A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/495/

Д.Энхбат: Нүүрс баяжуулах өндөр технологи бүтээж, хөгжүүлж чадлаа

“Агаарын тунаах машин” нүүрсийг чанараас нь үл хамааран баяжуулдаг

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/495/


ШУТИС-ийн Геологи, уул уурхайн сургуулийн Ашигт малтмалын баяжуулалтын технологийн судалгааны профессорын багийн профессор Д.Энхбаттай агаарын урсгал ашиглан нүүрс баяжуулах технологийн талаар ярилцлаа. Тус судалгааны багийнхан усгүй бүсэд нүүрс баяжуулах технологийг лабораторын түвшинд хөгжүүлж, цаашид үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэхээр ажиллаж буй юм.


-Тун чухал технологийн талаар сонсогдсон. Энэ тухай яриагаа эхэлье?

-Манай нүүрсний ихэнх нөөц говьд байдаг тул нүүрс баяжуулах усгүй технологийг хөгжүүлэх хэрэгтэй гэж үзсэн. Агаарын урсгалыг ашиглан нүүрсэн дэх шороо, чулууг нь ялгадаг энэ технологи ус хэрэглэдэггүй, мөн өвлийн улиралд халаалт, дулаан шаардахгүй ашиглах боломжтой тул Монголын нөхцөлд яг тохирсон арга юм. Тэгээд ч манайд нэвтэрсэн хуурай аргаар нүүрс баяжуулдаг импортын технологи өндөр түвшнийх биш. Тиймээс өөрсдөө нүүрсээ хуурай аргаар илүү өндөр түвшинд боловсруулах технологи гаргаж авах боломж хангалттай байхад гаднаас өндөр үнээр худалдаж авах шаардлагагүй. Ийм зорилгоор энэ технологио хөгжүүлж, лабораторийн түвшинд “Агаарын тунаах машин” зохион бүтээсэн юм. “Агаарын тунаах машин”-ы технологи нүүрсний чанараас үл хамаардаг тул эрчим хүчний, коксжсон болон хагас коксжсон нүүрсний аль алинд нь хэрэглэж болно.


-Туршилтаа ямар төрлийн нүүрсээр хийсэн бэ. Үр дүнгээс нь хуваалцана уу?

-Нарийн сухайтын ордын нүүрс ашигласан. Тэндэхийн нүүрс бусад ордынхоос маш нарийн ширхэгтэй. Ер нь хуурай аргаар баяжуулах технологи нарийн ширхэгтэй нүүрсэнд тохиромжгүй байдаг. Нүүрсний ширхэг нь таван мм-ээс доош бол үйлдвэрлэлд хэрэглэдэггүй. Гэтэл бид 0.5 мм хүртэл нь баяжуулж үзсэн. Нүүрсээ нэлээд сайн ялгаж чадсан. Өөрөөр хэлбэл, туршилт маш амжилттай болсон гэсэн үг. Манай нүүрс олборлогчид нүүрс баяжуулах туршилт хийлгэхдээ байнга л гадагшаа ханддаг. Харин “Агаарын тунаах машин”-аа үйлдвэрлэлийн түвшинд хөгжүүлвэл компаниудын эл асуудлыг шийдэхийн зэрэгцээ экспортын нүүрсний чанарыг сайжруулах юм. Одоогоор МАК-д л Хятадын FGX гэдэг хуурай аргаар баяжуулах технологи нэвтэрсэн. Гэхдээ тоосжилт их байгаа тул ашиглаж чадахгүй байгаа. Бусад уурхай нойтон аргаар л нүүрс баяжуулж байна.


-Энэ технологиос өмнө манайд баяжуулалтын өөр ямар технологиуд байв?

-Судалгааны түвшинд хийгдсэн сэгсрэх ширээ, тунаах машинтай төстэй технологиуд бий. Гэхдээ тоног төхөөрөмж биетээр нь хийж, мэргэшсэн боловсон хүчин бэлтгэх хүртэл төсөл болгож хэрэгжүүлсэн нь манайх.


Компани, лабораториуд худалдаж авах сонирхлоо илэрхийлсэн


-Агаарын урсгалыг ашиглан нүүрс баяжуулах технологийн хэрэглээ бусад улс оронд хэр түгээмэл вэ?

-Германы All Аir, Хятадын FGX, Өмнөд Солонгосын Cut, Оросын CPR зэрэг хэд хэдэн технологи бий. Бидний технологи Германы All Air-тай төстэй. Гэхдээ All Air- ын патентыг 2001 онд авсан бол минийх 1991 оноос хойш судалж, хөгжүүлсэн технологи юм. Дэлхий нийтэд хуурай аргаар баяжуулах технологийн хэрэглээ бараг шинэ зүйл. Голдуу уламжлалт буюу нойтон аргаар л баяжуулж байна. Манай улс усны нөөц багатай тул хуурай аргаар баяжуулах технологи нэвтрүүлэх нь зайлшгүй хэрэгтэй. Энэ бол цаг хугацааны л асуудал. Нүүрсний нөөц багасаад ирэнгүүт ямар ч уурхай нүүрсээ баяжуулахаас өөр аргагүй болдог.


-Овор хэмжээ, бүрдэл хэсгүүдийн талаар мэдээлэл өгнө үү?

-Хуурай аргаар баяжуулах тоног төхөөрөмж нь тоосгүйжүүлэгч, агаарын урсгал өгдөг гол төхөөрөмж болох вентилятор, хавхлаг, хяналтын гээд их энгийн бүтэцтэй. Дараагийн ээлжинд төвөөс зугтах хүчний тусгаарлагч гэх мэт хэсгүүд шаардлагатай.


-Засгийн газраас дээд боловсролыг инновацитай холбох бодлого баримталж, олон ч төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлж байгаа. Үүний нэг нь танайх. Нүүрсний компаниуд хэр зэрэг сонирхож байна вэ?

-Одоогоор мэр сэр хандаж байгаа хүмүүс бий. Мөн үйлдвэрлэлийн түвшинд хөгжүүлбэл худалдаж авах сонирхлоо илэрхийлсэн лабораториуд ч байна. Гэхдээ хуурай аргаар нүүрс баяжуулах технологийг дотооддоо хийж эхэлсэн гэдгийг хүмүүс тэр бүр мэдэхгүй байгаа. Төсөл маань ашигт малтмалын баяжуулах технологид гаргах олон дэвшлийн эхлэл гэж харж байгаа. Яваандаа өөрсдөө тоног төхөөрөмжөө хийж, сайжруулж, дэлхийн хэмжээнд борлуулдаг загвар болгохоор зорьж байна.


-Таны төсөл хэдий хугацаанд хэрэгжсэн бэ. Санхүүжилтийг нь Азийн хөгжлийн банк олгосон гэж сонссон?

-БСШУСЯ их сургуулиудын судалгааны ажлыг дэмжих зорилгоор Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилтээр манай сургуулийн 19 төсөлд гранд олгосон. Эдгээр төслийн нэг нь манайх юм. Үндсэндээ нэг жилийн хугацаанд 28 сая төгрөгөөр хэрэгжсэн. Үр дүн нь маш сайн гэж дүгнэсэн. Судалгаа хийх сонирхол дээд боловсролын түвшинд их байгаа. Гэвч санхүүжилт олоход маш хүндрэлтэйг та бүхэн мэдэж байгаа байх. Манай улс судалгаа, хөгжүүлэлтэд ДНБ-ийхээ дөнгөж 0.25 хувийг зарцуулдаг.


• Агаарын урсгалыг ашиглан нүүрсэн дэх шороо, чулууг нь ялгадаг энэ технологи ус хэрэглэдэггүй, мөн өвлийн улиралд халаалт, дулаан шаардахгүй.

• Өөрсдөө нүүрсээ хуурай аргаар илүү өндөр түвшинд боловсруулах технологи гаргаж авах боломж хангалттай байхад гаднаас өндөр үнээр худалдаж авах шаардлагагүй.

• Дэлхий нийтэд хуурай аргаар баяжуулах технологийн хэрэглээ бараг шинэ зүйл.


Гэтэл Африкийн дундаж улсад 0.4 хувь байдаг юм шүү дээ. Тамирчинтай зүйрлэвэл, маш авъяаслаг тамирчинд дасгал сургуулилалт хийх боломж байхгүй байна л гэсэн үг. Тиймээс улсын хэмжээнд ийм ажлын цар хүрээг өргөжүүлэх хэрэгтэй гэж би боддог.


-Яг уул уурхайн салбарт тусгайлан харвал их сургууль, компаниудын хамтын ажиллагаа ямар түвшинд байна вэ?

-2012 он хүртэлх ШУТИС-ийн судалгааны ажлыг харвал 60 хувь нь компаниудын захиалгаар хийсэн байдаг. Гэхдээ эдгээр судалгаа нь тухайн байгууллагын тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх 1-6 сарын хугацаатай төслүүд юм. Хэдийгээр байгууллагууд өөрсдөө инноваци нэвтрүүлж байгаа ч яг их сургууль, судлаачидтай бол шинэ мэдлэг бий болгох хэмжээнд хамтарч ажилладаггүй. Өөрөөр хэлбэл, компаниудын хувьд шинэ мэдлэг бий болгохоосоо илүү ашигтай ажиллахаа нэн тэргүүнд тавьж байна. Үүний цаад шалтгаан нь Монгол Улс хөгжлийн бодит концепц байхгүйтэй холбоотой. Уг нь ихэнх улс орон дэлхийн хөгжлийн чиг хандлагатай уялдуулсан өөрийн гэсэн хөгжлийн концепцтой. Дэлхийд 2020 он хүртэл нано, мэдээллийн, биотехнологи гэсэн гурван технологи зонхилно. Харин 2020-2030 онд нано болон био технологи, 2030 оноос цааш биотехнологийн гэсэн нэг л эдийн засаг байх судалгаа гарсан байдаг. Энэ судалгааг БНСУ ашиглаж, 2005 оны үеэд 10 тэрбум ам.доллараар шинжлэх ухааны парк байгуулсан.


-2030 он тун ойрхон санагдаж байна л даа. Уул уурхайн салбарт биотехнологи нэвтрэх боломжтой юу?

-“Эрдэнэт”-ийн уулын овоолгоос “Ачит Ихт” компани катодын зэс гаргаж авч байгаа. Овоолгыг уусгахад бактер ашиглаж исэлдүүлэх үйл явцыг хурдасгадаг. Өөрөөр хэлбэл, байгалийн шавхагддаг нөөцтэй энэ салбарт гидро металлургийн түвшинд биотехнологийг илүү хэрэглэх боломжтой гэж харж байна. Зэсийн ядуу хүдэр угаас байгаль дээр исэлддэг. Биотехнологи үүнийг хурдасгаж өгнө гэсэн үг. Мөн уурхайгаас гарч байгаа бохир усыг цэвэршүүлэх, нөхөн сэргээлт, уурхайн хаалтын түвшинд хамгийн их хэрэглэх болов уу. Уурхай байсан газарт эргээд хүн, мал амьдрах нөхцөл бүрдүүлэхийн тулд биотехнологийн ач тус их байна. Мөн том хотуудыг дагаад электроникийн хаягдал уурхай үүсэж байна. Электроникийн хаягдлыг гидро металлургийн технологийн тусламжтай ялгаж авдаг. Тийм учраас энэ чиглэлээр биотехнологийн нарийн мэдлэг мөн шаардагдах байх.


-Тэгвэл нүүрсний салбар хаашаа явах ёстой вэ?

-Уур амьсгалын өөрчлөлтөд нүүрс болон бусад олборлодог түлшний бохирдол гол нөлөө үзүүлж буй тул НҮБ-аас нүүрсний хэрэглээг хязгаарлаж байгаа. Манай улсын хувьд ямар нэг эх үүсвэрээс орлого олж байх хэрэгтэй. Тиймээс өрсөлдөх чадвараа сайжруулахын тулд нүүрсээ баяжуулах хэрэгтэй. Олборлолт, боловсруулах, баяжуулалт байгальд ээлтэй, ажиллаж байгаа хүмүүстээ халгүй байх ёстой гэсэн дэлхий нийтийн жишгийг дагах ёстой. Нэгэнт уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ дэлхийн зах зээлийн лангуун дээр тавьж байгаа бол энэ жишгийг дагах нь зүйтэй.




A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Төмөр замын төсөл түрүүлж хөдлөх нөхцөл бүрдлээ

​Хөрөнгийн тодорхой хэсгийг нүүрс урьдчилан борлуулах гэрээгээр босгоно​

 0 сэтгэгдэл


“Эрдэнэс Тавантолгой”-н олон улсын хөрөнгийн зах зээлээс хөрөнгө татах бэлтгэл ажил үргэлжилсээр. Тус компани 180 хоногийн хугацаанд бэлтгэлээ хангаснаар энэ оны эцэс гэхэд IPO хийх товтой байгаа. Нийт хувьцааныхаа 30 хүртэлх хувийг хөрөнгө оруулагчдад санал болгох бөгөөд ингэснээр дэд бүтцийн төслүүдээ санхүүжүүлэх мөнгөтэй болох юм. Тодруулбал, ордын өгөөжийг нэмэгдүүлэх төмөр зам, цахилгаан станц, баяжуулах үйлдвэртэй болсноор “Тавантолгой” төсөл бүхэлдээ эдийн засгийн эргэлтэд орно гэсэн үг. Ордын хувь заяаг шийдэх дагалдах дэд төслүүдэд шаардлагатай хөрөнгийг “Эрдэнэс Тавантолгой” зөвхөн цэвэр ашгаасаа дангаар гаргах боломжгүй. Тиймээс хөрөнгө оруулагчдад хандахаар зэхэж байгаа нь энэ. Төмөр зам, цахилгаан станц, нүүрс баяжуулах үйлдвэр “Тавантолгой” төслийн өнөөгийн үнэ цэнийг хэд дахин өсгөх тул цогцоор нь авч үзэж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, эдгээр төсөл нэг дор хамт байснаар төслийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөө өндөр байх юм. Засгийн газар “Тавантолгой”-г хөдөлгөх эрхээ УИХ-аас авчихсан болохоор замын турш улс төрийн саад үгүй. Харин хөрөнгө босгох ярвигтай ажил тэдний өмнө тулж ирээд байна. 180 хоногийн тоолуур гүйгээд эхэлчихсэн.

Гэхдээ найман жилийн турш ярьж, улстөржсөн энэ төсөл төмөр замаас болоод хэдэнтээ унаж, буцаж байсан удаатай. Тэгвэл Засгийн газраас Тавантолгой-Гашуунсухайтын төмөр замын ажлыг эрчимжүүлэхээр болсноо өчигдөр мэдэгдлээ. Үүний хүрээнд “Тавантолгой төмөр зам” компани байгуулахаар шийдвэрлэж, энэ чиглэлийн төмөр замын суурь бүтэц барих тусгай зөвшөөрлийг таван жилийн хугацаагаар тус компанид олгоно гэдгээ зарлалаа. Үүнээс гадна төмөр замын ажлыг үргэлжлүүлэхэд шаардлагатай хөрөнгийн тодорхой хэсгийг нүүрс урьдчилан борлуулах гэрээ байгуулан санхүүжүүлэх эрхийг “Эрдэнэс Тавантолгой”-н төлөөлөн удирдах зөвлөлд зөвшөөрлөө. Энэ нь ирээдүйн орлогоо урьдчилж аваад төслөө мөнгөжүүлэх санаачилга. Төмөр замын төсөл урагшлах хэрээр хүлээгдэж байгаа IPO амжилттай болох магадлал улам нэмэгдэнэ гэдгийг салбарынхан хэлж байна. Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн 267 орчим км урт төмөр зам ашиглалтад орсноор жилд хамгийн багадаа 30 гаруй сая хүртэл тонн нүүрс экспортод гаргах боломжтойг салбарын сайд онцолсон. Тухайлбал, “Эрдэнэс Тавантолгой” нүүрсээ төмөр замаар тээвэрлэх өртөг найм орчим ам.доллараар буурна. Тодруулбал, автозамын тээврээс дөрөв дахин бага зардлаар хөрш орнууд болон гуравдагч зах зээлд хүргэх нөхцөл бүрдэх юм.

• Компанийн өгч буй мэдээллээр, 2020 он гэхэд уурхай түшиглэн таван сая тонн хүртэлх хэмжээний нүүрс баяжуулах үйлдвэр барих юм.

• Тавантолгой ордын нүүрсний давхарга дахь метан хийн нөөц 51 тэрбум метр куб гэсэн урьдчилсан тооцоо бий.

• Засгийн газрын ээлжит хурлаас гарсан шийдвэр дахиад хүлээлт үүсгэлээ. Энэ нь “Тавантолгой төмөр зам” компанийн 49 хувийг хэн эзэмших вэ гэсэн асуулт хариулт нэхнэ.

Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын төсөлд өмнө нь 278 сая ам.доллар зарцуулсан ч санхүүжилт байхгүйн улмаас 2015 оноос хойш ажил нь зогсоод байсан. “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьд төмөр замд 200 орчим сая ам.долларын хөрөнгө оруулах боломжтой аж. Уг төслийг барьж дуусгахад 790 сая ам.доллар шаардлагатай гэсэн тооцоо гарсан. Үүний 49 хувийг босгоход Засгийн газар гадаадын хөрөнгө оруулагчдад хандахаар болж байна. Өрийн “хавхнаас” мултарч, 2017 оноос үйл ажиллагаа нь эрс сэргэсэн “Эрдэнэс Тавантолгой” зарим төслөө өөрсдөө санхүүжүүлэх боломж бүрдэж байгааг гүйцэтгэх захирал Б.Ганхуяг онцолсон. Гэхдээ төмөр замын төслөө дангаараа санхүүжүүлэх тамир тэнхээ тус компанид одоогоор суугаагүй байна. “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн санхүүгийн үзүүлэлт энэ он гарсаар сайжирч эхэлсэн гэдгийг өмнө нь манай сонин мэдээлж байсан.

Тодруулбал, энэ оны эхний хагаст тус компани улсын төсөвт 216.5 тэрбум төгрөг төвлөрүүлж, 953 тэрбум төгрөгийн борлуулалт хийгээд байна. Ингэснээр “Эрдэнэс Тавантолгой” 373.3 тэрбум төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласан. Түүчээ төслүүдийн магнайд нь байх учиртай “Тавантолгой” Засгийн газрын түвшинд урагшилж байна. Энэ төсөл С.Баяраас эхлээд зургаан Ерөнхий сайд, таван салбарын сайдын нүүр үзээд буй. Төслийн хоёр дахь дэд төсөл нь нүүрс баяжуулах үйлдвэр. Компанийн өгч мэдээллээр, 2020 он гэхэд уурхай түшиглэн таван сая тонн хүртэлх хэмжээний нүүрс баяжуулах үйлдвэр барих юм. Уг төсөлд шаардлагатай хөрөнгийг төлөвлөж буй IPO хийснээр олох юм. “Тавантолгой” төслийг дагаад өмнийн говийн бүс нутагт цахилгаан эрчим хүчний шинэ хэрэглээ үүсэхээр байгаа. Үүнийг хангах үүднээс “Тавантолгойн цахилгаан станц” төслийг барихаар таван жилийн өмнөөс шийдсэн ч уг төсөл цааш үргэлжлэх, эсэх нь тодорхой бус байна.

Нэг тэрбум орчим ам.долларын хөрөнгө оруулалт шаардлагатай уг төслийн гол худалдан авагч нь “Оюутолгой” байхаар тооцсон байсан. “Эрдэнэс Тавантолгой”-д хамааралтай өөр нэг төсөл нь “Нүүрсний давхаргын метан хий” ашиглах төсөл. Тавантолгой ордын нүүрсний давхарга дахь метан хийн нөөц 51 тэрбум метр куб гэсэн урьдчилсан тооцоо бий. Уг төслийн судалгааны ажил үргэлжилж байгаа бөгөөд туршилтын үйлдвэр гурван жилийн өмнө тавантолгойн ордод байгуулсан. Метан хий нь эрчим хүчний цэвэр эх үүсвэр. Түүний дулаан гаргах чадвар нүүрснийхээс 2.5 дахин, шатахуунаас 1.5 дахин өндөр. “Эрдэнэс Тавантолгой” хүчин чадлаа нэмэгдүүлж, дэд бүтцийн асуудлаа шийдвэрлэхэд нийт 7.4 тэрбум ам.доллар шаардлагатай. Үүний гуравны нэгийг IPO хийж босгохоор төлөвлөж байна. Засгийн газрын ээлжит хурлаас гарсан шийдвэр дахиад хүлээлт үүсгэлээ. Энэ нь “Тавантолгой төмөр зам” компанийн 49 хувийг хэн эзэмших вэ гэсэн асуулт хариулт нэхнэ. Уг төмөр зам дээр өмнөд хөршийн Shenhu групп орж ирэх үү, эсвэл өөр хувилбарын эрэлд Засгийн газар гарах хэрэгтэй болж байна. Ямартай ч “Тавантолгой”-н дэд төслүүдээс төмөр зам түрүүлж хөдлөх нөхцөл бүрдлээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Байгалийн баялаг бүр хараал болдог уу

Манай Улс орлогын менежмент муутай ангилалд бичигдэж буй​

 0 сэтгэгдэл

Лондонд төвтэй олон улсын уул уурхай, металлын зөвлөл уул уурхайгаас хамааралтай орнуудын тоо сүүлийн 20 жилд 53 хувиар өссөн гэж үзжээ. 1995 онд олборлох түлш болоод метал олборлож, эдийн засгаа авч явдаг 53 улс байсан бол 2015 онд 81 болж нэмэгдсэн байна. Үүнд нөлөөлсөн гол хүчин зүйлээр Энэтхэг, Хятадын түүхий эдийн их эрэлтийг нэрлэжээ. Уул уурхайн хамааралтай орнууд гэдэгт уул уурхайн салбар мөнгөн дүнгээр нийт экспортын орлогын 20 хувь, ДНБ-ий 10-аас илүү хувийг бүрдүүлж буйг нь тооцож үзсэн байна. 81 улсын 34 нь олборлох түлшнээс, 26 нь эрдэст түүхий эдээс экспортын орлогын 75 хувиа бүрдүүлж буй бол үлдсэн 21 улсын хувьд аль алинаас нь хамааралтай гэж үзжээ. Харин Монгол улсыг эрдэст түүхий эдээс хамааралтай гэдэг ангилалд оруулсан байх юм. Гэвч манай улсын экспортын орлогын 70-аас хол илүү хувийг эзэлдэг уул уурхайн салбарт сүүлийн хоёр жилд нүүрсний экспорт жин дарах болсон. Иймээс Монгол улс уг ангиллааар бол олборлох түлшнээс ч мөн хараат болж байна.


Эдгээр орон 20 жилийн өмнө дэлхийн ДНБ-ий 10 хувийг бүрдүүлж, нийт хүн амын 26 хувь нь аж төрдөг байжээ. Тэгвэл өдгөө дэлхийн ДНБ-ий дөрөвний нэгийг, нийт хүн амын 30 орчим хувийг бүрдүүлж буй энэ орнуудад уул уурхайн баялаг нь хөгжил авчирч байна уу гэдэг нь хэн хүний анхаарлыг татах биз ээ. Ийм харьцуулалт, тэгшитгэлийг хийхийн тулд НҮБ-ын 2030 оны тогтвортой хөгжлийн 17 зорилтын хүрээнд уул уурхайн хамаарал хийгээд нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн уялдаа холбоог авч үзсэн байна. Нийтэд нь дүгнэж хэлбэл, уул уурхайгаас хамааралтай орнуудын нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүд 1995 оноос хойш олон талаар эрс сайжирсан. Гэхдээ эдгээр өөрчлөлт тухайн улс оронд нэгэн жигд бус харин муж, бүс нутгийн шинж чанартай байгаа аж. Уул уурхайн түүхий эдийн орлого нэмэгдэх нь НҮБ-ын тогтвортой хөгжлийн 17 зорилтын 11-д нь эерэг нөлөө үзүүлжээ. Уул уурхайгаас хамааралтай орнуудын 56 хувийнх нь нийгэм, эдийн засгийн байдал 1995 онд дэлхийн дунджаас доогуур байсан байна. Харин 1995 оноос хойш эдгээр орны 84 хувь нь энэ ялгааг багасгахаар зорьсон нь амжилттай болсон аж.

• Уул уурхайгаас хамааралтай орнуудын тоо сүүлийн 20 жилд 53 хувиар өссөн.

• Түүхий эдийн орлого нэмэгдэх нь НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилтын 11-д нь эерэг нөлөө үзүүлжээ.

• Уг зорилтыг амжилттай биелүүлсэн орнуудын тоонд Монгол, Перу, Гана, Боствана болон Нигери улс орж буй аж.

Эсрэгээрээ, уул уурхайгаас хамааралгүй орнуудын 69 хувь нь л нийгэм, эдийн засгийн ялгавартай байдлаа багасгасан байна. Бага орлоготой ч уг зорилтыг амжилттай биелүүлсэн орны тоонд Монгол, Перу, Гана, Боствана болон Нигери улс орж буй аж. Газрын хэвлий дэх баялгийн зарцуулалтаараа дээрх 81 улсаас Чили, Гана, Перу, Индонез бусдадаа жишиг болж буй. Эдгээр орон сүүлийн 20 жилд нийгэм, эдийн засгийн сайн сайханд хүрэх зорилтынхоо 75 хувийг биелүүлж буй бөгөөд хүртээмж нь жигд гэж дүгнэжээ. Харин бусад улсын тухайд баялгийн элбэг хангалуун байдал ямагт эдийн засгийн хөгжил бий болгодоггүй гэдгийг баталж байна. Байгалийн баялгийн орлогыг дагаад нэг талд дэд бүтэц, эрчим хүч, эрүүл мэнд, боловсрол, цэвэр усны хүртээмж сайжирсан ч засаглалын хүчин зүйлд нөлөөлснөөрөө ДНБ-ий өсөлтийг доош чангааж, орлогын тэгш бус байдал, дарангуйлал, зөрчил мөргөлдөөн бий болгодог гэжээ.


Тиймээс байгалийн баялгаас хамааралтай орнуудын засаглалын чадавх тухайн улсын нийгэм, эдийн засагт үлэмж нөлөөлдөг гэсэн үг. Гэтэл засаглал, авлигал, хээл хахуулыг халах, улс төрийн тогтвортой байдал болон иргэдийн суурь эрхийг хангах тал дээр эдгээр оронд ахиц дэвшил туйлын сул байгаа аж. Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллагын мэдээгээр 2015 оны байдлаар дэлхий дахинд 15-аас дээш хөдөлмөрийн насны 198 сая гаруй хүн байгаагийн 24 хувь нь уул уурхайгаас хамааралтай орнуудад амьдарч байна. Гэвч орлогын тэгш бус байдал тив, улс ялгахгүй тэлж байна. Дэлхийн нийт орлогын 40 хувийг хамгийн баян 10 хувь нь олж эзэмшдэг бол хамгийн ядуу 10 хувьд нийт орлогын ердөө 2-7 хувь л ногдож буйг тус судалгаанд онцолжээ. Ялангуяа хөгжиж буй орнуудад хүн амын өсөлттэй нь харьцуулахад орлогын тэгш бус байдал 11 хувиар тэлсэн байна.


Нөгөөтэйгүүр, уул уурхайгаас хэт хамааралтай байгаа нь засгийн газруудыг дотоод институцээ бэхжүүлж, төрийн байгууллагын үр дүнтэй болгох боломжийг хязгаарладаг. Эрдэс, түүхий эдээ хянаж, захиран зарцуулахад тулгарч буй аливаа саад бэрхшээл засаглалын тогтворгүй байдал, иргэний дайнд хүргэдэг эрсдэлтэй бөгөөд байгалийн баялгийн орлого нэмэгдэх тусам иргэний дайн дэгдэх эрсдэл нэмэгддэг гэсэн дэлхий нийтийн статистик бий аж. Манай улсын хувьд байгалийн нөөцийн засаглалаараа 81 орноос дээгүүрт орж буй ч орлогын менежмент муутай гэдэг ангилалд бичигдэж буй. Үнэхээр ч гурван хүн тутмын нэг нь ядуу, засгийн газрын дундаж наслалт 1.6 жил, үргэлж хагарал тэмцэлтэй байдаг тул дээрх ангилалд эргэлзэх нэгэн үгүй биз ээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Зэсийн ханшийн уналтыг шинжээчид чөлөөт уналттай зүйрлэж байна

​Зэсийн ханш сүүлийн нэг сард 1100-1200 ам.доллараар уруудлаа​

 0 сэтгэгдэл


Биднийг орлого өслөө хэмээн хөөрч, олсон хэд дээрээ найрлаж суух зуур таваарын ханш нүд ирмэхийн зуур уруудаж эхэллээ. Он гарсаар тогтмол өсөж, тооцооноос давж байсан төсвийн орлого энэ оны сүүлчээр хүндрэх эрсдэлтэй нүүр тулав. Олон улсын зах зээл биднийг тийм ч удаан дураар нь дургиулахгүй бололтой. Оны эхний хагасыг тун томоотой үдсэн таваарын зах зээл хоёрдугаар хагасаас тонгочиж эхлэв. Дэлхийн эдийн засгийн өсөлт, уналтыг илтгэдэг үндсэн түүхий эдүүдийн ханш уруудлаа. Таваарын үнийн зэрэгцсэн хямдралуудыг шинжээчид хүндийн хүчний “чөлөөт уналттай” зүйрлэсэн нь учиртай. лондоны металлын биржид гурван сарын хугацаатай зэсийн ханш сүүлийн нэг сард 1100-1200 ам.доллараар уруудаж, 2015 оноос хойших нэг сарын хамгийн огцом уналтаа үзүүлжээ. Үүгээр ч зогсохгүй лондоны металлын биржид пүрэв гарагт зэсийн ханш 2.6 хувиар буурч, 5000 ам.доллар руу гулсаад амжив. Уналтын давалгаанаас алт, мөнгө, цайр, хар тугалга ч хоцорсонгүй. Нью-Йоркийн биржид алтны ханш бараг 100 гаруй ам.доллараар хямдраад байна. Уг нь таваарын зах зээл 2017 оны босгон дээр өндийж, түүнээс хойш тасралтгүй өссөн. Гэвч өнгөрсөн зургадугаар сараас эхлэн алт, зэс зэрэг металлуудын ханш буурсан юм.


Энэ бол худалдааны шинэ тариф тогтоох Америкийн дуу хоолой улам чангарч эхэлсэн үе. Хойд Америкаас Ази руу үлээсэн, Хятадын бүтээгдэхүүнд хориг саад тогтоох шийдвэр хоёр улсаар зогсохгүй дэлхийн бараа эргэлтэд нөлөөлж мэдэхээр байна. Дэлхийн худалдааны тэнхлэгийн хоёр том хүч болох АНУ, БНХАУ өмнө нь зөвхөн үгээр дайтаж байсан бол өнгөрсөн сараас эхлэн үйлдлээрээ эсэргүүцлээ илэрхийлсэн нь зах зээлд хүчтэй нөлөөлж, таваарын ханш унахад хүргээд байна. Учир нь сүүлийн бараг 30 жилийн хугацаанд дэлхийн эдийн засаг урьд өмнө нь байгаагүйгээр хурдтай өсөхөд хүчтэй түлхэц болсон нээлттэй худалдаа хумигдаж мэдэхээр байгаа нь цэнхэр гарагийн эдийн засгийн өөдрөг ирээдүйг бүүдгэр болголоо.“Таваарын зах зээлд тодорхойгүй байдал ноёрхож, АНУ, БНХАУ-ын худалдааны хариу арга хэмжээ нь хөрөнгө оруулагчдыг няхуур хөдлөхөд хүргэж байна” гэж ABN Amro банкны ахлах эдийн засагч Каспер Бургеринг тайлбарлаж байна. Түүхий эд ялангуяа, зэсийн зах зээлийг жолооддог гэхэд хилсдэхгүй Хятад улс худалдааны зөрчлөөс богино хугацаанд хохирч магадгүй байгаа нь зэсийн ханшийг ийнхүү доргиогоод байна.


Зэсийн зах зээлийн эрэлтэд эрсдэл учраад буй бол нийлүүлэлт богино хугацаанд харьцангуй тогтворжих төлөвтэй. АНУ, Хятадын хоорондох худалдааны хурцадмал байдал богино хугацаанд зэсийн ханшийг багагүй доош татна. Худалдааны зөрчил улам даамжирвал зэсийн ханшийн түвшин одоогийнхоос ч уруудаж магадгүй хэмээн Citigroup шинэхэн тайландаа анхааруулжээ. Мөн энэ нь өндөр өртөгтэй уурхайнуудад хүндхэн тусах бөгөөд бэлэн байхыг сануулжээ. Хэрэв зэсийн ханш 6000 ам.доллараас буурч эхэлбэл, баяжмал дахь зэсийн агууламж бага, өндөр өртөг зардлаар түүхий эд олборлож, тээвэрлэдэгуурхайнуудын нөхцөл байдал хүндрэх төлөвтэй байна. Түүхий эдийн ханш уруудаж буй цөвүүн цагт зөвхөн орд уурхай гэлтгүй улс орнууд ч бэлтгэж эхэлжээ. Зэсийн томоохон экспортлогч болох Чили эрдсийн үнийн уналтад бэлтгэж, төсөв, санхүүгийн байдлаа чамбайруулж буйгаа мэдэгдэж байна. Гэтэл уул уурхайгаас хамаарах хамаарлаараа Чилиэс ч илүү манай улсын сангийн бодлого тодорхойлогчид таваарын зах зээлд уналтын улаан гэрэл асаад бүтэн сар өнгөрч байхад анзаарч байгаа юм алга, зардлаа чимээгүйхэн өсгөсөөр.

Түүхий эдийн ханш ёроолын цэгээсээ сэргэж, төсвийн орлого овоо өсөж эхэлмэгц олсныхоо хэрээр үрдэг төр засгийн олхиогүй зан сэдэрчээ. Эдийн засаг хүнд байхад хумьж болоод байсан төсвийн зарлага өдгөө 170 тэрбум төгрөгөөр өсчихсөн явна. Манай улс төсвийн орлогынхоо долоо хуваасны нэг буюу бараг нэг их наяд төгрөгийг зөвхөн зэсийн орлогоос олно. Энэ онд тонн зэсээ 6430 ам.доллараар борлуулахаар төсөвтөө тусгачихсан суугаа. Гэтэл Сангийн яамныхны байж болох хамгийн хямдаар тооцсон нь энэ хэмээн тайлбарлаж байсан үнийн дүнгээс нь даруй 300 ам.доллараар зэсийн ханш буурчихаад байхад үл тоож, үрэлгэн зангаа гээхгүй байж болох уу. 2018 оны эхний хагас жилийн байдлаар 170 гаруй тэрбум төгрөгөөр хэмжигдсэн төсвийн зарлагын өсөлт энэ оны эцэст 671 тэрбум төгрөг хүртлээ өснө хэмээн Монголбанк тооцжээ. Зарлагаа сул тавьсаар суутал орлого нь буураад эхэллээ. Орлого, зарлагын зөрүүгээр улсын төсөвт томоо гэгчийн цоорхой үүсмэгц түүнийг өр тавьж нөхсөөр өнөөг хүрсэн. Олсон орлогоо үр ашиггүй зарцуулсныхаа горыг өнөөдөр ч бид амсаж байгаа. Энэ жил ч давтагдаж магадгүй байна. Ялангуяа, эрдсийн үнийг өөдрөгөөр төсөөлсөн төсөв болон өндөр өртөгтэй олборлолт хийдэг уурхайнууд уналтын цэгээ одооноос онилж эхлэхгүй бол энэ оны эцэст хүндхэн газардаж магадгүй байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Biography of Tavan Tolgoi residual coal deposits

Tavan Tolgoi contains 7.6 billion tons of coal reserve according to JORC

 0 сэтгэгдэл


I published an article ”Tavan Tolgoi” in the “Daily News” newspaper dated July 21, 2007. This is not to retell the story, nor boasting about how “I told you so”. It has been exactly six years since then. Regretful six years. If we estimate only the coking coal, which is the highest-value part of Tavan Tolgoi deposits (TT), to be transported 20 million tonnes annually by rail, there is a 100 years of reserve. Geologists say extended explorations may double this figure. Furthermore, there is a high calorie coal reserves, currently estimated at 6 billion tonnes or enough to mine for 300 years. Overall, the TT contains 7.6 billion tons of coal reserve, according to Joint Ore Reserves Committee, an international evaluation system. In addition, South Gobi and Nariin Sukhait deposits each contain 400 million tons of reserve or enough to last 40 years to transport. Also, such high grade, large coal deposits have been discovered in Khovsgol and Khovd aimags. We do not know what else is there. Coal price was fairly good in 2007. Since the 1970’s, offers were made to Germany, Japan, North Korea and since the 1990’s, China, South Korean Samsung and Australian BHP were offered to use these reserves; however, they all refused. But when coal price started picking up since 2005, some companies from the U.S, China, Japan, Russia, Indonesia, Thailand, Australia, Chile, India and Brazil started showing interest and sent their proposals. Couple of years ago, a coal shortage occurred when coal mines of Hunter Valley of Australia, one of the largest coal mines of the world, were hit by a flood and coal price skyrocketed. Largest users of the coking coal are Japan, South Korea and China. Majority of coal expenses are in its transportation costs. Landlocked Mongolia have inadequacies in this aspect; however, Bugat, the area with the world’s largest iron production is not far from Mongolian border. Therefore, Mongolia has the advantage to cover its weaknesses. Naturally, Indonesia, the U.S and Brazil would not attempt to transport Mongolian coal to their lands. They just want to do business with Mongolia given the condition where the user is near. Japan and South Korea show interest in TT because they are highly dependent from Australian coal; thus, face risks of flood and other disasters, and wanted to reduce this import risk by creating a small dependence from Mongolia. Otherwise, coal is one of the most common minerals in the world. China, who is interested in Mongolian coal, is itself one of the largest coal producers in the world.

Chinese mine coking coal from the south of the country and ship it by sea to Tianjin and transport it via rail to Bugat. By mid-2012, coal price fell by 50 percent within just a couple of months. The deterioration of EU crisis led to a slowdown for Chinese economy. On the other hand, a new technology that can use alternative energy sources except oil and coal has been developed and began to be utilized. Chinese actively began adopting this technology of collecting combustible gases called methane gas which was developed in the U.S. Shale became the next trend. A couple of years ago when the former U.S President Bush stated “we invented a new alternative energy technology. The world will no longer depend on the Middle East soon,” he meant this shale technology. In the next few years, the U.S and Mexico will reportedly become the key energy producers in the world with shale. North China also have huge shale reserves and began utilizing it. Revolutionary changes have occurred in the renewable energy technology. A single windmill can generate 10 Megawatt power, they say. Such as this, coal is turning into ash. I said “coal will be ash” 6-7 years ago, not because I am a fortune-teller. Coal was never a valuable or expensive mineral. Because it is abundant. The dream of moving TT began in the 1970’s. Every economists knew that skyrocketed price of coal in 2007 was a temporary phenomenon. Therefore, I said something like “Tavan Tolgoi (Five Hills) coal will turn into ash if five hundred heads argue for five years,” in a bit of a rhyme. During this five year period, three government was formed and they all did nothing. They passed a law on strategic deposits and nationalized TT. According to a mapping of Tavan Tolgoi deposits made in 1970, a deposit named “Ukhaa Khudag” was given for use of a Mongolian company.

This almost led to civil war. Construction of a railroad south of the South Gobi province became a taboo. It seemed like all Mongolians owned the TT. It looked like the shares of TT was going to be distributed equally to the public. It looked as if the shares of TT was going to be sold for national companies at a discounted price. Then, a daunting investment law of 2012 banned foreigners from investing. Maybe, only achievement of this past five year was the birth of so many so-called fair citizens defending the wealth of their motherland and beating their chest! Russia, which had forgotten Mongolia, suddenly remembered us because of TT. They initially proposed to own shares worth USD 1.5 billion and repay by building a railroad. The plan was then altered to transport coal to Pacific ocean from 5 thousand km distance stretching through East Siberia and Far East. Then, it seemed as if they will be the only ones to build and own all railways in Mongolia in the future and that railway will have Soviet standard gauge. Then, they demanded majority stake of the TT shares. Actually, they were stirring up things with an ulterior motive to prevent any large minerals production in Mongolia and if that were to happen, no other countries except China and Russia were able to participate in it. Apart from that, they do not have any need for coal.

Russians were preventing largescale minerals production in Mongolia

China actually had an interest to get coal from a neighboring country. Therefore, a Chinese state-owned enterprise (SOE) Shenhua competed in TT. However, they also did not like any involvement of a third country, causing as much trouble as possible for the US, Japan and South Korea. They were plotting to own the most of the shares of the TT. Japan and South Korea both wanted about 10 percent of the TT as they wanted to reduce their dependence from import and get certain supply from Mongolia even if the price was high. Because the Australian flood was a big lesson for them. The parties representing these countries are also SOEs. However, they have no mining experience and were just interested in its stake and did not plan on involving in mining and transportations. The U.S Peabody is not state owned, it is a stock-exchange listed, public shareholding company. It is the largest coal producer of the U.S and have over 130 years of experience in the field. They worked several years in the Chinese market with ever growing demand and gained some success. They mainly work with Chinese coal companies in Yunnan and Hunan, South Chinese provinces. They also acquired a deposit in Xinjiang. They are interested in working in the market of North China and seek new market. Government negotiated with all interested companies through the Chief of Cabinet Secretariat for three years. There were several cases where foreign company representatives were invited from abroad and then refused to see them, saying “no time, let us meet next time”. There is a say “those who ask bows and those who give sits”. The Parliament issued several resolutions and outlined that the interest of third countries should equal the two neighbors. However, Russia and China did not agree to this. Only Mongolians can think of a stupid idea to distribute TT equally among the public. TT is valuable because of its gigantic size. There are many deposits in Mongolia that equal one tenth of TT. Once you divide this huge residual deposits into ten parts, everything is reduced and will lose its meaning. Nobody will be interested in this divided strips. When nobody is interested, it is beneficial for the two neighbors. It is not like the world is missing out on Mongolian coal. During this period, a reason for Mongolian side, who was negotiating with international companies, to delay the TT negotiations emerged. Ivanhoe Mines Ltd was planning to use a deposit named South Gobi, which is south of TT. This company raised USD 500 million from the stock market. Not exactly raising. They loaned USD 500 million from China Investment Corporation under a share transferring condition and SouthGobi collected it at the Stock Exchange of Hong Kong. This way, their following works were accomplished very successfully. They obtained the mining license and permit to operate a mine. Other foreign investors were surprised at how Ivanhoe was succeeding in this country with much bureaucracy and tried to find the reason. Suddenly, they gained additional seven licenses without much of a hassle. Mongolian red tape fell apart before them. Soon, their stock value reached USD 4 billion. Such a valuable business. Ivanhoe Mines is a junior company that owns major stakes of the Oyu Tolgoi. They were not in a level to run this big scale operations. Rio Tinto was interested in buying their shares. Therefore, they sold SouthGobi along with Oyu Tolgoi shares. The deposit was valued at USD 4 billion at stock exchanges. They acquired it when it was expensive and tried to sell the rest to Aluminum Corporation of China Limited (Chalco). Actually, Rio Tinto lost so much from this deal. The value of SouthGobi which was raised in an instant, immediately fell by 10 percent after Rio Tinto’s acquisition. Illegally obtained licenses were confiscated and officials involved were arrested and put in jail. Ivanhoe intentionally inflated its share price and deceived Rio Tinto into buying it. The obstacle for SouthGobi to boost its share price in the stock market was TT.

Because if TT was taken by someone after enlisting, it will obstruct the growth of SouthGobi. Consequently, it may not even able to issue an IPO after TT. Therefore, they had to delay the development of TT as much as possible. Our people who participated in this operation, either knowingly or unknowingly, received their appropriate awards. I heard detail about this; however, no evidence has been found so far. So, let me not disclose it. It was an operation worth USD 50 million!. Actually, Mongolian side had no interest in moving the TT project. Because of personal gains. There were cases that Japanese and Korean sides were pressured to buy nine licenses owned by individuals for high prices if they want to be included in TT! Revenues earned from Mongolian coal sector began to exceed all other sectors. Even Erdenet Mining Corporation did not compare! Nouveau riche tends to show off their wealth lavishly. “To hell with foreigners! Down with the Imperialists! Let us kill the economic hitmen! It is enough to just shovel the coal and toss it beyond the Great Wall,” they said. Then they began to shovel and toss them across for real. “You see? There is no need for any infrastructure! Mongolians can run the TT,” they said. An SOE “Erdenes” was established. Everybody knows the outcome of that one. The Government, in order to “love” the people and distribute cash, always pressured and demanded Erdenes. They borrowed USD 350 million from Chalco and agreed to export coal until 2018. Took the money, distributed it, everybody got drunk and we ended up in debt. They needed to distribute again to win the next election and begged for another USD 200 million loan. Small-time swindlers began to sell trash to TT. Well, the businesses of SOEs are like that. It was only natural. Coal became ash! The situation before 2007 is back. Private coal companies were shut down. The old woman from the Golden fish folktale remains with her cracked pot, according to the tale. The debt amount borrowed from Chalco to distribute among the public is almost USD 300 million. Compared to this, the 70-year debt from former Soviet Union was repaid back in USD 250 million dollars. After getting rich by selling coal, there were boasts about developing other sectors and producing Mongolian brands. There are many things in the world that are more important than money. However, those are made possible by money. In order to develop other sectors, the “other sectors” must be founded first and that requires money. Mongolian brand coal has turned into ash. Felt slippers can never be a global brand. Our bad reputation became our brand in the end. 2013.5.11