A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/3092/

Гамшгийн эрсдэлийн даатгал төсвийн ачааг үүрэлцэнэ

Сүүлийн 10 жилд гамшигт эрсдэлийн улмаас 1.6 их наяд төгрөгийн хохирол учирчээ

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/3092/


Цаг уурын өөрчлөлт, дэлхийн дулаарлаас үүдэн байгалийн гамшигт үзэгдлийн давтамж нэмэгдэж, хор хохирол нь өссөөр байна. Азийн улс орнууд гэхэд сүүлийн 10 гаруй жилийн турш жил бүр 40 орчим тэрбум ам.долларыг цаг уурын гэнэтийн эрсдэлийг арилгахад зарцуулах болсон гэх статистик бий. Дэлхий дахинд нүүрлэсэн энэ гамшиг Монгол орныг ч тойроогүй. 2003 онтой харьцуулахад манай орны агаарын дундаж температур 2.4 градусаар дулаарч, энэ хэрээр гэнэтийн үер, ган зудын давтамж нэмэгджээ. 2009-2010 оны зуднаар гэхэд нийт мал сүргийн 23 хувь нь буюу 10 сая мал хорогдсон нь байгалийн гэнэтийн гамшиг ямар их хөнөөлтэйг илтгэнэ.

Дэлхийн улс орнууд энэ эрсдэлийг бууруулах, учирсан гамшгийг хохирол багатай даван туулахын тулд уур амьсгалын өөрчлөлтийн эрсдэлийн даатгалыг хөгжүүлэх болжээ. Санхүүгийн зохицуулах хороо ХБНГУ-ын Олон улсын хамтын ажиллагааны нийгэмлэгтэй хамтран зохион байгуулсан Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн олон улсын VII зөвлөлдөх уулзалтын сэдэв ч энэ асуудал руу чиглэсэн байв. Уулзалтад “Хүртээмжтэй даатгалын асуудлаарх Азийн орнуудын мэдлэг, туршлага солилцох сүлжээ”-ний байнгын гишүүн орнууд болох Филиппин, Индонез, Пакистан, Шри Ланка, Вьетнам болон Герман, Швейцарын төлөөлөгчид оролцсон юм. Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй эрсдэлээс хамгаалахад даатгалын тогтолцоог ашиглах замаар эдийн засагт дэмжлэг үзүүлэх нь уулзалтын гол зорилго байв.

Энэ үеэр уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөмхий орнууд эрсдэлийг даван туулсан туршлагаасаа хуваалцлаа. Вьетнам улс гэхэд дотоодын нийт бүтээгдэхүүнийхээ 0.8-1 хувийг байгалийн гамшигтай холбоотой нөхөн олговорт зориулдаг аж. Нийт үр тарианыхаа 15 хувийг хөдөө аж ахуйн салбараас бүрдүүлдэг аж.

Харин Индонез улс үндэсний хэмжээний хууль батлуулжээ. Үүний хүрээнд хуримтлал үүсгэж, хожим үүсэх эрсдэлээс сэргийлдэг байна. Хуулийн хэрэгжилтийг хангах гол үүргийг Сангийн яам нь хариуцдаг аж. Даатгалын хуулийг хэрэгжүүлэхэд хувийн хэвшилтэйгээ хамтарч ажиллах нь чухал болохыг тус улсын Сангийн яамны Төсвийн бодлогын агентлагийн менежер Винсентус Викаксон хэлсэн.

Манай улсын тухайд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 28 орчим хувийг хөдөө аж ахуйн салбараас бүрдүүлдэг. Улсын хэмжээнд 230 мянган малчин байгаа нь нийт хүн амын есөн хувийг эзэлж байгаа юм. 2006 онд малчдын долоон хувь нь даатгалд хамрагдаж байсантай харьцуулахад одоо байдал дээрдсэн ч хангалтгүй хэвээр байгааг Сангийн яамны Санхүүгийн бодлогын газрын Санхүүгийн зах зээл, даатгалын хэлтсийн дарга Л.Сонор хэлсэн.

Харин улсын нэгэн чухал салбар болох хөдөө аж ахуйд байгалийн хараат үйлдвэрлэл их байгааг ОБЕГ-ын Гамшгийн эрсдэлийн менежментийн хэлтсийн дарга, дэд хурандаа Д.Баасансүрэн онцлов. “Ган, зуд, хүн, малын халдварт өвчин, үер ус, түймрийн аюул улам ихэссээр байна. Сүүлийн 10 жилд нийт 44177 удаа гамшигт эрсдэл тохиож, үүний улмаас 1.6 их наяд төгрөгийн хохирол учирсан тооцоо бий. Улсын зүгээс олгож буй нөхөн олговор жил ирэх тусам нэмэгдсээр байна. Уг нь үүнийг даатгалын компаниуд төлөх ёстой юм” хэмээн тэрбээр ярилаа.

Одоогоор Монголд гамшгийн эрсдэлийн даатгалын бүтээгдэхүүн гаргаад ажиллаж байгаа байгууллага алга.

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эрсдэлийн даатгал Монголд зайлшгүй шаардлагатай


Даатгалын зарим компани өөрсдийн үндсэн бүтээгдэхүүний хажуугаар гамшгийн эрсдэлийн даатгалыг хөгжүүлэхээр оролдож эхэлж буй. Гамшигт эрсдэлийн давтамж нэмэгдсэн өнөөгийн нөхцөлд энэ төрлийн даатгал зайлшгүй шаардлагатай болохыг Санхүүгийн зохицуулах хорооны Ажлын албаны дарга Б.Ариунаа тайлбарласан. “Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эрсдэлийн даатгал өнөөгийн Монголд зайлшгүй шаардлагатай учраас бид энэ чиглэлээр даатгалын бүтээгдэхүүн бий болгох, хууль эрх зүйн орчинг боловсруулахаар ажиллаж байна. Улаанбаатар хотод үер усны аюул тохиолдох боллоо. Мөн хөдөө орон нутагт цаг уурын өөрчлөлтөөс болоод ган, зудын эрсдэл байнга нүүрлэдэг. Энэ эрсдэлийг бууруулахад гамшгийн эрсдэлийн даатгал чухал үүрэгтэй. Одоогоор хуулийн төсөл өргөн бариагүй. Гэхдээ ОБЕГ, Санхүүгийн зохицуулах хороо хамтран гамшгийн даатгалын тухай хуулийг боловсруулахаар ажлын хэсэг байгуулан ажиллаж байна” хэмээн тэр хэлсэн юм.

Мэдээж уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй байгалийн гамшиг улс орон бүрт өөр өөр хэлбэрээр тохиож буй. Зүүн өмнөд Азийн орнууд далайн хар салхи, газар хөдлөлтөд нэрвэгдэх нь элбэг бол Монголд ийм гамшиг нүүрлэх эрсдэл харьцангуй бага. Гэхдээ үер ус, ган гачиг гээд анхаарахгүй орхиж боломгүй эрсдэл бий. Тиймээс уур амьсгалын өөрчлөлтийн эрсдэлийн даатгалд ямар төрлийг хамруулах вэ гэдгээ сайтар ярил - цан шийдэх нь чухал, энэ ажилд даатгалын компаниуд чухал үүрэгтэй оролцох учиртайг хуралд оролцогчид онцолж байв.

ЗГМ: ТОДРУУЛГА С.Даваасүрэн: Цаг уурын өөрчлөлт даатгалын зах зээлд маш том орон зай бий болголоо

Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга С.Даваасүрэнгээс зарим зүйлийг тодрууллаа.

-Энэ удаагийн хурлыг хийх болсон шалтгаан, ач холбогдлын талаар тодруулж өгнө үү?

-Санхүүгийн зохицуулах хороо “Азийн орнуудад хүртээмжтэй даатгалыг хөгжүүлэхэд төрийн зохицуулагч байгууллагуудын оролцоо” хөтөлбөртэй хамтраад энэхүү зөвлөгөөнийг зохион байгуулж байна. Зөвлөгөөн маань “Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эрсдэлийн даатгал” нэртэйгээр төр болон хувийн хэвшлийн оролцоотой зохион байгуулагдаж байгаа юм. Азийн хэд хэдэн орноос төрийн байгууллагын төлөөллүүд хүрэлцэн ирлээ. Мөн Германы хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага үйл ажиллагааны зохион байгуулалтад хамтран оролцож байна. Цаг уурын өөрчлөлттэй холбоотой эрсдэл ирээдүйд биш, яг энэ цаг үед бий болчихоод байгаа зүйл. Сүүлийн үед цаг уурын хэт их халалтын талаар байнга ярьж байна. Энэ нь иргэдийн амьдралд тодорхой бус байдлыг бий болгож байгаа. Энэ нөхцөл байдал ядуу буурай, эмзэг бүлгийнхэнд хүндээр тусдаг. Тухайлбал, үе ус, галын аюул байна. Энэ эрсдэлийн эсрэг дэлхий нийтээрээ хүчин чармайлт гаргаж байгаа ч байгалийн гамшиг иргэдийн хэвийн амьдрах боломжийг хүндрүүлдэг учраас төр маш их зардал гаргах шаардлагатай болдог. Манай улсын хувьд үер усны эрсдэл өндөр байна. Эрсдэл нэгэнт тохиолдсон хойно нь төрийн байгууллагууд тодорхой хэмжээний нөхөн олговор олгох биш, анхнаасаа даатгалд хамруулж чадвал тухайн нөхцөл байдлыг хамгийн бага зардалтайгаар даван туулах боломж бүрдэнэ. Тиймээс энэ чиглэлээр төр, хувийн хэвшил хэрхэн хамтарч ажиллах вэ гэдгийг шийдэх нь зөвлөгөөний хамгийн чухал хэсэг юм.

-Байгалийн гамшгийн эрсдэлийг бууруулах даатгалын бүтээгдэхүүн зах зээлд гаргавал иргэдийн худалдан авах чадвар хэр байх бол. Нөгөө талаар даатгалын компаниуд ийм төрийн үйлчилгээ үзүүлэхэд бэлэн байна уу?

-Даатгалын компаниудын хувьд ослын даатгал зэрэг шинэ бүтээгдэхүүн гаргаж байгаа. Гэхдээ энэ нь олонхыг хамарч чадахгүй байна. Яагаад гэвэл зардал өндөр. Тиймээс төрийн зүгээс ямар хэмжээний хүчин чармайлт гаргаж чадах юм, даатгалын компаниуд ямар байдлаар оролцох сонирхолтой байна гэдгийг шийдэх завсрын үе дээр бий болж байгаа цоо шинэ бүтээгдэхүүн гэж хэлж болно. Манай орны хувьд энэ үйлчилгээ харьцангуй шинэ. Тийм учраас бид энэ зөвлөгөөнийг хийж байна. Бусад улс асуудлаа хэрхэн шийдэж байгаа туршлагаас судална. Энэ нь даатгалын компаниудын хувьд шинэ сорилт, маш том орон зай гэдгийг онцолж хэлмээр байна.

-Хууль эрх зүйн хувьд тодорхойгүй байдал их байна гэсэн. Үүнийг цэгцэлж, хуулийн төсөл боловсруулах ажил ямар шатандаа байна вэ?

-Санхүүгийн зохицуулах хороо, ОБЕГ, олон улсын байгууллагууд, хувийн хэвшлийнхний хамтын хүчээр л энэ асуудлыг шийдэх боломжтой. Дахин хэлэхэд, энэ төрлийн даатгал өмнө нь байгаагүй. Гэтэл байгаль, цаг уурын байдал биднээс үл хамааран өөрчлөгдөж байна. Энэ нь бидний өмнө тулгарсан бодит байдал болчихоод байна.

-Олон улсад гамшгийн эрсдэлийн даатгал хөгжөөд хэр хугацааг үдэж байна вэ?

-Бусад төрлийн даатгалтай харьцуулбал түүх нь тийм ч урт биш. Цаг уурын дулаарал, цаг уурын өөрчлөлт даатгалын зах зээл дээр маш том орон зай бий болголоо. Тиймээс эрсдэлт нөхцөл байдлыг хамгийн бага хохиролтойгоор хэрхэн даван туулах вэ, нэгэнт эрсдэл учирсан бол нөхөн төлбөр олгох асуудлыг хэрхэн шийдэх нь чухал. Харин энэ үйл явцад даатгалын одоогийн тогтолцоо хариу үйлдэл үзүүлж чадаж байна уу, даатгалын компаниуд хэр зэрэг чадамжтай байна вэ гэх мэтээр олон асуудал яригдана.

-Энэ төрлийн үйлчилгээг давхар даатгалын компаниар дамжуулан олон улсад гаргах боломж хэр байгаа бол?

-Өнөөдөр Монголын даатгалын зах зээл дээр ердийн даатгалын 15 компани, амьдралын даатгалын нэг компани, давхар даатгалын хоёр компани ажиллаж байна. Эрсдэл их байх тусам цаашаа давхар даатгуулах шаардлага үүснэ. Өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд даатгалын компаниудын нийт хөрөнгө 1.8 дахин өсөж, 300 гаруй тэрбум төгрөг болсон. Мөн даатгалын компаниудын нөөц сангийн хэмжээ эрс өсөж, нөхөн төлбөр олгох чадвар сайжирсан. Энэ хэрээр өөрсдийгөө чадваржуулах, илүү мэргэжлийн болох чиглэл рүү ажилласаар байна. Санхүүгийн зохицуулах хорооноос 2012 онд даатгалын компаниудын дүрмийн санг өсгөх шийдвэр гаргасан. Энэ ажлыг 2018 онд амжилттай хэрэгжүүлж дууслаа. Даатгалын компаниуд улсын хэмжээнд 500 гаруй бүтээгдэхүүн гарган ажиллажбайна. Гэхдээ дэлхийн нөхцөл байдлыг харвал бүх л төрлийн даатгалын орон зай нээлттэй байгаа. Үүний нэг томоохон сорилт нь цаг уурын өөрчлөлттэй холбоотой даатгал.

-Сая хэлэлцүүлгийн үеэр энэ төрлийн даатгалыг албан журмын даатгалын системээр хэрэгжүүлбэл үр дүнтэй байдаг тухай ярилаа. Харин Монголд ямар байвал зохистой бол?

-Цаг уурын эрсдэлд өртөмтгий Монгол орны тухайд албан журмын даатгалын системээр явбал үр дүнд хүрнэ. Гэхдээ хүн бүрийг биш, яг эрсдэлт нөхцөлд байгаа хүмүүсийг албан журмаар даатгуулах байдлаар хэрэгжихийг үгүйсгэхгүй. Өнөөдөр бид яг энэ талаар зөвлөлдөж, олон улсын экспертүүдийг урьж, туршлагаас нь солилцож байна. Энэ бол чухал эхлэл. Санхүүгийн зохицуулах хорооны хувьд “Азид хүртээмжтэй даатгалыг хөгжүүлэхэд төрийн байгууллагуудын оролцоо” хөтөлбөрийг сүүлийн хоёр жил ахалж ажиллаж байна. Тиймээс энэ зөвлөгөөнийг дотооддоо зохион байгуулж, гарц шийдэл хайж байгаа юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Юн Сок Хён: НДШ-ийн нэмэгдэлд тавьсан Ерөнхийлөгчийн хоригийн талаар байр сууриа илэрхийлэхэд эрт байна

 0 сэтгэгдэл
  • Гадаад өрийн эргэн төлөлтийг хасаж тооцвол 2020 оны төсөв алдагдалгүй батлагдсан
  • Одоогоор Монгол Улстай хамтрах дараагийн хувилбарын талаар эрх баригчидтай ярилцаагүй байгаа, ирэх оны эхээр тодорхой болно
  • ОУВС хувийн хэвшил (Оюутолгой ХХК)-тэй холбоотой асуудалд шууд тайлбар хэлдэггүй.Монгол улс уул уурхайн салбартаа хөрөнгө оруулалт татах хэрэгтэй гэдгийг л хэлэх байна
  • 2020 оны парламентын сонгууль бодлогын тогтвортой байдлыг алдагдуулах гол эрсдэлтэй. Тэр дундаа мөнгө, сангийн бодлогын тогтвортой байдал алдагдаж магадгүй

2020 оны төсвийн хуульд төвлөрүүлэхээр тусгасан орлогын тодорхой хэсэг нь ирэх онд дахин нэмэгдэх нийгмийн даатгалын шимтгэлийн өсөлтөөс орж ирнэ. Сангийн яамны мэдээлж байгаагаар ирэх оны өсөлт нь зайлшгүй бөгөөд  Олон улсын валютын сангаас тавьж буй хатуу шаардлага аж. Засгийн Газрын Мэдээ сонин ирэх онд хаах тус сангийн  Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөрийн явцын тухай Олон Улсын Валютын Сангийн Монгол дахь суурин төлөөлөгчөөр томилогдоод удаагүй байгаа Юн Сок Хёнтой ярилцлаа.

 -ОУВС, Монгол Улсын Засгийн газрын хамтран хэрэгжүүлж буй “Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр” ирэх оны тавдугаар сард дуусна. Хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд та ямар үнэлгээ өгч байгаа вэ. Алдаж, оносон зүйл юу байна?

-Монгол Улсын макро эдийн засаг тогтворжиж, эдийн засаг өсөж байгаа нь сайшаалтай. 2016-2018 оны хооронд төсвийн тэнцэлд гарсан эерэг өөрчлөлт (ДНБ-ий 17 хувь) ОУВС-гийн хөтөлбөрийн түүхэнд гарсан хамгийн дорвитой өөрчлөлтийн нэг боллоо.Хөтөлбөрийн хүрээнд төсвийн бодлогод өргөн хүрээний шинэчлэл хийсэн. Засгийн газрын өрийн ДНБ-д харьцуулсан харьцаа 14 хувиар багаслаа. Мөн гадаад валютын цэвэр нөөц бараг гурав дахин өссөн. Өмнө нь буюу 2016 онд нэг орчим хувьд хүрч буураад байсан Монголын эдийн засгийн өсөлт бүрэн сэргэсний зэрэгцээ инфляц төв банкны зорилтот найман хувь орчимд тогтворжлоо. Нөгөө талаар бүтцийн шинжтэй шинэчлэл хангалтгүй байна. Энэ дунд санхүүгийн салбарын зарим шинэчлэл, банкуудыг капиталжуулах бүтцийн өөрчлөлтийн үр дүн алаг цоог байна. Мөн засаглал, хууль дээдлэх явдал сулаас авлигад эмзэг хэвээр байгаа нь хөгжилд тушаа болж, улсын эдийн засгийн хамгийн том эрсдэлд тооцогдож байна.

-2020 оны төсвийн хуулийн талаар та ямар бодолтой байна. Төсөв батлахаас өмнө Сангийн яаманд ОУВС ямар нэгэн зөвлөмж өгсөн үү. Танай зөвлөмжийг салбарын яам хэр биелүүлсэн гэж үзэж байна вэ?

-Төсвийн төслийг Засгийн газар УИХ-д өргөн барих үеэр ОУВС авч үзэх завшаан тохиолдсон. Ирэх оны төсөв ч улсын их өрийг бууруулахад чиглэх ёстой гэх зарчим дээр бид эрх баригчидтай тохиролцсон. 2020 оны төсөвт зардал өссөн нь өрийг бууруулахад гаргасан саяхны амжилтаа зарим талаар сулруулж байна. Гэхдээ сүүлийн хэдэн жилийн нааштай өөрчлөлтийн ачаар энэхүү зардлыг нөхнө гэж бид үзэж байгаа. Ер нь гадаад өрийн эргэн төлөлтийг хасаж тооцсон дүнгээр 2020 оны төсөв алдагдалгүй батлагдсан гэж үзэж байгаа. Эдийн засаг үргэлжлүүлэн өсөх учраас дүнд нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнтэй харьцах гадаад өрийн хэмжээ буурах боломжтой.

-Нийгмийн даатгалын шимтгэл нэмэхийг хөдөлмөр эрхлэгчид болон хувийн хэвшлийнхэн эсэргүүцсээр байна. Энэ  асуудлыг эргэн харах талаар Засгийн газраас танайд ямар нэг хүсэлт ирсэн үү. Ер нь энэ өсөлтийг эргэж харах боломж бий юу?

-ОУВС-гийн өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөрт хамрагдахдаа ирэх гурван жилд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нийт  таван хувиар нэмэх үүргийг Монголын Засгийн газар хүлээсэн. Энэ үүргийнхээ дагуу эрх баригчид төрийн санхүүжилтийн тогтвортой байдлыг, ялангуяа (ойрын ирээдүйд өсөх тэтгэврийн хэмжээ тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийн хэмжээнээс хэтэрч алдагдал үүсэх) тэтгэврийн тогтолцоог сайжруулах зорилт тавьж байгаа. Монголын тэтгэврийн тогтолцоо нь хүн амын бага, дунд орлоготой хэсгийг дэмжих, орлогын дахин хуваарилалтад шийдвэрлэх үүрэгтэй. Цаашид ч энэ үүргээ биелүүлэхийн тулд хангалттай санхүүжилттэй байх ёстой.ОУВС-гийн тусламжийн хөтөлбөр эхэлснээс хойш төсвийн орлого сайн байгаа ч Монголын тэтгэврийн тогтолцоо эмзэг хэвээр. Шимтгэлийн хэмжээг нэмэхгүй бол 2016 онд ДНБ-ий хоёр хувь байсан тэтгэврийн сангийн алдагдал 2030 он гэхэд зургаа, 2050 онд бүр 11 хувьд хүрэх тооцоог Дэлхийн банк гаргасан. Монголын хүн амд тэтгэврийн насныхны эзлэх хувь нэмэгдэж байгаа энэ үед сангийн алдагдал өсөж байгаа нь эрсдэл мөн. Үүн дээр 2012, 2017 оны бодлогын өөрчлөлт тэтгэврийн тогтолцоонд сөргөөр нөлөөлсөн. Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг өсгөөд ч алдагдлыг бүрэн нөхөж чадахгүй. Энэ алдагдлыг анхаарч арга хэмжээ авахгүй бол Засгийн газар татвар нэмэх, бусад зардлаа танах, тэртэй тэргүй их байгаа Монголын өрийн дарамтыг улам ихэсгэхээс аргагүйд хүрнэ.

-Нийгмийн даатгалын шимтгэл өсгөх заалттай холбогдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч мягмар гарагт 2020 оны төсвийн хуульд хэсэгчлэн хориг тавьсан. Энэ хоригтой уялдуулан ОУВС-гийн байр суурь өөрчлөгдөх үү?
-Бид 2020 оны төсвийн талаарх Ерөнхийлөгчийн арга хэмжээг сонссон. Одоо байдлыг судалж байгаа тул байр сууриа илэрхийлэхэд хэт эрт байна.

-ОУВС-гийн харж байгаагаар, тэтгэврийн сангийн алдагдлыг нөхөхийн тулд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг өсгөхөөс өөр арга бий юу. ОУВС хөтөлбөрөөрөө нийгмийн эмзэг хэсгийг хамгаалах зорилготой ч бодит байдал дээр уг арга хэмжээ дундаж ангийг улам хумьж, ажилгүйдлийг ихэсгэх шалтгаан болж байна шүү дээ.

-ОУВС-гийн тусламжийн хөтөлбөрийн эн тэргүүний үр дүн бол макро эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангаж, ядуусыг хамгаалах явдал гэж бид үздэг. Жишээ нь, инфляц ихсэх нь ядууст хамгийн уршигтай. Тогтвортой байдлыг хангаснаар эдийн засгийн өргөн цараатай өсөлт үүсгэхэд шаардлагатай хөрөнгө оруулагчдад ч итгэл өгнө.ОУВС-гийн өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр бүр ч том зорилго тавьж, нийгмийн хамгааллын зардлыг хамгаалах, цаашид энэ төрлийн зардалд шаардлагатай бааз суурь бий болгохыг эрмэлзэж байгаа. Ийм зардлын үр өгөөжийг сайжруулах, тогтвортой санхүүжүүлэхийн тулд ОУВС түншүүдийнхээ хамтаар Монголын эрх баригчидтай хамтран ажиллаж байна.

-Бүтцийн шинэчлэл хугацаандаа хэрэгжиж чадахгүй бол Монголд ямар эрсдэл тулгарч болох вэ?

-Монгол Улсад дунд хугацаанд тулгарах сорилт бол нийтийн тогтвортой, сайн сайхан байдлыг хангахын тулд байгалийн нөөц баялгаа ашиглах. Үүний зэрэгцээ Хятадын эдийн засгийн удаашрал, зэсийн үнийн уналт, 2020 оны парламентын сонгуультай холбоотой тодорхойгүй байдал зэрэг ойрын хугацааны эрсдэл ч тулгарна.Ялангуяа төрийн болон хувийн салбарын өр их, банкны салбарын шинэчлэл бүрэн дуусаагүй, хөрөнгө оруулалтын уур амьсгал гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад төдийлэн таатай бус өнөөгийн нөхцөлийг харгалзан үзэх юм бол Монгол Улс эрсдэлд эмзэг хэвээрээ байна. Засаглалаа сайжруулж, авлигыг бууруулан, ил тод байдлыг бэхжүүлэх нь Монгол Улс хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлалын салбарт эдийн засгаа төрөлжүүлж, бизнесийн өрсөлдөөнт орчныг дэмжих замаар тогтвортой өсөлт үүсгэхэд чухал юм.

-Ирэх оны парламентын сонгуулийг угтаад бодлого тодорхойлогчид хэдийн популист мэдэгдлүүд хийгээд эхэлчихлээ. Үүнтэй холбоотой эрсдэл үүсэх болов уу?

-2020 оны парламентын сонгууль бодлогын тогтвортой байдлыг алдагдуулах эрсдэлтэй. Тэр дундаа мөнгө, сангийн бодлогын тогтвортой байдал алдагдаж магадгүй. Ирэх 2020 оны төсөв Засгийн газрын их өрийг багасгахад чиглэсэн хянуур байдлаа хэвээр хадгална гэж бид хэлэх байна. Үүний зэрэгцээ эрх баригчид макро тогтвортой байдлыг хангах нь ийм эрсдэлээс сэргийлэхэд тус болох ёстой. 

-“Оюутолгой”-н гэрээтэй холбоотойгоор Монголын парламентаас сүүлд гаргасан шийдвэрт ОУВС ямар байр суурьтай байна вэ. ОУВС-гийн хөтөлбөрийн дараа Монголд нийт 5.5 тэрбум ам.доллар зориулахаар болсон донор байгууллагууд үүнд хэрхэн хандаж байна. Донор байгууллагуудаас та бүхэнтэй холбогдсон уу?

-Хувийн компаниудын асуудалд ОУВС шууд тайлбар хэлдэггүйг анхааралдаа авна уу. Монгол Улс уул уурхайн салбартаа гадаадын хөрөнгө оруулалт татах нь туйлын чухал гэдгийг л бид хэлэх байна. Монгол Улс экспортын чадавхаа бүрэн ашиглах, дотооддоо нийгэм, дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлэхэд энэ хөрөнгө оруулалт чухал шүү дээ. 

-Ирэх тавдугаар сард “Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр” дуусмагц юу болох вэ. Залгаад л УИХ-ын сонгууль эхэлнэ. Хөтөлбөр хэрэгжих гурван жилийн хугацаанд Монголын бодлого тодорхойлогчид цаашид улсаа тогтвортой залаад явчих сахилга бат суусан болов уу?

-ОУВС-гийн тусламжийн хөтөлбөр хэрэгжих явцад ахиц дэвшил их гарсан ч амжилтаа тунхаглахад эрт байна. Хөтөлбөр 2017 онд эхэлснээс хойш бодлогын суурь бэхжиж, хөрөнгө оруулалт нэмэгдэн, гадаад эрэлт нэмэгдсэнээр эдийн засаг мэдэгдэхүйц сэргэлээ. Гэхдээ болзошгүй гадаад шокод Монгол Улс эмзэг хэвээр байгаа. Төсөв, санхүүгийн нөөц бололцоо болон гадаад зах зээлийн гэнэтийн нөхцөл байдлаас хамгаалах “зөөлөвч” (буффер) хангалтгүй хэвээр. Өргөтгөсөн санхүүжилтийн энэ удаагийн хөтөлбөр 2020 оны тавдугаар сард дуусгавар болох товтой. Одоогоор Монгол Улстай хамтрах дараагийн хувилбарын талаар эрх баригчидтай ярилцаагүй байгаа, ирэх оны эхээр тодорхой болно.ОУВС-гийн хөтөлбөр эхэлснээс хойш Монголын эрх баригчид уг хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, макро эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангахад мэдэгдэхүйц дэвшил гаргасан. Макро эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангах байр сууриа тууштай баримталсаар байгаа эрх баригчдын хүч чадварт бид ч итгэж байна.










 

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Ипотекийн зах зээл зургаан жилийн дотор 5.3 дахин өсжээ

 0 сэтгэгдэл
  • Найман хувийн хүүтэй зээлийн хүртээмж улам хумигдах жил айсуй
  • Ирэх онд ипотекийн хөтөлбөрөөс төв банк гарч, Засгийн газар хэрэгжүүлнэ. Сонгуулийн жил ипотекийн санхүүжилт нэмэгдэх бус эсрэгээрээ хорогдлоо


Найман хувийн хүүтэй ипотек хэрэгжээд даруй зургаан жил болжээ. Энэ хугацаанд нийт 95 мянган иргэн энэхүү зээлд хамрагдаж, уг хөтөлбөр өдгөө дөрөв дэх Засгийн газрын нүүрийг үзэж байна. Төв банкны хоёр ч ерөнхийлөгчийн гараар орлоо. Орон сууцны санхүүжилтийн тогтвортой тогтолцоог бий болгох хөтөлбөр 2013 оноос хэрэгжиж эхэлсэн. Тэгвэл энэ оны гуравдугаар улирлын байдлаар шинээр 6899 иргэн ипотек авчээ. Өнгөрсөн онд нийт 9.3 мянган иргэн энэхүү хөтөлбөрт хамрагдаж байсан бол хөтөлбөр анх хэрэгжиж эхэлсэн үетэй харьцуулахад зээл олголт өнөөдөр 2-3 дахин хумигдсан. Өөрөөр хэлбэл, санхүүжилт тэр хэрээр багассан гэсэн үг. Хэдий тийм боловч ипотекийн зах зээл зургаан жилийн дотор 5.3 дахин өсжээ. Тэрчлэн хөтөлбөр хэрэгжихээс өмнө иргэдийн авдаг ипотекийн дундаж хэмжээ 39.1 сая төгрөг байсан бол 72.8 сая болж өсөв. Үүнээс гадна ипотекийн зээлийн хугацаа 17.2 жил болж уртассан байна. Өмнө нь буюу 2012 онд 13.2 жил байв. Өндөр хүүтэй орон сууцны зээлийн тогтолцоотой үед сарын 3-4 сая төгрөгийн орлоготой иргэдэд олддог байсан зээл уг хөтөлбөрийн үр дүнд 1-1.5 сая төгрөгийн орлоготой өрхөд ч хүртээмжтэй болсон. Тэрчлэн өрхийн хэрэглээний бүтцийг өөрчилж, хуримтлал болон үл хөдлөх хөрөнгийн өмчтэй болоход ипотек дэмжлэг болсон юм. Монголын хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд ч ипотек томоохон байр суурь эзэлдэг боллоо. Ипотекийн хоёрдогч зах зээлд ипотекийн зээлээр баталгаажсан бондыг нэвтрүүлж, энэ нь хөрөнгийн зах зээлийн хөгжилд хүч сэлбэсэн билээ. Ипотекийн зээлийн үлдэгдэл өнөөдөр 4.53 их наяд төгрөг болж, харьцангуй нэмэгдсэн байна. Энэ нь 2020 оны улсын төсвийн зарлагын гуравны нэгтэй тэнцэх дүн юм. Энэ оны есдүгээр сарын байдлаар хөтөлбөрийн нийт зээлийн 92 хувийг Монголын Ипотекийн Корпораци худалдан авчээ.Тус корпорацийн худалдан авсан зээл нийт ипотекийн үлдэгдлийн 67 хувийг эзэлж байна. Энэ нь 3.9 их наяд төгрөг аж. Худалдаа, үйлдвэрлэл, барилга, үйлчилгээний салбарт ипотек эерэг нөлөө үзүүлсэн төдийгүй нийгмийн даатгалын салбарыг ч дэмжсэн гэж болно. Иргэд нийгмийн даатгал төлж, улсын Нийгмийн даатгалын сангийн орлого сүүлийн зургаан жилд тогтмол нэмэгдсэн байна. Ялангуяа, барилгын салбарт буюу дотоодын барилгын материалын үйлдвэрлэлд энэхүү хөтөлбөр шууд нөлөө авчирсан юм. Гэвч Засгийн газар жил ирэх тусам ипотекийн санхүүжилтийг хумих болов. Тухайлбал, ирэх онд 60 орчим тэрбум төгрөг орон сууцны зээлийн санхүүжилтэд хуваарилсан нь олон өрхийн орон сууцтай болох найдварыг үгүй хийх нь. Төсөвт тусгасан санхүүжилтийг энэ он болон өнгөрсөн онтой харьцуулахад 2-3 дахин буурсан үзүүлэлт. Өнгөрсөн онд 9.3 мянган иргэн орон сууцтай болсон бол санхүүжилтийн буурснаар энэхүү хэмжээ 2020 онд хоёр дахин буурахаар байгаа юм. Уг нь нийслэлийн агаар болон хөрсний бохирдлыг бууруулах хамгийн бодитой шийдэл нь орон сууцжуулалт билээ. Харамсалтай нь, Засгийн газар уг хөтөлбөрт гар татсан хэвээр. Ирэх оноос ипотекийн хөтөлбөрөөс төв банк гарч, уг хөтөлбөрийг цаашид Засгийн газар хэрэгжүүлэх учиртай. Сонгуулийн жил ипотекийн санхүүжилт нэмэгдэх бус эсрэгээрээ улам хорогдлоо. Төв банк найман хувийн зээлд зориулан энэ оны 11 сарын байдлаар 155.2 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийг 2000 гаруй иргэнд олгожээ. Харин Засгийн газрын эх үүсвэр үүнээс хоёр дахин бага байгаа юм. Эргэн сануулахад, 2013 онд орон сууцны борлуулалт хоёр дахин нэмэгдсэн бөгөөд үүний 63 хувийг ипотекийн зээлээр борлуулж байв. Тодруулбал, жилд 38.2 мянган орон сууц эзэнтэй болсон бол өнөөдөр зээлийн санхүүжилтийг хумих хэрээр зээлийн олдоц эрс багассан. Иргэдийн авч буй зээлийн дундаж хэмжээ 55.3 сая төгрөг байгаа бол зээлдэгчдийг авч үзвэл, 70 гаруй хувь нь нийслэлд орон сууц худалдан авчээ. Орон нутагт гэвэл, Дархан-Уул, Орхон аймгийн иргэд хамгийн их орон сууц зээлээр авсан байна. Зээл авсан иргэдийн 54 хувь нь хувийн хэвшилд ажиллаж байгааг Монголын Ипотекийн Корпорациас мэдээллээ. 








A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Өв залгамжлал болон Тансаг хэрэглээний татвар авдаг болъё

 0 сэтгэгдэл
  • Дэлхий нийтээр дээрх хоёр төрлийн татварыг хамгийн өргөн ашиглаж буй
  • Эдийн засаг, бизнесийн орчныг дэмжих шинэчлэл хэмээн үүнийг албаныхан ихэд онцлох боловч үр шимийг нь хүртэх учиртай хувийн хэвшлийнхэн сэтгэл гонсгор байна 
  • Дэлхий нийтээр дээрх хоёр төрлийн татварыг хамгийн өргөн ашиглаж буй



Татварын багц хууль ирэх оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдрөөс хэрэгжинэ. Ингэснээр бүхэлдээ шинэ систем манай улсад үйлчилж эхэлнэ гэсэн үг. Иргэн, аж ахуйн нэгж дор бүрнээ ирэх сарын сүүлийн цалингаасаа татварын хувь, хэмжээ хэрхэн өөрчлөгдсөн болохыг хэтэвчээрээ мэдэрнэ. Эдийн засаг, бизнесийн орчныг дэмжих шинэчлэл хэмээн үүнийг албаныхан ихэд онцлох боловч үр шимийг нь хүртэх учиртай хувийн хэвшлийнхэн сэтгэл гонсгор байна. Үг, өгүүлбэр нь салаа утгатай, ойлгомжгүй гэгдэх татварын хууль энэ удаа илүү энгийн хялбар болсныг Татварын ерөнхий газар мэдээлж байгаа. Гэтэл бизнес эрхлэгчид тэдний өгч буй мэдээлэлд ихээхэн эргэлзсэн, үл итгэсэн янзтай сууна. Товчхондоо, хардах маягтай. Татварын шинэчлэл эхэлсэн цагаасаа л шүүмжлэл дагуулсан. Өнгөрсөн хугацаанд багц хуулиа сурталчлах аяныг татварынхан зохион байгуулж, иргэд, аж ахуйн нэгж рүү чиглэсэн цөөнгүй хэлэлцүүлэг болж өнгөрлөө. Энэ үеэр тодорхой бус заалтыг цэгцэлсэн талаар албаныхан танилцуулж, гарсан гол, гол өөрчлөлт, шинэ, хуучин ялгааг тайлбарлаж байсан. Гэвч татварын шинэчлэл тал талын дэмжлэг авахад ихээхэн хүнд байна. Эрх баригч нам 2016 оны сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрөө татварын хувь хэмжээг нэмэхгүй гэж зарласан. Гэвч эрх мэдлийн сэнтийд хүрсэн хойноо тэд хэлсэндээ хүрээгүйд ажил олгогчид ууртай байна. Төсвийн түүхэнд байгаагүй өндөр зардлагатай ирэх оны төсвийн орлогыг бүрдүүлэх тулгуур гурван баганын нэг нь татварын шинэчлэл болж буй. 11.7 их наяд төгрөг олж байж Засгийн газар өөрсдийн боловсруулсан төсвийн хөрөнгө оруулалтаа бодит ажил болгох учиртай. Хэдий тийм боловч татварын багц хуулийн шинэчлэл нийгмийн эсэргүүцэлтэй тулгарсаар. Хэрэгжээгүй атлаа олон нийтийн бухимдлын шалтгаан болж буй шинэчлэл хэрэгжсэн цагаасаа эхлэн ямар асуудал тарих нь анхаарал татна. Бизнес эрхлэгчдийн нэгдмэл дуу хоолой болдог Монголын үндэсний худалдаа, аж үйлдвэрийн танхим, Монголын бизнесийн зөвлөл татварын ачаалал, дарамт хэтэрхий өндөр байгааг шүүмжилж, өөрсдийн байр сууриа ч ширүүхэн илэрхийлж эхэлсэн. Тэгвэл манай улсад татварын орлогыг өсгөх өөр олон боломж байна. Урьд өмнө огтхон ч ашиглаж байгаагүй хэд хэдэн хуулийг нэвтрүүлснээр байгаагаа хувь хэмжээгээр нь өсгөх бус тодорхой түвшинд тогтвортой хадгалах гарц байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, байхгүй байгаа татварыг нэвтрүүлэх нь илүү оновчтойг баялаг бүтээгчид өөрсдөө хэлж буй. Тодруулбал, Өв залгамжлал болон Тансаг хэрэглээний татварыг хэрэгжүүлснээр баялгийн хуваарилалт шударга явагдаж, далд эдийн засаг ил болох боломжтойг судлаачид хэлдэг. Тэрчлэн энэ төрлийн татвартай улсад авлигын хэмжээ буурдаг байна. Дэлхий нийтээр дээрх хоёр төрлийн татварыг хамгийн өргөн ашиглаж буй. 1990 оны зах зээлийн шилжилтийн үед бий болсон өрхийн бизнесүүд өнөөдөр үндэсний хэмжээний монополь компани болтлоо тэлж, үйл ажиллагаа нь олон салбарт шилжсэн. Тухайн үед дөнгөж компани байгуулж явсан залуу захирлууд өнөөдөр үр хүүхэддээ компаниа өвлүүлэх хэмжээнд зарим нь ирсэн байна. Сүүлийн үед Монголд өв залгамжлал хамгийн эрчимтэй өрнөж, компаниуд шинэ захирлаар удирдуулах болсон. Мөн тансаг хэрэглээ нийгмийн чинээлэг хэсэгт хамгийн өндөр байр суурь эзлэх төдийгүй тэдний үнэмлэмжийн нэг хэсэг болон хэвшиж байна. Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлснээр, хүн амын нийт хэрэглээнд хамгийн ядуу бүлгийн хүн амын хэрэглээ улсын хэмжээнд энэ оны гуравдугаар улиралд 7.9 хувийг, хамгийн чинээлэг бүлгийн хүн амын хэрэглээ 39.8 хувийг эзэлж байна. Энэ нь хүн амын хамгийн чинээлэг 20 хувийнхны хэрэглээний дундаж хэмжээ хамгийн ядуу 20 хувийнхнаас тав дахин их байгааг эндээс харж болох юм. 2013 онд Сангийн яамнаас боловсруулсан Татварын багц хуулийн төсөлд өв залгамжлагчдаас татвар авах тухай заалт орж байсан ч уг төслийг хэлэлцэх явцад орхигдсон. Манай улсад ийм төрлийн татварын зохицуулалт байхгүй.













A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хувийн хэвшилд халтай таван жилд өрийн дарамт нэмэгдлээ

 0 сэтгэгдэл
  • Монгол Улсын хөгжилд үлэмж нөлөө үзүүлэх учиртай мега төслүүд бага багаар урагшилж байна.

Монголын эдийн засаг, бизнесийн орчинд сүүлийн таван жилд гарсан өөрчлөлтийг бид онцоллоо. Тав гэж тодотгохын учир нь манай сонин уншигчдын хүртээл болоод таван нас хүрч байна. Энэ хугацаанд улс орны аж амьдрал, нийгэм эдийн засгийн хөгжилд онцгой тус нэмэр болох, болохгүй өчнөөн шийдвэр гарч, өсөлт уналт үүнтэй хамт зэрэгцэн тохиож байсан түүхийг бичилцлээ. Хамгийн том онцлох чухал үйл явдал гэвэл хоёр жил гаруй зогссон “Оюутолгой” төслийн далд уурхайн бүтээн байгуулалт, санхүүжүүлтийн төлөвлөгөөнд 2015 оны тавдугаар сарын 18-нд Дубай хотноо талууд гарын үсэг зурж, баталгаажуулсан явдал. Ингэснээр гүний уурхайн төслийг дахин эхлүүлсэн билээ. Ч.Сайханбилэгийн тэргүүлсэн Засгийн газрын урт удаан хугацааны турш үргэлжлүүлсэн хэлэлцээрийн үр дүн өнөөдөр эдийн засагт гарч байна. “Оюутолгой” төсөл өнөөдөр 14 мянган хүнийг ажлын байраар хангаж байгаа бөгөөд үүний 54 хувь нь гүний уурхайд ажиллаж буй. Манай улсын эдийн засгийн итгэл найдвар нь уг төсөл хэдийн болжээ. Монголыг сонирхох хөрөнгө оруулагчдад төслийн хоёр дахь шат эхэлсэн нь эерэг мэдээ байв. Төслийн хувь заяаг нэн эргэлзээтэй болгох шийдвэр УИХ-аас гарсан өдөр ийн бичиж буй нь хачирхалтай тохиолдол аж. “Оюутолгой” төслөөс гадна “Тавантолгой” төсөл хөрөнгө оруулагчдын анхаарлын төвд байж ирсэн. Гэвч энэхүү төсөл багагүй саад бэрхшээлийг туулж, ирэх онд олон улсын хөрөнгийн зах зээлд хувьцаагаа бүртгүүлэхээр бэлтгэл ажлаа хангаж байна. Уг төслийг хэрэгжүүлэх “Эрдэнэс Тавантолгой” компани өрийн хавхнаас гарч, 2018 оноос ашигтай ажиллах болсноор иргэдэд эзэмшүүлсэн 1072 ширхэг хувьцаанд ногдол ашиг тараах хэмжээнд тус компанийн санхүүгийн үзүүлэлт сайжирсан. Өдгөө сонгуулийн өмнө Хонгконгийн хөрөнгийн биржээр хувьцаагаа арилжаалж, тэрбум гаруй ам.доллар босгохоор төлөвлөж байгаа. Монгол Улсын хөгжилд үлэмж нөлөө үзүүлэх учиртай мега төслүүд бага багаар урагшилж байна. “Тавантолгой” төслийн хэлэлцээр ихээхэн маргаан дагуулж байгаа талаар манай сонин 2015 оны хоёрдугаар сарын 3-ны дугаартаа хөндөж байв. Эдийн засагт гарсан сайн зүйл гэвэл гадаад валютын албан нөөц нэмэгдэж, 3.8 тэрбум ам.долларт хүрсэн үе. Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, алтны салбарынханд татварын хөнгөлөлт үзүүлснээр төв банкинд тушаах алтны хэмжээ эрс нэмэгдэж, түүхэн дээд түвшинд хүрсэн билээ. Тодруулбал, 2018 онд алт тушаалт оргил цэгтээ хүрч, 22 тоннд очсон. Энэ нь дотоодын валютын нөөцийг өргөж, төгрөгтэй харьцах ам.долларын ханшийн өсөлт тогтворжих хөрс бүрдсэн. Гэвч саарал жагсаалт, Засгийн газар уул уурхайн компаниудын үйл ажиллагааг хоморголон хаах болсноор төгрөгтэй харьцах ам.долларын ханш чангарсан хэвээр байна. Энэ болгон хөрөнгө оруулагч үргэх, Монголоос зайгаа барихад хүргэв. Эргэн сануулахад, хямралд нэрвэгдээд байсан эдийн засаг эргэн сэргэж, энэ оны гуравдугаар улиралд 6.3 хувиар өсөв.

Энэхүү өсөлтийг бий болгоход худалдаа, үйлчилгээ, уул уурхайн салбар голлох нөлөө үзүүллээ. Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлтийг хувийн хэвшил бий болгож байна. Өнгөрсөн таван жилийн хугацаанд зэс, нүүрс тэргүүтэй уул уурхайн бараа бүтээгдэхүүний үнэ сэргэж, өсөлттэй, тогтвортой байснаар төсвийн орлого давж эхэлсэн. Үүнээс гадна ОУВС-гийн тусгай хөтөлбөр хэрэгжих болсноор төсөв, мөнгөний бодлого хумигдсан. ОУВС-гийн "Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр"-т Монгол Улс дахин орж, 430 сая ам.долларын зээл авахаар болсон. Гэвч уг хөтөлбөрт зогсонги байдалд ороод байна. Хэдий тийм боловч эдийн засагт тулгарч буй сорилт цөөнгүй. Тухайлбал, 2021 оноос олон улсын зах зээлээс босгосон өндөр дүнтэй бондуудын өр төлбөрөө барагдуулж эхэлнэ. Гэгээтэй мэдээ бас байна. Монголын хөрөнгийн зах зээлд сүүлийн таван жил ихээхэн ээлтэй байлаа. Энэ хугацаанд арилжааны хэмжээ 6.3 дахин өсөж, шинээр арав гаруй компани хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй болж, олон нийтийн засаглалтай боллоо. Мөн татварын хоёр шатны шинэчлэлд эрх баригчид цэг хатгаж, бизнесийн орчинд хал ихтэй татварын бодлого үйлчилж байна. Инфляц тогтворжиж, валютын ханш огцом хэлбэлзсэн, төсвийн алдагдал эрс тэлсэн, төр хувийн хэвшил рүү халдан довтлох нь улам нэмэгдсэн он жилүүд бидний ард үлджээ.