A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/3026/

Булшнаас олдсон өрөм, шар тосыг удахгүй музейн үзмэр болгоно

Олон зуун жилийн өмнөх булшнаас өрөм гарч ирнэ гэдэг боломжгүй мэт санагдаж байлаа

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/3026/


Долоо, найман зууны тэртээх булшнаас өрөм, шар тостой ваар олдсон нь Монголын археологийн үнэт олдворт тооцогдож буй. Органик хэлбэрээ олон зууны турш хадгалсан өрөм олсондоо археологичид итгэж ядан байснаа өгүүлж байв. Тэрхүү экспедицийн ахлагч, Монголын үндэсний музейн Эрдэм шинжилгээний төвийн дарга, доктор Ж.Баярсайханыг сониныхоо зочноор урьж ярилцлаа. Түүхийн ховор олдворууд тонуулчдын гарт өртөж, сүйдэж байгааг тэрбээр харамсан өгүүлж байв.

-Монголын археологичид сүүлийн үед олз арвин байна. Дархадын хотгорт хийсэн малтлагаар XIII зууны үеэс хадгалагдан үлдсэн өрөм, шар тос илрүүлсэн нь олны анхаарлыг хамгийн их татлаа. Ер нь яагаад Дархадын хотгорт малтлага хийхээр болсон юм бэ?

-Бид Дархадын хотгорт 2003 оноос хойш тасралтгүй археологийн судалгаа хийж ирсэн. Судалгааны үр дүнд буган хөшөө, хүрлийн үеийн булш хиргисүүр, тахилын байгууламж зэрэг нэлээд түрүү үеийн соёлуудыг илрүүлж, судалж шинжлэх боломж бүрдсэн. Ялангуяа чулуун зэвсэг, хүрэл зэвсгийн үеийн сууринтай Соёо толгой гэдэг газар олон жил судалгаа хийлээ. Гэхдээ бид саяхныг хүртэл өнөөдрийн яриад байгаа хориг уулын дурсгалт газрыг олж мэдээгүй байсан юм. 2016 онд Монгол, Америкийн хамтарсан “Умард Монгол” төслийн хүрээнд буган хөшөөг судалж яваад Улаан-уул сумын иргэн Баттөр эгчтэй уулзаж ярилцлаа. Тэр хүн бидэнд “Та нар шинжлэх ухааны байгууллагаас явж байгаа албан ёсны хүмүүс юм байна. Манай хаваржааны арын хориг ууланд баахан булш хиргисүүр тоноод хаячихсан байгаа. Та нар харж хамгаалан анхаараач” гэсэн санал тавьсан. Бид тэр хүний зааж өгсөн газраар явахад Монголын эзэнт гүрний үед холбогдох хэдэн арван булшийг толгой дараалан сүйтгэж хаясан байхтай таарсан юм. Дээл хувцасны тасархай, ширэн эдлэл, арьсан эдлэл, хүний яс гээд бүхий л юмыг цацаад хаячихсан байна лээ. Нөхцөл байдлыг газар дээр нь ирж үзчихээд хэдий хугархай хэмхэрхий ч гэсэн үлдэж хоцорсон эд зүйлийг аварч хамгаалах нь чухал учир сүүлийн хоёр жил албан ёсны зөвшөөрлийн дагуу 70 гаруй булшин дээр ажиллалаа. Ноднин хүн хүч, санхүүгийн бололцоо тааруухан байсан учир харьцангуй цөөн буюу 25 булшийг хамгаалж чадсан. Гэхдээ цаана нь үлдсэн булшнуудыг тонуулчид дахиад сүйтгэчих вий гэсэн болгоомжлол байсан учраас тухайн үед хэвлэл мэдээллийнхэнд энэ талаар дуулгаагүй юм. Харин энэ жил экспедицийг бараг бүхлээр нь хориг ууланд ажиллуулсан. Нийт 40 гаруй хоног ажиллахдаа 40 орчим дурсгалыг авран хамгааллаа. Энэ үеэр Монголын эзэнт гүрэн, ялангуяа Юань гүрний үед хамрагдах асар олон эд зүйл олдсон. Манай экспедицид Монгол, Америкийн маш олон мэргэжлийн хүн багтаж, сэтгэл зүрхээ зориулан ажилласан. Судалгаагаа эхлээд арав орчим хоногийн дараа бид анхны өрөмтэй ваарыг олсон. Нэг булшны зүүн хананд үлдсэн байсан юм. Азаар тонуулчдын гарт өртөлгүй үлдсэн байна лээ. Ваараа гаргаад кэмп дээрээ авчирч, шороог нь малтаад үзтэл өрөм шаргалтаад гараад ирсэн. Үнэнийг хэлэхэд долоо, найман зуун жилийн өмнөх булшнаас өрөм гарч ирнэ гэдэг боломжгүй зүйл мэт санагдаж байлаа. Ийм чухал зүйл олсондоо сандарч, Улаанбаатар руу мэдээ хүргүүлж, яаж хайлуулчилгүй авчрах вэ гэдгийг бодож эхэлсэн. Ингээд механик аргаар буюу ваараа гаднаас нь мөсөөр хөргөж аль болох хурдан музейд авчрахаар шийдсэн юм. Дараа нь буцаж очоод малтлагаа үргэлжлүүлж байгаад дахин хоёр ваар дүүрэн өрөм, нэг жижиг ваартай шор тос олсон доо.

-Энэ олон жил өрөм, шар тос хадгалагдаж үлдэнэ гэхээр санаанд багтахгүй юм. Үүний учир шалтгааныг олсон уу?

-Ер нь мөстлөгтэй, цэвдэгтэй газраас эртний хүмүүсийн хэрэглэж байсан бяслаг, зөгийн бал зэрэг хүнсний зүйл олдох тохиолдол бий. Харин монгол арга технологиор боловсруулсан өрөм, шар тосыг археологийн судалгааны үр дүнд олсон түүх байдаггүй. Яагаад өдий болтол хадгалагдаж үлдэв гэхээр байгаль, газар орны онцлогоос шалтгаалсан байна. Дархадын хотгор маань үндсэндэ маш том мөнх цэвдэг бүхий газар. Мөнх цэвдэгтэй газарт байсан учраас энэ олон жилийн турш шинээрээ мэт хадгалагдан үлджээ. Хэдийгээр эдгээр булш шуналтай тонуулчдын гарт сүйдсэн ч гэсэн азаар тун чухал олдвор нь бүрэн бүтэн үлдсэн байв. Шавар вааранд хийсэн байсан болохоор металл илрүүлэгч олж чадаагүй хэрэг. Гэхдээ бид олж чадалгүй цаг хугацаа алдсан бол түүхийн ховор олдвор устаж үгүй болох байлаа. Учир нь булшийг ухаж, мөнх цэвдэгийг нь нээгээд хаячихсан болохоор бороо ус нэвчих зэрэг эрсдэл их л дээ. Би хэвлэлийн бага хурал хийх үедээ төр засгийн удирдлагуудад нэг санал тавьсан. Дархадын хотгорын бүс нутаг бол Монголын түүх, соёлын маш чухал хэсэг юм. Бусад газарт түүх соёлын ховор дурсгал байдаг ч чийглэг дулаан уур амьсгалтай учир иймэрхүү органик зүйл хадгалагдаж үлдэхгүй. Харин Дархадын хотгорт энэ мэт ховор нандин дурсгал их. Тиймээс өргөн хэмжээний хайгуул хийж, хамгаалалтад авах шаардлагатай байна гэсэн байр сууриа илэрхийлсэн. Үнэндээ бид асар том эзэнт гүрэн байгуулсан мөртлөө өвөг дээдсийнхээ өв соёлоос энэ гээд харуулчих баялаг материал байдаггүй. Манай музейд гэхэд л ихэнх үзвэр нь энд тэндэхийн музейгээс хуулбарлаж авсан зүйл байдаг. Тиймээс эзэнт гүрний түүхэн үеийг археологийн олдвороор баяжуулах, цаашлаад Чингис хааны музей байгуулахад шаардлагатай цуглуулгыг бүрдүүлэхэд энэ бүс нутаг маш чухал үүрэгтэй. Тиймээс цэвдэгтэй бүс нутгийг улсын тусгай хамгаалалтад авч, үр дүнтэй судалгаа хийе гэсэн санал гаргаад байгаа.

• Бид нутгийн хүний  зааж өгсөн газраар явахад Монголын эзэнт гүрний үед холбогдох хэдэн арван булшийг толгой дараалан сүйтгэж хаясан байхтай таарсан.

• Монгол арга технологиор боловсруулсан өрөм, шар тосыг археологийн судалгааны үр дүнд олсон түүх байдаггүй.

• Археологичид дандаа алт олдог юм байна, булш болгоноос алт гарч байна гэх ойлголт түгээмэл бий. Тиймээс эртний ховор дурсгалууд тонуулчдын гарт өртсөөр байна.

-Өрөм, шар тосноос өөр ямар чухал олдвор илэрсэн бэ?

-Бид торгон эдлэлийн маш олон тасархай олсон. Хоригийн дурсгалаас дэлхийн аль ч музейд байхгүй тийм олон торгоны цуглуулга олсон. Перс, Хятад, Дундад Ази гаралтай, алтан утас, луутай, хас хээтэй торгоны хэсгүүд энд бий. XIII-XIV зууны үеийн торгоны иж бүрэн цуглуулга гэж болно. Монголын ихэс дээдсүүд ямар тансаг, ямар ховор чамин торго эдэлж, хэрэглэж байсныг эндээс харж болно. Мөн нэлээд олон алтан эдлэл олдсон. Онцолж дурдах хоёр олдвор бий. Нэг нь завилж суусан бурхны дүрстэй алтан чимэглэл. Энэ магадгүй Монголын нутгаас олдож буй хамгийн эртний буддын шашны олдвор байх. Энэ бол 5х5 см хэмжээтэй жижиг олдвор. Нөгөөх нь алтан нар, сарны дүрс. Энэ бол монголчуудын оршуулгын зан үйлийн уламжлалыг тодруулахад маш чухал ач холбогдолтой олдвор. Яагаад гэвэл, хүннүгийн язгууртнуудын булшны авсан дээр алт, мөнгө, хүрэл нар сарыг хадаж тавьсан байдаг. Энэ нь хүннү болон монголчуудын язгуур шүтлэгийн холбоосыг харуулж байгаа юм. Одоо болтол Монголын төрийн сүлдэн дээр байгаа алтан нар, сарны хэдэн мянган жилийн уламжлалыг дунд нь холбож өгч байгаагаараа энэ олдвор чухал ач холбогдолтой.

-Таныг алтан эдлэл оллоо гэж ярихаар нөгөө тонуулчид нь дахин ухаад эхлэх вий гэж айх юм. Ер нь улсын хэмжээнд тоногдсон булш хиргисүүрийн нарийн тоо статистик байдаг уу. Мөн эртний ховор олдворуудыг яаж хамгаалах ёстой вэ?

-Монгол Улсын соёлын өвийн тооллого улс орон даяар явагдсан. Эндээс нэгдсэн тоо гарсан байх. гэхдээ энэ судалгаа улс орны хэмжээнд тоногдсон дурсгалуудын тоог бүрэн илэрхийж чадахгүй. Яагаад гэвэл зөвхөн соёлын өвийн дурсгалд багтсан газруудыг л энэ судалгаанд оруулсан. Гэтэл бидний малтсан хориг уулын дурсгал гэхэд соёлын өвийн жагсаалтад багтдаггүй. Ингээд бодохоор соёлын өвд багтаагүй дурсгал хэдэн мянгаараа тоногдсон байж таарна. Тиймээс маш яаралтай бүртгэн судлах тал дээр төр засгийн зүгээс анхаарах шаардлагатай байна. Хэрэв соёлын өв маань жил бүр устаж үгүй болсоор байвал хожим харамсаад ч барахгүй нөхцөл байдал үүсэх вий гэсэн болгоомжлол бий. Ер нь археологичид дандаа алт олдог юм байна, булш болгоноос алт гарч байна гэх ойлголт түгээмэл бий. Тиймээс эртний ховор дурсгалууд тонуулчдын гарт өртсөөр байна. Үүнээс сэргийлэхийн тулд булш болгоны хажууд нэг хүн зогсооно гэж байхгүй. Харин хадгалж, хамгаалахын тулд ард түмнээ гэгээрүүлж, түүхийн дурсгалын ач холбогдлыг ойлгуулах нь чухал. Хадны сүг зураг дээр яагаад нэрээ сийлж болохгүй вэ, эртний хөшөөг яагаад хуга цохиод хаячихаж болохгүй вэ, булш бунхныг яагаад ухаж болохгүй гэдгийг ойлгуулсан цагт л булшны хажууд манаач зогсоох шаардлагагүй болно. Зарим суманд археологи, түүх соёлын өндөр мэдлэгтэй багш нар байдаг. Тийм багштай газар тонуул, сүйтгэл маш бага байдаг. Нэг, хоёр багшийн нөлөө ямар их болох нь эндээс харагдах байх. Тэр багш хүүхдүүдэд эртний ховор дурсгалын үнэ цэнийг ойлгуулж, энэ нь томчуудад нь хүртэл нөлөөлснөөр оюун санааны хамгаалалт бий болж байна.

-Саяхан оросуудтай хамтарсан баг XIV зууны үед хамаарах монгол дайчин эмэгтэйн булш олсон. Энэ олдворын талаар тодруулж өгөөч?

-Хөвсгөлөөс түүхэнд тэмдэглэгдэхүйц өндөр том биетэй эмэгтэй дайчны булш олдсон гэсэн мэдээлэл гарсан. Судлаачидтай нь уулзаагүй учраас үүнээс илүү нарийн мэдээлэл өгч чадахгүй.

-Цаашид томоохон экспедиц гаргаж, судалж шинжлэх шаардлагатай ямар газрууд байна вэ? 

-Ер нь Монголын археологийн судалгаанд хүннү гүрний үеийн олдвор их бий. харин үүнээс хойших буюу Сяньби, Жужаны үе гэхээр археологийн баримтын хувьд хоосон зай үүсчихээд байгаа. Сяньби, Жужан, Нируны түүх яагаад археологийн баримтгүй байна вэ. Тэд Монголын нутагт байгаагүй юм уу гэдэг асуудал яригдана. Одоо манай музейд ороход хүннүгээс түрэг рүү үсрээд орчихдог үзмэртэй байгаа шүү дээ. Энэ цаг хугацааг нөхөх үзмэрүүд хэрэгтэй байгаа юм. Энэ ч үүднээс манай үндэсний музей орхон аймгийн жаргалант сумын айргийн гозгор гэдэг газар Сяньбийн бүлэг дурсгалыг судалж байгаа. Мөн Ховд аймгийн Мянгат сумаас Нируны үед хамрагдах агуйн хадны оршуулга олж байсан. Энэ мэтээр түүхийн цагаан хуудсуудыг археологийн баримтаар баяжуулах нь маш чухал.

-Археологийн томоохон хэмжээний малтлага хийх зардлаа хаанаас олж байна вэ. Улсын зүгээс хэр тусалж дэмждэг юм бол?

-Сүүлийн 30-аад жилийн археологийн судалгааны бараг 80-90 хувь нь гадаадын төсөлхөтөлбөрөөр хэрэгжиж байгаа. Ганц нэгхэн төсөл хөтөлбөрийг дотоодын эх үүсвэрээс буюу байгууллагынхаа эрдэм шинжилгээний зардал, төрөөс Шинжлэх ухааны хүрээлэнд өгсөн багахан төсвөөр шийдэж байгаа. Харин олон улсын түвшинд томоохон судалгааны ажлыг гаднын байгууллагын тусламжаар л хийж байна.

Археологийн судалгааны 80-90 хувь нь гадаадын төсөл хөтөлбөрөөр хэрэгжиж байгаа


Гэхдээ сүүлийн үед төр засгийн зүгээс түүх, соёлоо судалъя, монгол өв соёлоороо бахархдаг болъё гэж ярьдаг боллоо. Яриад эхэлнэ гэдэг маш чухал. Ерөнхийлөгч Х.Баттулга гэхэд томоохон экспедицийг ивээн тэтгэж байлаа. Эндээс илрүүлсэн чухал эд зүйлс Монголбанкны эрдэнэсийн санд хадгалагдаж байна. Ер нь хөрөнгө мөнгөтэй том компаниуд олон улсын жишгийг дагаад, нийгмийн хариуцлагын хүрээнд түүхийн судалгааны ажилд хөрөнгө оруулбал нийгэмд зөв үлгэр дуурайл болно.

-Ярилцлагынхаа төгсгөлд нэг зүйл сонирхож асууя. Сая олдсон өрөм, шар тосыг хэзээ музейн үзмэр болгож, үзэгчдийн хүртээл болгох вэ?

-Энэ бол бүрэн боломжтой. Угаас дэлхий дахинд иймэрхүү органик зүйлийг үзүүлдэг музей олон бий. Ерөнхийдөө хөргүүртэй хорго байхад л болно. Гэхдээ үүнээс өмнө хийх ажил бий. Эдгээр олдворууд мөстлөг дунд байсан болохоор ваар нь тэлж, хагарч цуурсан. Үүнийг сэргээн засварлаж, бүтэн болгоно. Мөн доторх зүйлийг үзэгчдэд яаж харуулбал зүгээр вэ гэдгийг ярилцаж тохирно. Энэ олдворыг үзэж сонирхох хүсэлтэй хүн олон байна. Удахгүй үзэгчдийн хүртээл болгоно оо. Гэхдээ олон түмэнд үзүүлэх хүртэл судалгаа, сэргээн засварын ажлууд байгааг хүмүүс ойлгох биз ээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хэрүүлийн бузраас спортын холбоод салж байгаа сайн жишгийг магтъя

Одоо МҮБХ-нд допингийн эсрэг дүрмээ цэгцлэхээс эхлээд хийх ажил их байна

 0 сэтгэгдэл


Бөхийн хүрээнийхэн, үндэсний бөх сонирхогчид баяртай байна. Аргагүй ээ, 2002 оноос хойш өнөөг хүртэл үргэлжилж байгаа Монголын үндэсний бөхийн холбоог тойрсон их хэрүүл тэмцэл ашгүй нэг дуусах нь гэсэн бодол Л.Чинбат захирлыг тамгаа гардуулж өгөхтэй зэрэгцэн төрөв. “Үндэсний бөхийн олон жилийн талцал хуваагдалд цэг тавилаа. Цаашид үндэсний бөхийг зангидаж явна гэж итгэж дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэд МҮБХ-ны албан ёсны тамга тэмдгийг хүлээлгэж өглөө. Та бүхнийхээ цаашдын ажил хөдөлмөрт амжилт бүтээлийн дээдийг хүсэн ерөөе” хэмээн “Гацуурт” компанийн захирал Л.Чинбат жиргээндээ бичсэн байв.

Ингэж нэг эвлэрч, хоорондоо ойлголцохыг хардаг л юм байна.

Үнэндээ өнгөрсөн 17 жилийн тэмцэлд хэн хожиж, хэн хохиров. Харамсалтай нь энэ тэмцэлд ялагч байсангүй. Харин бузрын муухай хэрүүлээс болж нэр хүнд нь шавар шавхайтай хутгалдсанаараа монгол үндэсний бөх л тэр чигээрээ хохирогч боллоо. Одоо муу муухай бүхнийг үндэсний бөхтэй харьцуулан ярьж, хамаг муу үгээр үндэсний бөхийнхнийг хараах болсон нь дуусч өгдөггүй тэмцлийн л балаг байв. Харин Л.Чинбат захирал энэ хэрүүл тэмцэлд  татагдан орсноороо нэр хүндээ асар ихээр алдаж буйг ойлгосон бололтой, эвлэрлийн үүд хаалгыг ийн нээлээ.

Үнэндээ Монголын нэрийг урлаг, спортынхон л сайнаар гаргасаар ирсэн түүхтэй. Улс орон зах зээлийн нийгэмд шилжиж, хүн ардаа яаж тэжээх вэ гэж сандарч явсан үед ч манай тамирчид олимп, дэлхийн дэвжээнээс медаль авч, үндэсний бахархлыг төрүүлсээр байлаа. Сонгуулийн будлианаас үүдэлтэй жагсаал цуглаан сүүлдээ олныг хамарсан үймээн болж, таван залуугийн эрдэнэт амь эрсэдчихээд байсан тэр эгзэгтэй мөчид Монголын тамирчдын амжилт ард түмний хуралдсан уур хилэнг уусган тайвшруулж, улстөрчдийг эвлэрэлд хүргэж байв. Харин Монголын спортын амжилт ямар үед урууддаг вэ, бид ямар тохиолдолд том тэмцээнээс ганзага хоосон ирээд байна вэ. Ингээд судлаад, сонирхоод үзэхээр нэг л учир шалтгаантай холбогддог юм. Энэ бол өнөөх хэрүүл, тэмцэл, хагарал, бутрал. Түүнээс төрийн дэмжлэг, тамирчдын ур чадвар дутсандаа биш юм.

Монголын эрэгтэй чөлөөтийнхөн 1980 оноос хойш олимпийн наадмаас медаль авч амжаагүй явна. Гэтэл хажууд нь жүдогийнхон эв нэгдэлтэй, зангидсан гар шиг байж чадсаныхаа ачаар олимп, дэлхийн аваргуудтай болж, Монголын номер 1 спорт гэх алдрыг хүртэв.

Сая л гэхэд чөлөөтийн шигшээгийнхэн ДАШТ-д явахын өмнө буруу тамирчин сонголоо, улсын аварга болсон залуу тамирчныг дарамтлан үлдээлээ гэж хэрүүл хийсээр байгаад үдсэн. Улмаар гавьяат тамирчин Э.Сумъяа өөрийн хэмжээнд хүрч барилдаж чадалгүй тэмцээнээ дуусгахад олон нийт харааж шүүмжлээд нүүр хийх газаргүй болгож байна. “Энэ хүнийг заавал ялах юм шүү гэж бодохын оронд ялагдчихвал яана аа гэсэн айдас төрж байлаа” хэмээн Э.Сумъяа барилдааныхаа дараа ярьсан нь ямар их сэтгэлийн дарамтад байсныг гэрчилнэ. Хэрүүл тэмцэл бидэнд ингэж л нөлөөлж байна.

Чөлөөт бөхийнхний адил хувь заяагаа харлуулсан мөрийг үндэсний бөх, сагсныхан давтан үлдээж байлаа. Сагсчид мөн дотроо хоёр хуваагдаж, хоёр өөр холбоотой болсны балгаар олон улсын холбоо бидэнд хориг тавьж, тив, дэлхийн хэмжээний тэмцээнүүдэд оролцуулсангүй. Бид одоог хүртэл сагсны азийн аваргад оролцож чадахгүй яваа нь чухам энэ хоригоос үүдэлтэй.

Өнгөрсөн 17 жилийн тэмцэлд ялагч гэж байсангүй


Үр дүнд нь тамирчид хохирч, Т.Санчир, Б.Билгүүн тэргүүтэй авьяаслаг тамирчид ид үеэ хий дэмий өнгөрөөхөд хүрч байна.

Үндэсний бөх ч ялгаагүй. Зургаан залуу зааны гайхамшигт өрсөлдөөний ачаар үзэгчдийн сонирхлыг асар их татах болсон монгол үндэсний бөх дуусч өгдөггүй хэрүүл тэмцлийн балгаар нэр хүндээ алдаж, муу муухай бүхний туйл мэтээр хэлэгдэх болов. Хуваарьт барилдаанаа зохиож чадахгүйд хүртлээ уруудан доройтохыг бид нүдээрээ харж, харамсаж суулаа. Энэ хооронд бөхийн өргөөний хаалга хэдэн ч удаа эвдрэв, цагдаа, хүчнийхэн хэдэн ч удаа хамгаалалтад гарав. Бөхийн холбоог булаалдсан энэ тэмцлийн саар талыг дурдаад байвал барагдахгүй. Сүүлдээ ард түмэн халх, дөрвөд, зүүн, баруун монголоороо хуваагдахдаа  туллаа. Энэ бол хамгийн том эмгэнэл байв. Холбооны тамга тэмдэг булаалдсан маргаан эцэстээ үндэстний эв нэгдэлд заналхийлэх хэмжээнд хүрсэн нь энэ.

Харин одоо МҮБХ-ны дээгүүр хуралдсан хар үүл сарниж, сайн сайхан цаг ирэх нь гэсэн хүлээлт бий боллоо. Зарим эх сурвалжаас авсан мэдээллээр бол Б.Бат-Эрдэнэ аварга холбооны тэргүүн хэвээр үлдэж, нөгөө талаас яруу найрагч Ү.Хүрэлбаатарыг дэд тэргүүн болгох тохироог хоёр тал хийсэн гэх. Үнэндээ одоогийн нөхцөлд хэн тэргүүн, дэд тэргүүн болох нь тийм ч чухал биш. Харин эвдрэлцэж муудалгүй, нэгэн үзүүрт сэтгэлээр хамтран зүтгэх нь чухал байна.

Одоо МҮБХ-нд хийх ажил маш их байгаа. Допингийн эсрэг дүрэм журмаа чамбайруулж, хийгүй болгох нь тэдний хийж гүйцэтгэх хамгийн эхний том ажил. За тэгээд бөхчүүдийг жин нэмэхэд хүргэж буй шахааны барьцыг халж, өөр хувилбар санал болгох нь аминд тулсан бас нэг шинэчлэл болох учиртай. Үүнээс гадна энд тэнд хэрэг түвэг тарьж, нийт бөхчүүдийн нэр хүндийг унагаад байдаг том толгойтой нөхдөд арга хэмжээ авч, хариуцлага тооцдог болох ёстой. Үнэндээ өнгөрсөн хугацаанд холбоо нь нэр хүндгүй, чадамжгүй болохын хэрээр бөхчүүдийн ёс бус авир ч хэрээс хэтэрсэн. Энэ бүхнийг цэгцэлж, дэг журманд оруулж чадна гэсэн хүлээлт олны дунд байгааг холбооны удирдлагууд ойлгож байгаа биз ээ.

• Холбооны тамга тэмдэг булаалдсан маргаан эцэстээ үндэстний эв нэгдэлд заналхийлэх хэмжээнд хүрээд байв. 

• Одоо маргалдаж муудалцаад байгаа бусад холбоод тэднээс үлгэр жишээ авмаар байна. 

• Чөлөөтийн эрэгтэйчүүд 1980 оноос хойш олимпоос медаль аваагүй нь дуусч өгдөггүй хэрүүл тэмцэлтэй холбоотой байв.

Хэдхэн хоногийн өмнө жүдогийн шигшээгийн дасгалжуулагч нар ДАШТ-д амжилт муутай оролцсондоо уучла лт гуйж, бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорлоо. Энэ бол Монголын спортод үгүйлэгдэж байсан маш сайн жишиг. Үүнийг залгуулаад бөхийн холбоог тойрсон ужиг тэмцэл эцэслэх шатандаа орлоо. Харин одоо маргалдаж муудалцаад байгаа бусад холбоод тэднээс үлгэр жишээ авмаар байна. Хоорондоо хэмлэлдээд юунд ч хүрдэггүйг өнгөрсөн гашуун түүхүүд бидэнд харууллаа шүү дээ. Эцэст нь хэлэхэд Монголын тамирчдын амжилтыг энэ муухай хэрүүл тэмцэл л хойш татаж байна, өөр юу ч биш.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

НҮБ -ын “утгагүй” зөвлөмжгүйгээр агаарын бохирдол буурахгүй гэж үү

Сайжруулсан шахмал түлш хэр үр дүнтэй болохыг харах хэрэгтэй

 0 сэтгэгдэл


Монгол Улс сүүлийн арван жилийн хугацаанд агаарын бохирдлыг бууруулна гэж ярьж байгаа боловч өнөөдрийг хүртэл ямар нэгэн үр дүнд хүрсэнгүй. Энэ хугацаанд буюу 2008-2018 онд улсын төсвөөс 147.3 тэрбум төгрөг, харин гадаадын буцалтгүй тусламжаар 60.7 сая ам.доллартай тэнцэхүйц хөрөнгийг агаарын бохирдлын эсрэг зарцуулсан. Гэтэл агаарын бохирдол буурах биш харин ч эсрэгээрээ нэмэгдсээр буй.

Өнгөрсөн жилд гэхэд Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс улаанбаатарын агаарын бохирдол 30 дахин их байгааг зарласан. Хэрэв 2027 он гэхэд утааны асуудлаа шийдэхгүй бол эдийн засгийн үргүй зардал жил бүр 33 хувиар нэмэгдэнэ гэсэн баргар дүгнэлтийг НҮБ-аас гаргасан байна.

Түүнчлэн НҮБ-ын энэ судалгаагаар агаарын бохирдолтой холбоотой манай эдийн засгийн зардал ойролцоогоор жилд 1.6 их наяд төгрөг болж байна гэсэн дүгнэлтийг хийжээ. Мөн Монгол Улс агаарын бохирдлоос яавал салж болох боломжуудын талаар Ирланд улсын AARC компани судалгаа хийсэн байна. Энэхүү судалгааг гадаадын долоо, Монголын таван зөвлөх мэрэгжилтэн хамтран хийжээ. “Уг нь 2010-2016 оны хооронд агаарын бохирдол буурах хандлагатай байж. Энэ нь тухайн үед энгийн зуухыг сайжруулсан шаталттай зуухаар сольсон нь үр дүнгээ өгч байсан гэсэн үг. Гэтэл үүнээс хойш хөрөнгө мөнгөний гачигдлаас болж агаарын бохирдол улам нэмэгдсэн” хэмээн судалгаанд хамтран ажилласан зөвлөх Д.Нэргүй хэлж байлаа.

“Монгол Улс дахь агаарын бохирдол ба хэтийн боломжууд” төсвийн зарлагын шинжилгээний тайлангийн гол зорилго нь өнөөдрийг хүртэл агаарын бохирдлын эсрэг авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээнүүд үр дүнтэй байсан эсэх, цаашид юунд анхаарвал зохиход чиглэсэн байна.

Агаарын бохирдлыг шийдвэрлэх цорын ганц шидэт шийдэл гэж байхгүй бөгөөд гагцхүү төр засаг, хувийн хэвшил, хувь хүмүүсийн олон талын оролцоотой тууштай хамтын зүтгэл чухал болохыг НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөрийн суурин төлөөлөгч биата транкманн онцолсон юм.

Монгол Улс 2017 оноос агаар, орчны бохирдлыг бууруулах үндэсний хөтөлбөр (АОББҮХ)-ийг хэрэгжүүлж эхлэх үед 9.8 их наяд төгрөг шаардлагатай хэмээн тооцож байсан боловч тухайн төсвийн 80 хувь одоо болтол шийдэгдээгүй байгаа аж. Тиймээс цаашид энэхүү хөтөлбөрөө сайжруулах хэрэгтэй гэдгийг албаны хүмүүс сануулж байлаа. НҮБ-аас манай улсад зориулж богино, дунд болон урт хугацаанд боловсруулах зөвлөмж хүртэл гаргасан байна.

Айлууд дунджаар өрхийн төсвийнхөө 17.5 хувийг өвлийн түлшинд зарцуулдаг

Энэ зөвлөмжөөр бол богино хугацаанд агаарын бохирдлын татварыг нэмэгдүүлэхээс гадна, эрүүл мэндийн үйлчилгээг сайжруулах хэрэгтэй гэнэ. Харин дунд хугацаанд түүхий нүүрс хэрэглэхээ болих, сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээг нэмэгдүүлэх, цэвэр шаталттай зуух ашиглах зэргийг санал болголоо. Урт хугацаанд сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэж, БНСУ болон япон тэрчлэн Зүүн өмнөд Азийн улсуудад экспортлох боломжийг эрэлхийлэх, мөн хувийн хэвшлийн хөрөнгийг татан оролцуулах хэрэгтэй гэсэн зөвлөмжүүдийг санал болгожээ.

Эдгээрээс анхаарал татах нэг зүйл нь агаарын бохирдлын татварыг нэм гэх зөвлөмж юм. Улаанбаатарын агаарын бохирдлын гол үйлдвэрлэгч болох гэр хорооллыг үнэндээ нийгмийн хамгийн бага орлоготой, эмзэг давхаргынхан бүрдүүлдэг гэдгийг НҮБ-ын мэрэгжилтнүүд мэддэггүй бололтой. Гэр хорооллын айлууд дунджаар өрхийн төсвийнхөө 17.5 хувийг өвлийн түлшиндээ зарцуулдаг гэсэн тооцоо бий. Улаанбаатарын эргэн тойронд гэр хорооллын 200 мянга гаруй яндангаас, ялангуяа өвлийн цагт зөвшөөрөгдсөн хязгаараас давсан хамгийн хортой утаа, угаар гарч байгаа. Гэвч энэ утааг багасгахын тулд айл өрхүүдээс нэмэлт татвар авах нь хэзээ ч бүтэхгүй асуудал болж хувирах нь мэдээж. Тиймээс бидэнд НҮБ-ын зөвлөмжөөс илүү энэ өвлөөс хэрэглэж эхлэх сайжруулсан шахмал түлшинд найдах нь л дээр санагдаж байна. Хэр үр дүнтэй болохыг харах хэрэгтэй. Сайн шатдаггүй, илчгүй байна гэх мэт сөрөг сэтгэгдлүүд цахим сүлжээгээр бишгүй байгааг анзаарч л байгаа байх. Сайжруулсан шахмал түлшний төслийн мэрэгжилтнүүд болохоор түлэх аргачлал буруу байгааг хэлж байна билээ. Иргэд шинэ аргачлалыг нь мэдэхгүй байгаа бол зааж сургах ажлыг хурдан өрнүүлэх хэрэгтэй. Үнэхээр утаа гаргадаггүй нь үнэн л юм бол тэр НҮБ-ын татвар нэмэх тухай “утгагүй” зөвлөмжийн хэрэг бидэнд алга.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хурдтай арга хэмжээ авахгүй бол хувьцааны зах зээл хөлдөх нь

Үнэт цаасны зах зээл өсөлтөө хадгалахад хөрөнгө, хурд хэрэгтэй байна

 0 сэтгэгдэл


Монголчууд хөрөнгийн зах зээл рүү хошуурч эхэлсэн сүүлийн хоёр жилд төрийн өмчит үнэт цаасны биржид нийт 10 компани анхдагч зах зээлд хувьцаа арилжиж, нийт 70 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт татаад байна. Гэтэл эдгээр компаниас зөвхөн “Лэндмн ББСБ", “Мандал даатгал” болон отгон хувьцааг арилжсан "Инвескор ББСБ" компанийн үнэт цаасны ханш анхны үнээсээ өсжээ. Харин дийлэнх буюу шинээр хөл тавьсан компаниудын 70 хувийнх нь хувьцааны ханш анхны үнээсээ багасаж, уруудсан урамгүй дүр зургаар иргэд, хөрөнгө оруулагчдын урмыг хугалсаар.

Хувьцаа арилжиж, банкны хүүгүй, урт хугацаатай санхүүжилт татсан компаниуд босгосон мөнгөөрөө үйл ажиллагаагаа өргөтгөн, шинэ үйлдвэр, үйлчилгээ нээн, гялалзаж явна. Гэтэл эдгээр компанид итгэж мөнгөө өгсөн иргэд, хөрөнгө оруулагчдын хөрөнгө ханшийн уналтад өртөн хямдарч, өдрөөс өдөрт үнэ цэнээ алдсаар байна.

Энэ нь иргэдийн итгэлийг сулруулж, сүүлийн хэдэн сар дотоодын хөрөнгийн зах зээлд уналт нүүрлэх нэг шалтгаан болсон. Монголын хөрөнгийн зах зээлийн гол барометр болох топ 20 индекс оны эхнээс 10 хувиар буурч, 20 мянган нэгжээс доошлоод сар гаруйн хугацаа өнгөрлөө. Мөн Монголын хөрөнгийн зах зээлийн нийт үнэлгээ сүүлийн есөн сард 70 орчим тэрбум төгрөгөөр буурч арилжааны идэвх, үнийн дүн уруудлаа. Ийнхүү гол үзүүлэлтүүд нь уналтыг чиглэж, үржихийн хүрдээр өсөж байсан үнэт цаасны зах зээл хурдаа алдаж эхлээд байна.

Өсөлтийг буухиалуулахад дотоодын компаниудын үүрэг, оролцоо чухал байна

Уг нь 30 орчим жил өлгийнөөсөө гараагүй Монголын хөрөнгийн зах зээл сүүлийн хоёр жил төрөл арилжсан мэт идэвхжиж, их өсөлтийн ээлжит давалгаа ирсэн. 1990-ээд оноос хойш монголчууд дахин хувьцаа руу хошуурч, хөгшин залуугүй үнэт цааснаас өгөөж хүртэхээр тэмүүлэх болсон. Гэтэл санхүүгийн зах зээлд гялтайж байсан энэ сэргэлт сүүлийн хэдэн сард саарснаар Монголын үнэт цаасны салбар дахин хөлдөх эрсдэл ойртлоо. “Хөрөнгийн зах зээлд тодорхой алхмууд хийхгүй бол буцаад удаашрах нөхцөл байдал үүслээ. Эргэн унах эгзэгтэй цаг үе тулж ирлээ” хэмээн Монголын хөрөнгийн биржийн гүйцэтгэх захирал Х.Алтай хэлж байна.

Монгол Улсад хөрөнгийн зах зээл үүсээд бараг хагас жарныг үдэх гэж буй ч энэ салбар дөнгөж амьсгалах төдий байсаар өдий хүрсэн. Харин эдийн засгийн тэлэлт, хувийн хэвшлийн  өөрчлөлтийг даган сүүлийн жилүүдэд сэргэлт бий болсон ч үүлэн чөлөөний нар шиг энэ идэвхжилийг тогтоон барилгүй, тоолгүй орхивол буцаад их мөстлөгийн үе рүүгээ эргэн ухрах нь. Иймд өдгөө өндийж буй зах зээлээ унагахгүйн тулд зах зээлд оролцогчид дор бүрнээ хичээж, хувь, хувьсгалаар талцан, ар нуруугаа бие биедээ харуулалгүй хаа хаанаа хариуцлагатай хандах цаг хаяанд ирснийг сануулах нь зөв буй за.

Өсөлтийг буухиалуулахад дотоодын компаниудын үүрэг оролцоо чухал байна. Хувьцаат компаниуд чихэнд чимэгтэй үгсээр сурталчилгаа хийж, өндөр ашиг амлаад иргэд, аж ахуйн нэгжээс хялбархан мөнгө босгож болно. Гэхдээ бид санасан санхүүжилтээ татчихсан бол хувьцааны ханш унах нь, хөрөнгө оруулагчид мөнгөө алдаж, хохирох нь нь падлийгүй хэмээн хэнэггүй загнан, амиа хичээж болохгүй байх. Иймд өөрт нь итгэж мөнгөө өгсөн түнш буюу хөрөнгө оруулагчийнхаа итгэлийг зүтгэлээр хариулж, тэднийг урамшуулах, амжилтаа ахиулах нь хувийн хэвшлийн хийх гол ажил болж байна.

Нөгөө талд манай дотоодын зах зээлийн хүчин чадал, хөрөнгө оруулалтын хэмжээ хязгаарлагдмал. Санхүүжилтээр ангаж буй энэ зах зээлийн цангааг тайлахын тулд гадаадын хөрөнгө оруулалт чухал хэвээр. Уг нь гадаадын хөрөнгө оруулагчид манай дотоодын үнэт цаасыг үл тоох бус харин ч сонирхдог. Үүнийг “Лэнд МН” болон “Инвескор ББСБ” компанийн үнэт цаасны арилжаанаас харж болно. Энэ оны эхний хагаст гэхэд “Инвескор ББСБ” компанийн санал болгосон нийт хувьцааных нь 85 хувийг японы мэргэжлийн хөрөнгө оруулагчид худалдан авсан.

Ийнхүү гадаадын, ялангуяа манай бүс нутгийн хөрөнгө оруулагчид Монголыг сонирхдог ч бид тэдэнд үүд хаалгаа бүрэн нээж өгөхгүй л байна. Гадаадын хөрөнгө оруулагчдад илүү нээлттэй болохын тулд дотоодын зарим хууль журмыг өөрчлөх зайлшгүй шаардлага бий. Тухайлбал, гадаадын хөрөнгө оруулагчид төгрөгөөр хөрөнгө оруулалт хийхийг төдий л сайшаадаггүй. Өдрөөс өдөрт үнэ цэнээ алддаг монгол төгрөг хөрөнгө оруулагчдын хөрөнгөнөөс чимээгүйхэн “хумсалдаг” тул ханшаа алддаг мөнгөн тэмдэгтээс тэд аль болох татгалздаг. Энэ сарын байдлаар гэхэд л ам.доллартай харьцах төгрөгийн ханш өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад 10 хувиар унасан бол инфляцын түвшин төв банкны зорилтот түвшнийг хэдийн давж, хоёр оронтой тоо руу мацаж буй.

Ийнхүү төө төөгөөр үнэ цэнээ алддаг төгрөг тэдний сонирхлыг татдаггүй юм. гэтэл манайд төгрөгөөс өөр сонголт үгүй. Иймд дотоодод хөрөнгийн зах зээлд санхүүжилт татах, Монголыг чиглэх валютын урсгалыг нэмэгдүүлэхийн тулд ам.доллараар тооцсон бүтээгдэхүүн гаргах шаардлагатай. Гэтэл үндэсний төлбөр тооцоо гүйцэтгэх хуульд валютаар зөвхөн хадгаламж байршуулж болохоор заасан байдаг. Энэ нь дотоодын зарим дүрэм журмыг өөрчлөхөөс өөр аргагүйд хүрснийг илтгэнэ. Энэ асуудлаар салбарынхан хэлэлцэж, холбогдох хүсэлтийг УИХ-ын эдийн засгийн байнгын хороонд хэдэн сарын өмнө хүргүүлсэн ч өдгөө хүлээгдсээр байна.

Түүнчлэн хөрөнгийн захын төлбөр тооцооны журмыг олон улсын жишигт хүргэж, т+2 горимыг Монгол Улсад нэвтрүүлэхээр олон жил ярьж буй ч өнөө хэр бас л бодит болоогүй байна. Гэтэл хаяанд байрладаг Казахстан улс үүнийг хэдийн 2017 онд нэвтрүүлчихсэн байх юм.

10 компани анхдагч зах зээлд хувьцаа арилжиж, нийт 70 тэрбум төгрөг босгосон

Энэ мэтээр хууль журмын өөрчлөлтүүдийг холбогдох байгууллагууд нь бие биедээ бичиг цаасаар шидэлдсээр суутал зах зээл биднийг хүлээхгүй нь. Хэдийгээр Монголын хөрөнгийн зах зээл жижиг боловч хэмжээнээсээ ахадсан аппарат, бүтэцтэй байгаа нь нэг талаас удаашрах шалтгаан болж байна. Үүнээс гадна хөрөнгийн зах зээлийг амилуулж, төгрөгийн жишиг хүүг тогтоож байсан Засгийн газрын бондын анхдагч зах зээлийн арилжаа сүүлийн хоёр жил зогссон. Харин ирэх оноос тус үнэт цаасыг Монголын хөрөнгийн бирж болон блокчэйн технологид суурилан арилжихаар төлөвлөж буйгаа Сангийн яам мэдээлсэн юм.

Сүүлийн жилүүдэд манай хөрөнгийн зах зээлд бий болсон өсөлт оновчтой бодлогын үр дүн гэхээс илүү Монголын эдийн засгийн тэлэлт, нийгмийн захиалгаас үүдэлтэй. Өөрөөр хэлбэл, энэ зах зээл өөрийн инерцээрээ өндийсөн. Харин үүнийг өсөлттэй бөгөөд тогтвортой хадгалахад хувийн хэвшил болон зохицуулах байгууллагуудын хүчин зүтгэл, түлхэц дэм тунчиг шаардлагатай байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Унтаж буй байрлал эрүүл мэндэд чухал нөлөөтэй

 0 сэтгэгдэл


Хүний унтаж байгаа байрлал эрүүл мэндэд нь нөлөөлдөг гэдэг. Суугаагаар унтах нь зүрхэнд муугаар нөлөөлж, гэдэсний даралтыг нэмэгдүүлдэг тул хамгийн аюултай байрлал гэж эмч нар анхааруулж байна. Түүнчлэн хажуу талаараа унтах нь нуруу нугасанд муу нөлөөтэйг дурдлаа. Оросын нойр судлаачдын нийгэмлэгийн гишүүн, доктор Владимир Ковальзон дээшээ харж унтах нь хурхируулдаг учир хэт таргалалттай хүмүүст сайн хувилбар биш хэмээн зөвлөв. Залуу хүмүүст хүртэл ийм эмгэг тохиолддог аж.

Тэрбээр “Илүүдэл жин хүчтэй хурхиралт үүсгэдэг. Хурхиралт цусны исэлдлийг өөрчилдөг учир маш аюултай. Исэлдсэн цус тархинд очих хангалтыг алдагдуулж, эрт цус харвах эрсдэл үүсгэдэг. Хүмүүс хурхиралтыг багасгахын тулд олон давхар дэр тавьж, хагас суугаа байдлаар унтдаг тал бий. Түүнчлэн унтлагын хувцсандаа теннисний бөмбөг оёж, нухахад нь хажуу тийш эргэх арга бодож олсон жишээ бий” хэмээн ярив. Гэвч өнөө үед үүнийг үр дүнтэй эмчлэх арга нээгдсэн учир ийм эмгэгтэй хүмүүс заавал эмчид хандах ёстой зөвлөжээ. Доктор Ковальзон цааш нь “Бид хурхиралтын аюулыг хүмүүст мэдүүлэхийг зорьж байгаа. Дээш харан унтдаг хүмүүст уушги руу нь агаар шахдаг тусгай төхөөрөмж өгч, эмчилгээ хийдэг” хэмээн өгүүлэв. Түүний ярьснаар шөнийн дотор хүн унтах байрлалаа арав орчим удаа сольдог агаад нэг байрлалтай унтах нь эмгэгийн шинж гэж үздэг байна.