A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1608/

Боловсролын системдээ юуг анхаарахыг хиймэл оюун хэлээд өгч байна

Бодлогоо өндөр бүтээмжтэй хэрэгжүүлэхэд компаниуд анхаарч эхэлсэн нь зөв хандлага

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1608/


Хүн төрөлхтний хөгжил хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар улам хурдасч байна. Харин Монголд энэ боломжийг ашиглах эрэлт хэрэгцээ, одоогийн чадавх ямар байгаа талаар МИУС-ийн Математикийн хүрээлэнгийн захирал, доктор Ү.Отгонбаяртай ярилцлаа. Тэрбээр хиймэл оюун, статистик тооцооллыг бодлогын судалгаанд ашиглах нь чухлыг онцоллоо.
-Олон ажлын байранд хиймэл оюун ухаан хүнийг орлож байна. Хиймэл оюун ухааны хүнээс илүү гүйцэтгэдэг чадвар нь юу вэ?

-Хиймэл оюун бол өргөн ойлголт. Гэхдээ хүний тархийг орлох хэмжээнд хүрэх болоогүй. Хүрч чадах эсэх нь ч эргэлзээтэй. Одоогоор хиймэл оюун маш тодорхой зүйлүүдийг л хамгийн сайн гүйцэтгэж байна. Тухайлбал, хүмүүс өөрийн таньдаг, дотно хүнээ хаанаас нь ч хараад таньдаг атлаа бусад хүнийг иргэний үнэмлэхийн зургаар нь шууд таньж чаддаггүй. Харин хиймэл оюун үүнийг маш сайн хийдэг. Мөн эрүүл мэндийн салбарт ч хиймэл оюуны чадварыг маш нарийн үйлчилгээнд ашиглаж байна. Тухайлбал, чихрийн шижингийн хавсарга өвчин болох хараагүй болох эрсдэлийг эрт оношилж байна. ингэснээр уг өвчнийг бүрэн гүйцэд эдгээхгүй ч явцыг нь удаашруулж болдог. Хиймэл оюун тухайн өвчтөний нүдний зургийг хараад мэргэжлийн эмчээс дутахааргүй, зарим тохиолдолд өндөр түвшинд оношилж байна. Хуулийн салбарт ч ялгаагүй, гэрээний аль заалтуудыг нягталж, өөрчлөх шаардлагатайг шалгахад хуульч бүтэн хоёр цаг суух шаардлагагүй. Хиймэл оюун 10 секундэд л илрүүлдэг. Харин хиймэл оюуны илрүүлсэн мэдээллийн тусламжтай хуульч гэрээгээ сайжруулахад л хангалттай. Тиймээс хүнийг орлохоос илүүтэй хөдөлмөрийг нь хөнгөвчилж, цаг хугацааг нь хэмнэхэд хиймэл оюун тусалж байна. Харин автоматжуулалт яалт ч үгүй хүнийг орлож байна. Автомашины дугаар танихын тулд заавал нэг хүн өдөржин сууж, ажил олгогч түүнийг цалинжуулах шаардлагагүй.
-Та тархи судлалын олон улсын хуралд оролцохдоо яг энэ чиглэлээр илтгэл тавьж байсан. Монголд хиймэл оюуны хөгжил ямар түвшинд байгаа вэ?

-Энэ чиглэлээр гадаадад ажиллаж байгаа хэд хэдэн мэргэжилтэн бий. Миний мэдэхээр герман, Японоос гадна АНУ-ын Нью-Йоркийн их сургууль, Массачуссетсийн технологийн их сургуульд эрдмийн зэрэг хамгаалсан залуучууд байна. Миний мэдэхгүй өөр хүмүүс байгаа байх. Хиймэл оюуны салбарт хамгийн урд нь алхаж, судалгаа хийе гэвэл АНУ, Японд л суралцаж, ажилласан нь үр дүнтэй л дээ. Харин хэрэглээг нь хаана ч хөгжүүлж болно.
-Хамгийн их хөрөнгө татаж, моданд орж байгаа энэ чиглэлээр манай улс мэргэжилтэн бэлтгэж эхэлсэн үү?

-“Шинэ Монгол” коллежид хиймэл оюуны хичээл орж байна. “Сант” сургууль зуны сургалтдаа энэ чиглэлээр элсэлт авч эхэлсэн. 2-3 жилийн дараа анхны мэргэжилтнүүд төгсөнө. Харин манай хүрээлэн 2016 оноос багш, статистикийн ажилчдад зориулан статистик тоо баримтыг хэрхэн ашиглах талаар сургалт явуулсан. Статистик мэдээллийн хэрэглээ бага зэрэг ахихад л хиймэл оюуны нэг салбар болдог. Ийм төрлийн сургалтын хэрэгцээ их, хүмүүсийн хандлага ч төлөвшиж байгаа нь анзаарагдсан. Мөн өнгөрсөн зун дэлхийд статистикийн хамгийн шилдэг мэргэжилтнүүд бэлтгэдэг английн Батын их сургуулийн эрдэмтнийг урьж, зуны сургалт явуулахад хүүхэд залуучууд маш их хамрагдсан. Сургалтад хамрагдсан хүүхдүүд эхнээсээ хиймэл оюуныг хэрэглээд эхэлсэн.
-Тухайлбал?

-Өнгөрсөн сард болсон “Шинжлэх ухаан, технологи, инновац”-ын үзэсгэлэнд манай төгсөгчид хиймэл оюуны тусламжтай шагайг таних дэмо буюу үзүүлэн хийсэн. Нэг л сарын сургалтад хамрагдангуутаа ингэж хэрэглээд эхэлнэ гэдэг ахиц. Мөн төрийн шагналт зохиолч Ч.Лодойдамбын “Тунгалаг тамир” романыг хэв маягаар өгүүлбэр зохиодог дэмо хийсэн байсан. Үүнтэй яг адилаар Монгол улсын хуулиудыг уншуулаад мөн өгүүлбэр зохиож байна.
-Цаашдаа үүнийг юунд ашиглаж болох вэ?

-Хамгийн энгийнээр бодоход л Японы мэдээлэл зүйн хүрээлэнд хөгжүүлж байгаа тода робот болох боломжтой. Тода бол түүхийн асуултад эсээгээр хариулж, дундаж хүүхдээс өндөр оноо авах чадвартай робот. тода бол хэдэн онд, юу болсон бэ гэсэн цээжлэх асуултад хариулдаггүй. Харин түүхэн үйл явдлын ач холбогдол, нөлөө юу вэ гэсэн асуултад богино хэмжээний эсээ бичиж хариулдаг. Өөрөөр хэлбэл, бид цаашдаа боловсролын системийн юуг илүү анхаарах вэ гэдгийг хэлээд өгч байна. Өнөө цагт тоо баримт цээжлэх ямар ч шаардлагагүй болсон нь харагдаж байна. Интернэтээс хайгаад л мэдэх боломжтой мэдээллийг цээжлээд яах юм бэ. Оронд нь гүнзгий ойлгох, ойлгосноо илэрхийлэх чадвар чухал болж байна гэсэн үг.
-Тэгэхээр хиймэл оюуны хийж чаддаггүй зүйл нь ойлгох болж таарч байна уу?

-Тийм. Ойлгоно гэдэг нь юу вэ гэдгийг илэрхийлэх бүтэц онолын хувьд байдаггүй. Математикт  бичсэн зүйл, түүний утга нь тодорхой байдаг. Алдаатай л биш бол математикийн нэг өгүүлбэр,  бодлогыг үнэн, эсвэл худал гэдгийг нь хэлэх боломжтой. Хиймэл оюун одоогоор ойлгож байгаа мэт хариу бичээд байгаа ч түүний цаана өгүүлбэрийн бүтцийг нь ойлгодог, маш сайн хайлтын систем ажиллаж байгаа хэрэг. Түүнээс биш робот юу бичиж буйгаа ойлгож байгаа гэсэн үг биш. Робот үүнийг одоохондоо хийж чадахгүй.
-Монголд эмнэлэг, санхүүгийн салбарт хиймэл оюуны чиглэлээр ажиллах орон зай эрчимтэй тэлж байна. Математикийн сургууль төгссөн оюутнуудын хувьд яг энэ чиглэлээр ажиллах орон зай хаана байгаа вэ?

-Хэрэглээний математикаар төгсөгчдийн нэлээд хэсэг нь математикийн багш болж байгаа. Банк санхүүгийн салбарт нэлээд байна. Актуар тооцоолол сурсан бол даатгалд, мөн компаниудад оптимизаци буюу оновчлолыг хариуцсан мэргэжилтнүүд эрэлт хэрэгцээтэй байна. Өөрөөр хэлбэл, бодлого, төлөвлөгөөгөө хамгийн өндөр бүтээмжтэй хэрэгжүүлэхэд компаниуд анхаарч эхэлсэн нь маш зөв хандлага гэж би хардаг. Мөн компаниуд дата анализ төрлийн хэлтсүүдтэй болж байна. Тиймээс бидний хувьд илүү сайн боловсон хүчин бэлдэх шаардлага тулгарч байгаа. Бид энэ тал дээр английн Батын их сургуультай ойр хамтарч ажиллаж байна.
-Үүрэн холбооны оператор, банк, төрд иргэдийн маш их дата байгаа. Энэ бол хиймэл оюуныг ашиглах хамгийн том бааз. Үүнийг Монголд эргэлтэд оруулахад хэр зэрэг бэлэн байна вэ?

-Лояалти карттай худалдаа, үйлчилгээний төвүүд гэхэд маш их дата мэдээлэлтэй учир анализ хийгээд үйл ажиллагаагаа сайжруулах боломж өндөр байна. Мөн ложистикийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг бол бүтээмжээ сайжруулахад шаардлагатай бүхий л статистик мэдээлэл нь бэлэн бий. Ер нь жагсаагаад байвал бүхий л салбарт болно. Тухайн компани хэдэн төгрөг зарвал хамгийн ашигтай байхыг тооцох боломж бүрдсэн. Гэхдээ бодлогын судалгаатайгаа уялдуулж эхлээд удаагүй байгаа. Энэ чиглэлээр дагнан ажилладаг Үндэсний хөгжлийн газар цаашид бодлогын судалгаандаа илүү их математикчдыг оруулаад явах хэрэгтэй гэдэгт санал нэгдэж байгаа. Хөгжингүй орнуудад бодлого, шийдвэр нь тоо баримт дээр үндэслэж гардаг жишиг аль хэдийн тогтсон. Манайд бол статистик, дата анализ, хиймэл оюун гээд бүхий л чиглэлээр хүмүүсээ хөгжүүлэх шаардлагатай байна. Хэрэгцээ нь ч маш их, хүүхдүүдэд суралцах хүсэл сонирхол ч их болсныг би сайнаар харж байгаа. 
• Хиймэл оюуны салбарт хамгийн урд нь алхаж, судалгаа хийе гэвэл АНУ, Японд л суралцаж, ажилласан нь үр дүнтэй.

• Ойлгоно гэдэг нь юу вэ гэдгийг илэрхийлэх бүтэц онолын хувьд байхгүй учраас хиймэл оюун одоохондоо ойлгож чадахгүй. 

• Хиймэл оюуныг хөгжүүлэх боломж их байна, заавал 100 сая ам.долларын лаборатори байгуулах шаардлагагүй.
-Ойрын 5-10 жилд хамгийн эрэлттэй байх мэргэжил, ажлын байруудын жагсаалтад дата аналист яалт ч үгүй дээгүүрт ордог. Боловсролын салбарт зөвхөн дата аналист гэлтгүй хиймэл оюуны чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөр бий юу?

-МУИС-д сургалтын хөтөлбөр байхгүй ч энэ талын судалгаа хийж байгаа эрдэмтэд бий. Хэл ярианы хиймэл оюун, автомат-жуулалтын тал дээр судалгаа хийж эхэлсэн. Хиймэл оюуны судалгаанд математик, статистик, программчлалын суурь шаардагддаг. Энэ бүгдийг Монголд хөгжүүлэх боломж маш их байгаа, заавал 100 сая ам.долларын лаборатори байгуулах шаардлагагүй. Оронд нь гадаадад энэ чиглэлээр суралцаж, ажиллаж байгаа боловсон хүчнийг олноор нь татаж, өөрсдөө ч гэсэн мэргэжилтнүүдээ илгээх хэрэгтэй гээд хийх ажил маш их байна. Монгол бол цөөн хүн амтай гэлтгүйгээр хиймэл оюуныг хөгжүүлэх маш их боломж бий. Дээрээс нь олон улсын датаг ч ашиглаж болно. Гол нь чадаж л байвал ажлаа хаанаас ч хийх боломж бүрдсэн. Япон, Европоос ийм ажлын захиалга аваад хийдэг мэргэжилтэн олон.
-Хэрэглэгчийн дата мэдээллийн эзэмшигч нь хэн байх вэ гэдэгт өндөр хөгжилтэй орнууд зохицуулалт хийх гээд их үзэж байна л даа. Дататай идэвхтэй харьцдаг хүний хувьд та ямар бодолтой явдаг вэ?

-Хувь хүний мэдээллийг хэрхэн хадгалах, хэрэглэх нь маш чухал сэдэв. Нийтэд ил тавьсан датаг хэн ч ашиглаж болно. Яг хувь хүний датаг цуглуулах, түүнийг хэн, хэрхэн хандаж ашиглах тал дээр манай “хур”, “дан” системүүд зөв чиглэлд явж байгаа. Төрийн үйлчилгээнд дата ашиглах дани улсын туршлага маш мундаг. Тухайлбал, иргэн гэрийн хаягаа сольсон бол тэр даруй хотын захиргааны цахим хуудаст хандаж мэдээллээ шинэчилдэг. Ингэснээр банк, оператор болон бусад газар бүртгүүлсэн хаяг нь автоматаар шинэчлэгддэг. Манайд бол хувь хүний мэдээллээ хангалттай сайн нэгтгэж чадаагүй. Нэг эмнэлэгт өгсөн шинжилгээгээ нөгөө  эмнэлэгт яг давтаад өгдөг. Уг нь нэгдсэн системтэй бол нөгөө эмнэлгийн бүртгэл дээр ч ямар  шинжилгээ өгсөн нь харагдана гэх мэтээр үйлчилгээг хялбарчлах боломж их л дээ.
-Нийгэмд хамаатай зүйл асууя. 100 айлын үйлдвэрүүд, их, дээд сургуулиудыг хотоос нүүлгэвэл түгжрэл, бохирдол гээд олон асуудлыг шийдэх боломжтой гэж үзээд байгаа. Гэтэл эдгээр шийдвэр таны өмнө хэлсэнчлэн бодит тоон мэдээлэл, судалгаанд тулгуурлаж гарах ёстой. Танай хүрээлэн ийм чиглэлээр ер нь судалгаа хийдэг үү?

-Ганц нэг хувь судлаачид бий. Манай Математикийн хүрээлэн академик эрх чөлөө маш сайтай. Өөрөөр хэлбэл, ийм судалгаа хий гэхээс илүү өөрсдөө сэдвээ сонгоод хийдэг. Гэхдээ математикийг бодлогын судалгаатай хослуулах нь их чухал. Батын их сургуулийн Бодлогын судалгааны хүрээлэнд гэхэд ямар нэг бодлого хэрэгжүүлэхэд ямар зардал, үр дүн гарахыг тооцоолдог. Амьдралд ойрхон жишээ авъя. Англид хөхөөр хооллох нь чухал гэдгийг хүн бүр мэддэг. Үүнийг хүн бүрт хүргэхийн тулд эмнэлгийн хананд зурагт хуудас байрлуулсан байдаг. Гэхдээ маш их судалгаа хийсний үндсэн дээр ийм шийдвэр гаргасан. Зурагт хуудсанд, хүүхдээ нэг, гурав, зургаан сар, хоёр ой хүртэл нь таны хүүхдийн ийм төрлийн өвчин тусах магадлал тэдэн хувиар буурч, таны хөхний хавдраар өвчлөх эрсдэл мөн ингэж багасдаг гэдгийг тайлбарласан байгаа юм. Энэ мэдээллийг авсан эмнэлгийн үйлчлүүлэгчид шийдвэр гаргаж, улмаар хүүхдээ хоёр нас хүртэл нь хөхөөр хооллох ёстойг мэддэг. Үүнээс гадна үнэхээр хананд зурагт хуудас байрлуулах шаардлагатай эсэхийг мөн зурагт хуудасны хэвлэлийн зардал, үр дүнг тооцож байж шийдсэн. Мөн хүүхдээ хөхөөр хооллосноор өвчлөл багасаж, иргэд нь эрүүл байх нь улсад хэрэгтэй. Харин эдийн засгийн утгаар нь харвал тэр хэрээр эрүүл мэндийн зардал буурч, хэмнэлт үүснэ. Эцсийн дүндээ энэ хэмнэлтийг үүсгэх нэг арга нь эмнэлгийн ханан дээр зурагт хуудас наах шийдвэр байж.
-Хиймэл оюуныг хөгжүүлэх эрэлт хэрэгцээ манайд их байгаа юм байна. Харин их сургуульд элсэгчдийн математикийн суурь түвшинд та хэр зэрэг сэтгэл хангалуун байна вэ?

-Ер нь түвшин сул байна. Нөгөө талаар, сул байхаас аргагүй. Суурь боловсролоо гаргуунд нь гаргачихаад 20 жил болж байхад яаж сайн байх вэ. Олимпиадад идэвхтэй оролцдог сургуулиудын сурагчид арай гайгүй. Тиймээс үүнийг засахын тулд сууриас нь хөрөнгө оруулалт хийхээс аргагүй. Энэ бол төрийн үндсэн гурван үүргийн нэг. Батлан хамгаалах, эрүүл мэнд, нийгмийн халамжаас гадна хүмүүсээ бэлдэх нь төрийн гол ажил ч үүнд хангалттай мөнгө зарж чадахгүй л байна. Хэрэв одооноос анхаарч эхэлбэл нэг жилийн дараа үр дүн нь харагдахгүй ч 10 жилийн дараа гэхэд маш том нөлөө үзүүлнэ. Тэгж байж боловсрол, шинжлэх ухааны салбарт хэрэгтэй, чадалтай хүмүүс нь орж ирнэ, дэлхийн түвшинд ойртоно. Ядаж л багш цалингаараа санаа зовохгүй амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлбэл ЕБС-д сайн нь багшилдаг болно. Улсын хөгжилд боловсролын зөв бодлого эерэг нөлөө үзүүлдэг нь Сингапур, Финландын жишээгээр батлагдсан.

Хиймэл оюуныг хөгжүүлэхэд мэргэжилтэн идэвхтэй солилцвол үр дүнтэй

-Саяхан БСШУС-ын сайд хувийн сургуулиудад математикийн олимпиад зохион байгуулахыг хориглолоо. Оролцогчдоос авдаг 5000 төгрөгийн хураамжийн орлого яаж зарцуулдаг нь тодорхойгүй, нэр хүнд хөөсөн хэдэн сургуулийн бизнес болсон гээд их шүүмжлэлд өртдөг. Энэ үнэхээр эрүүл биш үзэгдэл үү?
-Яг үнэндээ хүүхдэд математикийн суурь үнэхээр сайн тавигддаг байсан бол олимпиадад ингэж их хошуурахгүй байсан. Тухайлбал, Япон гэхэд математикийн олимпиадад огт анхаарал тавьдаггүй ч хангалттай сайн математикчидтай. Дани ч ялгаагүй. Олимпиадын багийг нь оюутнууд л ахлаад явдаг. Харин Монголд сургалт нь хангалтгүй учраас олимпиадаар явж байж л гайгүй суурьтай болдог. Олимпиадад ордог сурагчид, ордоггүй сурагчдын зааг ялгаа маш их болсон. Маш өндөр түвшний боловсон хүчин бэлтгэе гэвэл олимпиад мэдээж хэрэгтэй. Гэхдээ нийт түвшинг нь сайжруулахгүйгээр улсын хөгжлийн тухай ярина гэдэг боломжгүй шүү дээ.
-Тэгэхээр боловсролын салбарын доголдлыг дагаад гарч ирсэн үзэгдэл байх нь?

-Тийм. Гэхдээ сайн тал олон. Математикийн чадвар нь сайжрахаас гадна хүүхэд ялж, ялагдаж  сурна, зорилгынхоо төлөө тууштай сууж сурна. Олимпиадад бэлдэхэд маш их хөдөлмөрлөдөг.  Өнөөдөр Монголд байгаа хэлбэр нь туйлын зөв үү гэдэг дээр би эргэлздэг. Ялангуяа бага ангийн сурагчдын дунд олимпиад зохион явуулах нь утгагүй санагддаг. Бага ангид насны ялгаа маш их шүү дээ. Нөгөөтэйгүүр, таны хэлдгээр хураамжийн орлогоо юунд зарцуулж байгаа нь асуудал. Монголын олимпиадын хороо бол энэ олон сургуулийн олимпиадад огт оролцдоггүй. Олимпиадын зорилго бол математикийн авьяастай хүүхдүүдийг тодруулж, дэмжих явдал. Тиймээс ч манай зохион байгуулж байгаа олимпиад нээлттэй, ил тод, өндөр зохион байгуулалттай болдог. Ер нь математикаар явахаар зорьсон хүүхэд залуучууд олон улсын олимпиадад амжилттай оролцох нь сайн сургуульд орох дөт зам болж чаддаг.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Сургуулиудад “Хүүхдийн автобус”-ны шинэ чиглэл туршихаар судалж байна

 0 сэтгэгдэл


Нийслэлийн нийгмийн хөгжлийн асуудал хариуцсан төслүүдийн удирдагч, засаг даргын орлогч Ш.Анхмаагийн санаачилгаар өчигдөр Нийслэлийн ерөнхий боловсролын сургуулиудыг хоёр ээлжинд бүрэн шилжүүлэх, ерөнхий боловсролын зарим сургуулиудад “хүүхдийн автобус”-ны шинэ чиглэл турших талаар хэлэлцүүлэг зохион байгууллаа. 

Авто замын хөдөлгөөнд гол ачаалал үүсгэдэг ерөнхий боловсролын зарим сургуулийн сурагчдыг гэр сургуулийн хооронд аюулгүй, ая тухтай зорчих боломжийг судлах зорилгоор “Хүүхдийн автобус”-ны шинэ чиглэлийг турших санал боловсруулах талаар хөндлөө. Мөн ЕБС-уудыг хоёр ээлжинд бүрэн шилжүүлэх зорилгоор барилгыг өргөтгөх буюу шинээр барих ажлыг эрчимжүүлэх талаар судлах юм байна. Уг хэлэлцүүлгээс зөвлөмж гаргаж, холбогдох газруудад хүргүүлэхээр боллоо.


A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Гадаадад байгаа эрдэмтдээ ШУА-ийн гишүүн болгохыг чухалчилжээ

 0 сэтгэгдэл


12 дугаар сарын 13-нд ШУА-ийн ээлжит “Их чуулган” хуралдана. Чуулганыг угтаж 30 гаруй академич зөвлөлдөж, шинээр элсэн орох эрдэмтдэд тавих шаардлага, цар хүрээг ярилцжээ. 

ШУА-ийн ерөнхийлөгч Д.Рэгдэл Их чуулганаар хэлэлцэх асуудлыг танилцуулахдаа, "энэ удаагийн чуулганаар шинэ академичдыг сонгон шалгаруулахдаа  залуу үеийг дэмжих, гишүүдийн тоог Засгийн газраас тогтоож өгсөн тоонд ойртуулах, нэр дэвшигч нь дэлхийн болоод монголын шинжлэх ухааны хөгжилд ямар бодит хувь нэмэр оруулсныг харгалзаж саналаа өгөхийг ШУА-ийн удирдлагын зүгээс хүсч байна" гэжээ. 

Академичдын төлөөлөл залуу үеийг дэмжихийг сайшааж, цаашид гадаадын улс орнуудад ажиллаж амьдарч байгаа эрдэмтдээ ШУА-ийн гишүүн болгох, эрдэмтдийнхээ хийсэн бүтээснийг сурталчлах, их,дээд сургууль ШУА-ийн уялдаа холбоог сайжруулах хэрэгтэй гэсэн  саналуудыг хэлсэн байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Англиар илтгэх нь амьдралаа өөрчлөх том алхам

Уран илтгэл хүүхдийн тунгаан цэгнэх сэтгэлгээг хөгжүүлдэг

 0 сэтгэгдэл


Их Британийн хатан хааны ивээлд үйл ажиллагаа явуулдаг Англи хэлээр харилцагчдын олон улсын холбооны уран илтгэлийн тэмцээн ирэх оны тавдугаар сард Лондон хотноо болно. Түүнээс наана улсаа төлөөлж оролцох уран илтгэгчийг үндэсний хэмжээнд тодруулна. 15 дахь жилдээ болж буй уг тэмцээний талаар Англи хэлээр харилцагчдын Монголын холбооны үүсгэн байгуулагч Г.Орхонтой ярилцлаа. Таван минутын илтгэлийн цаана хувь хүн өөрийгөө хөгжүүлж, салбартаа манлайлах асар олон боломж бий болдгийг тэрбээр онцоллоо.

-Англиар илтгэгчдийн энэ жилийн тэмцээн хэзээ болох вэ. Энэ жилийн сэдэв юу вэ?


-Англи хэл дээрх уран илтгэлийн тэмцээн ирэх оны гуравдугаар сард болно. 16-20 насны хүүхдүүд энэ жил “Nature is common language” буюу байгаль дэлхий бол нэг хэл юм шүү гэсэн сэдвийн хүрээнд илтгэл бэлтгэнэ. Эндээс шалгарсан шилдэг илтгэгч тавдугаар сард Лондон хотноо болох олон улсын илтгэгчдийн тэмцээнд оролцож, 50 гаруй орны шилдэг илтгэгчтэй өрсөлдөх эрхтэй болно. Олон улсын илтгэлийн тэмцээн “Lies have speed, but truth has endurаnce” буюу “Худал үг бол маш хурдтай, гэхдээ үнэн бол хэдий удаан ч мөнхийнх” гэсэн сэдвээр үргэлжилнэ.

-Манай үндэсний ялагчид олон улсын тэмцээнд хэр зэрэг амжилттай оролцдог вэ?


-Монголоос одоохондоо түрүүлээгүй байгаа ч өндөр амжилттай оролцдог. Одоогоор дээд амжилт нь хоёрдугаар байр. Мөн жил бүр шилдэг зургаан илтгэгч тодруулдаг уламжлалтай. Үүнд манайхаас одоогоор гурван ялагч багтсан амжилттай байна. Оролцогчдын чадавх жил ирэх тусам сайжирч байгаа. Энэ жилийн хувьд бид тэргүүн байрыг нь авч, монгол хүүхдийн сэтгэх болон илтгэх ур чадварыг дэлхий дахинд харуулахаар зорьж байна.

-Үндэсний ялагчид олон улсын тэмцээнд оролцохоос гадна өөр ямар боломж нээгддэг вэ?


-Юуны өмнө олон улсын тэмцээнд оролцохоосоо өмнө маш олон төрлийн сургалтад хамрагддаг. Тухайлбал, Лондон хот дахь “Уилльям шекспирийн задгай театр”-т уран илтгэл, мэтгэлцээний сургалтад хамрагдана. Мөн парламентын ордон, BBC, элчин сайдын яамны болон соёлын бусад арга хэмжээнд хамрагддаг. Энэ бүх арга хэмжээнд оролцсоноор маш их ахиж дэвжиж, хувь хүний чадварууд нь нэмэгддэгийг өмнөх жилүүдийн оролцогчид харуулдаг. Манай тэмцээний оролцогчид бүгд олон улсын нэр хүндтэй их сургуулиудын тэтгэлэг авдаг. Хамгийн анхны буюу 2002 оны ялагч маань АНУ-ын нэг том их сургуульд эдийн засгийн профессороор, дараагийнх нь дэлхийн банкинд зөвлөхөөр ажиллаж байна. Мөн хэвлэл мэдээлэл, бизнесийн салбарын манлайлагчид төрөн гарсан.

-Англи хэл дээр илтгэл бэлдэх нь ямар холбогдолтой байдаг юм бэ?


-Манай оролцогчид нэг зүйлийг онцолдог юм. “Энэ тэмцээн бол таван минутын илтгэл төдий биш. Харин өөрийгөө нээж, амьдралдаа өөрчлөлт авчрах маш том алхмыг бид бүхэнд өгсөн” гэдэг юм. Тэмцээний дараа нүд нь нээгдэж, нүүр нь хагараад, дараа дараагийн амжилтын эх сууриа тавьсан олон хүүхэд бий. Өөрийгөө илэрхийлэх хүсэл эрмэлзэлтэй, англи хэлний өндөр чадвартай гээд үе үеийн хамгийн шилдэг оюутан, сурагчид энэ тэмцээнд оролцдог. Тийм учраас тэд маань эргээд улс орноо авч явах манлайлагч, тэргүүлэгчид болдог. Бидний тооцож үзсэнээр таван минутын илтгэл бэлдэхийн тулд тухайн хүүхэд танин мэдэхүйн 25 гаруй үйлдэл хийж, өөрийгөө илэрхийлэх чадвар нь үлэмж сайжирдаг. Тиймээс хүүхдүүд энэ тэмцээнд оролцох маш их хүсэл эрмэлзэлтэй байдаг. Миний харж буйгаар эхний удаад шилдэг 10-т ороогүй хүүхэд дараа жил нь заавал шилдэг болдог.

Шилдэг илтгэгчид Британийн хатан хаанд хүндэтгэл үзүүлдэг


-Оролцогчдын цар хүрээ хэр зэрэг нэмэгдэж байна?


-Жилд ер нь оролцогчдын тоо 60-100 орчимд хэлбэлздэг. Үүнээс шилдэг 10-ыг сонгож, үндэсний ялагч тодруулдаг. Сүүлийн жилүүдэд хүүхдүүдийн англи хэлний мэдлэг, чадвар маш сайжирч, харин илтгэлийн агуулгаа яаж уран гоё хүргэхдээ илүү анхаардаг болсон. Тиймээс оролцогчдодоо сэдвийн судалгааг яаж хийх, илтгэлийн ур чадвараа сайжруулах гэх мэт арга зүйн зөвлөгөө үзүүлэхэд анхаарч эхэлсэн.

-Хувь хүнд өөрийгөө хөгжүүлэх, нээх боломж олгохоос гадна тухайн илтгэлийн санаа, сэдвүүдийг хэрэгжүүлэх, бодит ажил болгох санаачилга өрнүүлдэг үү?


-Маш сайхан асуулт байна. Бид 2013 онд байгууллагынхаа 10 жилийн ойгоор дэлхийн банктай хамтарч “хөгжлийн төлөөх дуу хоолой” гэдэг сэдвийн дор илтгэлийн уралдаанаа зохион байгуулсан. Энэ хүрээнд оролцогчид маань илтгэлийн сэдвүүдээрээ жижиг төсөл хэрэгжүүлсэн нь манай арга хэмжээг илүү баялаг, давуу талтай болоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Үүнийг цаашид үргэлжлүүлэх төлөвлөгөөтэй байгаа. Гэхдээ үүний тулд оролцогчдын хамрах хүрээг нэмэгдүүлэх шаардлагатай.

-Уран илтгэлийн тэмцээнээс гадна залуучуудын хөгжлийг дэмжсэн ямар ажил хийдэг вэ?


-Мэтгэлцээн зохион байгуулдаг. Мэтгэлцээн бол уран илтгэлийн дээд шатны арга хэмжээ. аливааг тунгаах, өөр өөр байр сууриудыг харьцуулж, эргээд баримт нотолгоотой няцаалт өгч, бусдаас өгч буй обьектив санааг субьектив нөлөөгүйгээр, бодитоор нь харж, няцаалт хийх замаар ятгаж, сэнхрүүлэн өөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлдэг урлаг бол мэтгэлцээн шүү дээ. Бид 2011 онд оюутнуудын дунд Монголын хамгийн анхны парламентын мэтгэлцээнийг зохион байгуулж байсан.

-Уран илтгэгчид манлайлж байгаагийн нууц юундаа байдаг вэ. Манлайлагчид илтгэх дуртай байдаг юм уу эсвэл илтгэлээр хичээллэснээр манлайлалтай болдог уу?


-Уралдаан тэмцээн зарлахад нэг талаар нийгмийн идэвхтэй хүүхдүүд оролцож, давамгайлдаг  нь үнэн. Тэдэнд нийгэмд дуу хоолойгоо хүргэе гэсэн чин хүсэл эрмэлзэл бий. Нөгөө талаар сургууль, хамт олондоо манлайлалгүй ч гэсэн өөрийгөө сориод үзье гэсэн хүүхдүүд ч байдаг. Тухайлбал, гурван жилийн өмнө ШУТИС-ийн нэг оюутанд яг ийм түүх тохиолдсон. Дуу маш цөөтэй, компьютерийн дэлгэц ширтээд суудаг нүдний шилтэй тэр хүүг эцэг эх, ангийхан нь илтгэл тавина гэж огт бодож байгаагүй. Түүний илтгэл өнөөдөр хамгийн моданд орж байгаа хиймэл оюун ухааны талаар хөндсөн байсан. Өөртөө хамгийн ойр сэдвийг сонгож, ирээдүйд хүн төрөлхтөнд ямар заналхийлэл тулгарч байна, түүнийг би өнөөдөр яаж харж байна гэх мэтээр мэргэжилтэйгээ холбоод ярьсан. Мөн илтгэх үедээ үзэгчдийг татах харизмтай байсан  учраас тэр хүү түрүүлсэн. Хүү түүнээс хойш бүхий л уралдаан тэмцээн, эрдэм шинжилгээний хуралд ордог болсон доо. Тиймээс өөрийгөө сориод үзэх хэрэгтэй. Гадаадын их сургуульд элсэх гэж байгаа бол ийм тэмцээн маш том байр суурь эзэлнэ.

-Англи хэлээр харилцагчдын олон улсын холбоо хэдэн жилийн түүхтэй, ямар зорилготой байгууллага вэ?


-Манай байгууллага 1918 онд Их Британид эх суурь нь тавигдаж, энэ онд 100 жилийн ой нь тохиож байна. Тэргүүнээр нь Их Британийн Ерөнхий сайд Уинстон Черчилль ажиллаж байсан түүхтэй. Тэрбээр “Британи орны төлөө үг хэлж, дуу хоолойгоо хүргэж чадах хүн бол юуг ч бүтээж чадна” гэж онцолсон байдаг. Өөрөөр хэлбэл, XXI зуунд хувь хүний өөрийгөө илэрхийлэх чадвар маш чухал юм. Харилцааны эрин зуунд хүмүүс хоорондын харилцаа маш чухал учраас энэ байгууллагын үндсэн зорилго бол залуу үеэ өөрийгөө илэрхийлдэг, харилцан ойлголцож, улмаар бие биеэ мэдэрч, хамтран ажиллах боломжийг нээх явдал юм. Үүнд л байгууллагын маань үнэт зүйл оршдог. Британийн хатан хааны ивээл дор ажилладаг тул олон улсын ялагчийг Букинхемийн ордонд тусгайлан хүлээн авч хүндэтгэл үзүүлдэг. Монгол дахь салбарын хувьд залуучуудын харилцааны ур чадварыг дээшлүүлэхээс гадна боловсрол, соёлын хамтын ажиллагаа, солилцоог өргөжүүлэх зорилготой ажиллаж байна.

-Монгол илтгэгч хүүхдүүдийн өөрийгөө илэрхийлэх чадвар ямар байна вэ?


-Саяхан олон улсын Sudden trust байгууллагын судалгаагаар ажил олгогчдын 97 хувь нь дипломоос илүү харилцааны ур чадварыг чухалчилдаг болсон байна. Гэтэл Монголд суурь боловсролын системд хүүхдийн өөрийгөө илэрхийлэх, харилцааны ур чадвар олгох, “яагаад” гэдэг асуултын цаана байдаг сониуч, шинжлэх ухаанч сэтгэлгээг нь унтрааж, алдаа хийхээс айхгүйгээр өөрийгөө илэрхийлж сурах боломж байхгүй байна. Хүүхэд “яагаад” гэж асуудаг бол тухайн мэдээлэл, сэдвийг өөрөө бодож, тунгааж, харьцуулсны үндсэн дээр асууж, өөрийгөө илэрхийлж байна гэсэн үг. Харин илтгэл тавих, мэтгэлцэх нь өөрөө тунгааж цэгнэх чадварыг хөгжүүлэх гол арга хэрэгсэл болдог. Тиймээс ерөнхий боловсролын сургалтад мэтгэлцэх, уран илтгэлийг маш сайн хэрэгжүүлмээр санагддаг. Сургууль бүр үндэсний хэлээрээ уран илтгэх, мэтгэлцэх тэмцээн явуулбал их сайн байна. Ингэж байж бид баримт нотолгоотой, ул үндэслэлтэй ярьж, асуудлыг шийдэж чаддаг хүмүүсийг бэлтгэнэ. Гэтэл өнөөдөр УИХ-ын чуулганыг хар л даа. Парламент бол уг нь мэтгэлцээний сонгодог индэр. Багш хүний хувиар парламентын гишүүдээс хэд нь баримт нотолгоотой, тухайн хуулийг хэрэгжүүлэхийн тулд судалгаанд үндэслэсэн няцаалт хийж, субьектив хандлагагүй дүгнэлт хийж мэтгэлцэж байгааг харахад харамсалтай санагддаг. Тиймээс ирээдүйд асуудал шийдэж, бодлого тодорхойлох хүмүүсээ зөв бэлдэхэд манай уран илтгэлийн уралдаан тодорхой хэмжээгээр хувь нэмэр оруулж байгаа.

-Олон улстай харьцуулахад монгол илтгэгчдийн тунгаах чадвар ер нь хэр зэрэг байна вэ?


-Үүнд бид маш сайн анхаарах хэрэгтэй. Маш олон баримт, эх сурвалж, мэдээлэл дундаас хамгийн чухал гэснийг нь сонгож, санаагаа баяжуулж, илтгэлээ хүчтэй болгох тал дээр нэлээн сайн ажиллах хэрэгтэй. Тунгаах сэтгэлгээ маш чухал гэдгийг Будда багш ч хэлсэн байдаг. “Буддын сургаалийг шууд хүлээж авч болохгүй. Алтыг шүүж, цэвэршүүлж шижир алт гаргаж авдаг шиг буддын сургаалийг зөв, бурууг нь өөрөө шүүн тунгааж үзээд өөртөө шингээгээрэй” гэж хэлдэг. Буддын сургаал, философийн агуу нь үүнд л байдаг гэж би боддог. Бас нэг хэлэх зүйл бол бусад улс орны хүүхэд залуучууд маш энгийн сэдвийг сонгож авдаг. Гэтэл манайхан маш том судалгаа хийх гэж оролдох, өөрийнхөө түвшний гэхээсээ илүү улс төрийн сэдэв рүү хазайчих гээд их хүнд ханддаг.

-Энэ жил хэр зэрэг өргөн хүрээг хамрах вэ?


-Орон нутгийн хүүхдүүдийг хамруулах зорилго тавьсан. Хэдийгээр таван минутын илтгэл боловч оролцогчдыг хөгжих асар их боломжоор хангадаг энэ тэмцээнийг хамтран зохион байгуулах хүсэлтэй, залуучуудын хөгжлийг дэмждэг компаниудтай хамтарч ажиллахад нээлттэй байна. Өнгөрсөн жил Turkish Airlines-тай хамтарч ажилласан. Олон хүн оролцох тусам үр өгөөж, далайц нь нэмэгдэнэ.