаг даргын орлогч болон бусад шаардлагагүй орон тоог хасаж, төсвийн зардлыг хэмнэхийг нийслэлийн Засаг даргад үүрэг болгосон. Дүүргийн Засаг дарга нарыг ч орлогчийнхоо асуудлыг шийдвэрлэх саналаа ирүүлэхийг сануулжээ. Харамсалтай нь дүүргийн удирдлагууд гүйцэтгэлийн тайлантай танилцсан гэдгээ бичгээр илэрхийлсэн боловч засаг даргын орлогчийн орон тоог цөөрүүлэх санал өгөөгүй л байна.

Шаардлагагүй орон тоог нэмж үүсгэн 32 хурган дарга залжээ

Зөвхөн Налайх дүүргийн Засаг дарга л гурав байсан орлогчоо хоёр болгон бууруулсан тухайгаа илтгэжээ. Энэ нь төрийн мөнгийг зүй бусаар зарцуулсан “хэрэг”- тээ гэмших нь бүү хэл, төрийн хяналтын байгууллагыг үл тоосон үйлдэл гэдэг нь илэрхий. Хэтрүүлж хэлбэл хууль зөрчөөд зогсохгүй, улсын мөнгөнөөс бүлэглэн “хумсалсан” гэмт хэргийн шинжтэй үйлдэл болно. Ер нь “тэлээ хурга” тэжээх гэж татвар төлдөггүй, хууль зөрчиж хурган дарга томилдоггүй гэдгийг засаг ноёдод сануулах юун.

Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 41.2- т “иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал, Засаг дарга гаргасан шийдвэрийнхээ хууль зүйн хариуцлагыг бүрэн хүлээнэ” гэж заасны дагуу дүүргийн засаг “ноёд”-ыг хууль зөрчсөн үйлдэлд нь хариуцлага хүлээлгэж, огцруулах үндэслэл ч бий.