A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/495/

Д.Энхбат: Нүүрс баяжуулах өндөр технологи бүтээж, хөгжүүлж чадлаа

“Агаарын тунаах машин” нүүрсийг чанараас нь үл хамааран баяжуулдаг

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/495/


ШУТИС-ийн Геологи, уул уурхайн сургуулийн Ашигт малтмалын баяжуулалтын технологийн судалгааны профессорын багийн профессор Д.Энхбаттай агаарын урсгал ашиглан нүүрс баяжуулах технологийн талаар ярилцлаа. Тус судалгааны багийнхан усгүй бүсэд нүүрс баяжуулах технологийг лабораторын түвшинд хөгжүүлж, цаашид үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэхээр ажиллаж буй юм.


-Тун чухал технологийн талаар сонсогдсон. Энэ тухай яриагаа эхэлье?

-Манай нүүрсний ихэнх нөөц говьд байдаг тул нүүрс баяжуулах усгүй технологийг хөгжүүлэх хэрэгтэй гэж үзсэн. Агаарын урсгалыг ашиглан нүүрсэн дэх шороо, чулууг нь ялгадаг энэ технологи ус хэрэглэдэггүй, мөн өвлийн улиралд халаалт, дулаан шаардахгүй ашиглах боломжтой тул Монголын нөхцөлд яг тохирсон арга юм. Тэгээд ч манайд нэвтэрсэн хуурай аргаар нүүрс баяжуулдаг импортын технологи өндөр түвшнийх биш. Тиймээс өөрсдөө нүүрсээ хуурай аргаар илүү өндөр түвшинд боловсруулах технологи гаргаж авах боломж хангалттай байхад гаднаас өндөр үнээр худалдаж авах шаардлагагүй. Ийм зорилгоор энэ технологио хөгжүүлж, лабораторийн түвшинд “Агаарын тунаах машин” зохион бүтээсэн юм. “Агаарын тунаах машин”-ы технологи нүүрсний чанараас үл хамаардаг тул эрчим хүчний, коксжсон болон хагас коксжсон нүүрсний аль алинд нь хэрэглэж болно.


-Туршилтаа ямар төрлийн нүүрсээр хийсэн бэ. Үр дүнгээс нь хуваалцана уу?

-Нарийн сухайтын ордын нүүрс ашигласан. Тэндэхийн нүүрс бусад ордынхоос маш нарийн ширхэгтэй. Ер нь хуурай аргаар баяжуулах технологи нарийн ширхэгтэй нүүрсэнд тохиромжгүй байдаг. Нүүрсний ширхэг нь таван мм-ээс доош бол үйлдвэрлэлд хэрэглэдэггүй. Гэтэл бид 0.5 мм хүртэл нь баяжуулж үзсэн. Нүүрсээ нэлээд сайн ялгаж чадсан. Өөрөөр хэлбэл, туршилт маш амжилттай болсон гэсэн үг. Манай нүүрс олборлогчид нүүрс баяжуулах туршилт хийлгэхдээ байнга л гадагшаа ханддаг. Харин “Агаарын тунаах машин”-аа үйлдвэрлэлийн түвшинд хөгжүүлвэл компаниудын эл асуудлыг шийдэхийн зэрэгцээ экспортын нүүрсний чанарыг сайжруулах юм. Одоогоор МАК-д л Хятадын FGX гэдэг хуурай аргаар баяжуулах технологи нэвтэрсэн. Гэхдээ тоосжилт их байгаа тул ашиглаж чадахгүй байгаа. Бусад уурхай нойтон аргаар л нүүрс баяжуулж байна.


-Энэ технологиос өмнө манайд баяжуулалтын өөр ямар технологиуд байв?

-Судалгааны түвшинд хийгдсэн сэгсрэх ширээ, тунаах машинтай төстэй технологиуд бий. Гэхдээ тоног төхөөрөмж биетээр нь хийж, мэргэшсэн боловсон хүчин бэлтгэх хүртэл төсөл болгож хэрэгжүүлсэн нь манайх.


Компани, лабораториуд худалдаж авах сонирхлоо илэрхийлсэн


-Агаарын урсгалыг ашиглан нүүрс баяжуулах технологийн хэрэглээ бусад улс оронд хэр түгээмэл вэ?

-Германы All Аir, Хятадын FGX, Өмнөд Солонгосын Cut, Оросын CPR зэрэг хэд хэдэн технологи бий. Бидний технологи Германы All Air-тай төстэй. Гэхдээ All Air- ын патентыг 2001 онд авсан бол минийх 1991 оноос хойш судалж, хөгжүүлсэн технологи юм. Дэлхий нийтэд хуурай аргаар баяжуулах технологийн хэрэглээ бараг шинэ зүйл. Голдуу уламжлалт буюу нойтон аргаар л баяжуулж байна. Манай улс усны нөөц багатай тул хуурай аргаар баяжуулах технологи нэвтрүүлэх нь зайлшгүй хэрэгтэй. Энэ бол цаг хугацааны л асуудал. Нүүрсний нөөц багасаад ирэнгүүт ямар ч уурхай нүүрсээ баяжуулахаас өөр аргагүй болдог.


-Овор хэмжээ, бүрдэл хэсгүүдийн талаар мэдээлэл өгнө үү?

-Хуурай аргаар баяжуулах тоног төхөөрөмж нь тоосгүйжүүлэгч, агаарын урсгал өгдөг гол төхөөрөмж болох вентилятор, хавхлаг, хяналтын гээд их энгийн бүтэцтэй. Дараагийн ээлжинд төвөөс зугтах хүчний тусгаарлагч гэх мэт хэсгүүд шаардлагатай.


-Засгийн газраас дээд боловсролыг инновацитай холбох бодлого баримталж, олон ч төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлж байгаа. Үүний нэг нь танайх. Нүүрсний компаниуд хэр зэрэг сонирхож байна вэ?

-Одоогоор мэр сэр хандаж байгаа хүмүүс бий. Мөн үйлдвэрлэлийн түвшинд хөгжүүлбэл худалдаж авах сонирхлоо илэрхийлсэн лабораториуд ч байна. Гэхдээ хуурай аргаар нүүрс баяжуулах технологийг дотооддоо хийж эхэлсэн гэдгийг хүмүүс тэр бүр мэдэхгүй байгаа. Төсөл маань ашигт малтмалын баяжуулах технологид гаргах олон дэвшлийн эхлэл гэж харж байгаа. Яваандаа өөрсдөө тоног төхөөрөмжөө хийж, сайжруулж, дэлхийн хэмжээнд борлуулдаг загвар болгохоор зорьж байна.


-Таны төсөл хэдий хугацаанд хэрэгжсэн бэ. Санхүүжилтийг нь Азийн хөгжлийн банк олгосон гэж сонссон?

-БСШУСЯ их сургуулиудын судалгааны ажлыг дэмжих зорилгоор Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилтээр манай сургуулийн 19 төсөлд гранд олгосон. Эдгээр төслийн нэг нь манайх юм. Үндсэндээ нэг жилийн хугацаанд 28 сая төгрөгөөр хэрэгжсэн. Үр дүн нь маш сайн гэж дүгнэсэн. Судалгаа хийх сонирхол дээд боловсролын түвшинд их байгаа. Гэвч санхүүжилт олоход маш хүндрэлтэйг та бүхэн мэдэж байгаа байх. Манай улс судалгаа, хөгжүүлэлтэд ДНБ-ийхээ дөнгөж 0.25 хувийг зарцуулдаг.


• Агаарын урсгалыг ашиглан нүүрсэн дэх шороо, чулууг нь ялгадаг энэ технологи ус хэрэглэдэггүй, мөн өвлийн улиралд халаалт, дулаан шаардахгүй.

• Өөрсдөө нүүрсээ хуурай аргаар илүү өндөр түвшинд боловсруулах технологи гаргаж авах боломж хангалттай байхад гаднаас өндөр үнээр худалдаж авах шаардлагагүй.

• Дэлхий нийтэд хуурай аргаар баяжуулах технологийн хэрэглээ бараг шинэ зүйл.


Гэтэл Африкийн дундаж улсад 0.4 хувь байдаг юм шүү дээ. Тамирчинтай зүйрлэвэл, маш авъяаслаг тамирчинд дасгал сургуулилалт хийх боломж байхгүй байна л гэсэн үг. Тиймээс улсын хэмжээнд ийм ажлын цар хүрээг өргөжүүлэх хэрэгтэй гэж би боддог.


-Яг уул уурхайн салбарт тусгайлан харвал их сургууль, компаниудын хамтын ажиллагаа ямар түвшинд байна вэ?

-2012 он хүртэлх ШУТИС-ийн судалгааны ажлыг харвал 60 хувь нь компаниудын захиалгаар хийсэн байдаг. Гэхдээ эдгээр судалгаа нь тухайн байгууллагын тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх 1-6 сарын хугацаатай төслүүд юм. Хэдийгээр байгууллагууд өөрсдөө инноваци нэвтрүүлж байгаа ч яг их сургууль, судлаачидтай бол шинэ мэдлэг бий болгох хэмжээнд хамтарч ажилладаггүй. Өөрөөр хэлбэл, компаниудын хувьд шинэ мэдлэг бий болгохоосоо илүү ашигтай ажиллахаа нэн тэргүүнд тавьж байна. Үүний цаад шалтгаан нь Монгол Улс хөгжлийн бодит концепц байхгүйтэй холбоотой. Уг нь ихэнх улс орон дэлхийн хөгжлийн чиг хандлагатай уялдуулсан өөрийн гэсэн хөгжлийн концепцтой. Дэлхийд 2020 он хүртэл нано, мэдээллийн, биотехнологи гэсэн гурван технологи зонхилно. Харин 2020-2030 онд нано болон био технологи, 2030 оноос цааш биотехнологийн гэсэн нэг л эдийн засаг байх судалгаа гарсан байдаг. Энэ судалгааг БНСУ ашиглаж, 2005 оны үеэд 10 тэрбум ам.доллараар шинжлэх ухааны парк байгуулсан.


-2030 он тун ойрхон санагдаж байна л даа. Уул уурхайн салбарт биотехнологи нэвтрэх боломжтой юу?

-“Эрдэнэт”-ийн уулын овоолгоос “Ачит Ихт” компани катодын зэс гаргаж авч байгаа. Овоолгыг уусгахад бактер ашиглаж исэлдүүлэх үйл явцыг хурдасгадаг. Өөрөөр хэлбэл, байгалийн шавхагддаг нөөцтэй энэ салбарт гидро металлургийн түвшинд биотехнологийг илүү хэрэглэх боломжтой гэж харж байна. Зэсийн ядуу хүдэр угаас байгаль дээр исэлддэг. Биотехнологи үүнийг хурдасгаж өгнө гэсэн үг. Мөн уурхайгаас гарч байгаа бохир усыг цэвэршүүлэх, нөхөн сэргээлт, уурхайн хаалтын түвшинд хамгийн их хэрэглэх болов уу. Уурхай байсан газарт эргээд хүн, мал амьдрах нөхцөл бүрдүүлэхийн тулд биотехнологийн ач тус их байна. Мөн том хотуудыг дагаад электроникийн хаягдал уурхай үүсэж байна. Электроникийн хаягдлыг гидро металлургийн технологийн тусламжтай ялгаж авдаг. Тийм учраас энэ чиглэлээр биотехнологийн нарийн мэдлэг мөн шаардагдах байх.


-Тэгвэл нүүрсний салбар хаашаа явах ёстой вэ?

-Уур амьсгалын өөрчлөлтөд нүүрс болон бусад олборлодог түлшний бохирдол гол нөлөө үзүүлж буй тул НҮБ-аас нүүрсний хэрэглээг хязгаарлаж байгаа. Манай улсын хувьд ямар нэг эх үүсвэрээс орлого олж байх хэрэгтэй. Тиймээс өрсөлдөх чадвараа сайжруулахын тулд нүүрсээ баяжуулах хэрэгтэй. Олборлолт, боловсруулах, баяжуулалт байгальд ээлтэй, ажиллаж байгаа хүмүүстээ халгүй байх ёстой гэсэн дэлхий нийтийн жишгийг дагах ёстой. Нэгэнт уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ дэлхийн зах зээлийн лангуун дээр тавьж байгаа бол энэ жишгийг дагах нь зүйтэй.




A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Оюутолгой ХХК-ийн бэлэглэсэн гал унтраах төхөөрөмж агуулахад хаягджээ

Төрийн мөнгө ёолох учиргүйд монгол хүний сэтгэл үл зовно

 0 сэтгэгдэл

Монгол орны газарзүйн онцлогоос шалтгаалж хавар болон зуны эхэн сард ой хээрийн түймрийн гаралт, идэвхжилт өндөр байдаг. Хамгийн сүүлийн байдлаар Сэлэнгийн Ерөөд гарсан түймрийг унтраахаар хоёр аймаг, нийслэлээс хүч нэгтгэсэн онцгойгийнхон ажиллаж байна. Албаныхны өгсөн мэдээллээр нийт 180 орчим хүн Ерөөгийн түймрийг унтраахаар ажиллаж байгаа аж. 12 автомашин, зургаан морьтой гал сөнөөгчид хүрз, лоом, сүх, троссон шүүр, гөвүүр гэх мэт “гарын доорх” материалаар зэвсэглэн улаан галтай тэмцэж байна. Мэдээж ОБЕГ-аас ой хээрийн түймэрт ашиглахаар худалдан авсан 50 м/секунд үлээх хүчин чадалтай үлээгч аппарат, гал сөргүүлэн тавих цурамлагч, ус шүршигч гар носос, цахилгаан хөрөө байгаа л даа. Харин түймэр гарсан газар нь улаан тайга, уулын хажуу тул автомашин байтугай хүчтэй техник ашиглах боломжгүй байгаа юм. Ер нь ОБЕГ-т ямар хүчирхэг техникүүд байгаа талаар сураглахад нэг, зургаа, 21 тоннын ус зөөвөрлөх машинаас эхлээд БХЯ-наас өгсөн бартаа туулах чадвартай BMB загварын гинжит хуягтууд байдаг гэнэ. Тэднийг ой хээрийн түймэрт ашиглах зориулалтаар тоноглосон ч уулын эгц налууд гарсан түймэрт ашиглах боломжгүй байгаа юм.

Тийм учраас гал унтраагчдыг галын голомтод хүргэх хоол хүнс техник хэрэгслээр хангахын тулд Ми8 нисдэг тэрэг хөлөглөдөг аж. Ерөө суманд гарсан галыг унтраахад ч Зэвсэгт хүчний 303 ангиас Ми8, МЕ371 нисдэг тэргийг ашиглаж байна. Нисдэг тэрэг ашиглахдаа улсын онцгой комиссын шийдвэрийн дагуу хөөргөдөг тул тэр бүр дайчлаад байдаггүй. Зайлшгүй тохиолдолд машин техник хүрэх боломжгүй газар нисдэг тэргийг хүн хүч, хоол ачаа хүргэх зориулалтаар л ашиглаж байгаа юм. Гэтэл гадаадад ойн түймрийг агаараас хүчирхэг техник ашиглан хүн хүчний оролцоо, зардал чирэгдэл багатай унтраачхаж байна. ОХУ-ын өвөрбайгальд гарсан тайгын түймрийг агаараас ус, хор, хөөсөөр “бөмбөгдөөд” унтрааж байгаа тухай нэвтрүүлэг оросын РТР телевизээр саяхан гарч байна лээ. Манайд бол нисдэг тэргээр ус, хөөс цацаж байсан явдал нэгээхэн үгүйгээр барахгүй зөвхөн ууттай нунтаг хор зөөж тээвэрлэх л байдлаар агаарын хөлөг ашиглаж байна. Өнгөрсөн жил оюутолгой компаниас ОБЕГ-т Ми8 нисдэг тэрэгт зүүж агаараас гал унтраах зориулалттай олон тоннын багтаамж бүхий хөнөг бэлэглэсэн байдаг. Харин түүнийгээ манайхан ашиглаж чаддаггүй ээ.

Чадахгүй байгаа шалтгааныг олон хүчин зүйлээр тайлбарлаж байна. Нэгдүгээрт, ОБЕГ болон БХЯ-нд ч нисдэг тэрэгнээс хөнөг зүүх бүү хэл торх дүүжилж хөөрсөн дадлага, туршлагатай нисэгч алга. Хоёрдугаарт тэр хөнөгөөр ус зөөвөрлөхийн тулд 0.8-1.6 км урт, 50-60 метр өргөн, 150-250 метр гүн гол, нуур байх шаардлагатай аж. Манайд энэ стандартыг Хөвсгөл нуур л хангаж байна. Дээр нь манай орны агаарын даралт, нисдэг тэрэгний хурд, хөнөгийн жинд нөлөөлөх таталцлын хүч гээд олон хүчин зүйл нөлөөлдөг бололтой юм. Тэгэхээр тэр төхөөрөмжийг зөвхөн Хөвсгөл нуурын орчимд гарсан түймэрт л ашиглах боломжтой. Өөр байршилд гарсан түймэр унтраахад ашиглана гэвэл Хөвсгөл нуураас л усаа зөөх болно. Тиймээс Оюутолгой компанийн бэлэглэсэн хөнөгийг ашиглах шаардлага тун бага байх аж. Гэтэл манай улсын онцгой комиссынхон хөнөг ашиглах Ми8 нисдэг тэргээ бэлдчихээд хөнөг зөөдөг нисэгч бэлтгэхээр ГХЯ-аар дамжуулан ОХУ-аас эксперт “захиалчихаад” сууж байна. Өөрөөр хэлбэл, тэмээн дээр ямааны гарз гэгч болох нь.


• Өнгөрсөн жил Оюутолгой компаниас ОБЕГ-т МИ8 нисдэг тэрэгт зүүж агаараас гал унтраах зориулалттай олон тоннын багтаамж бүхий хөнөг бэлэглэсэн байдаг.

• ОБЕГ болон БХЯ-нд ч нисдэг тэрэгнээс хөнөг зүүх бүү хэл торх дүүжилж хөөрсөн дадлага, туршлагатай нисэгч алга.

• Бусдын хөдөлмөрийг үнэлэх байдлаар хандсан бол хайран боломж агуулахын буланд хэвтэхгүй байлаа.


Энд Оюутолгой компанийг буруутгаж бэлгийн морины шүд үзэх гээгүйг онцлох хэрэгтэй. Манай мэргэжилтнүүд судлаад нийлүүлэгч талдаа мэдээлэл өгчих санаа цахим орчин зөндөө л байна. Жирийн горхиноос ус утгах хөнөгөөс эхлээд том нуураас ус зөөвөрлөх хөнөг ч олноороо байна. Мэргэжлийн гэлтгүй бага оврын нисдэг тэргээр усан сангаас хөнөг ашиглан гал унтрааж байгаа жишээ ч цөөнгүй. Хандивлагчийн зүгээс тэр хөнөгийг төрийн шахаа шиг зүгээр ч нэг авчраад бэлэглэчихээгүй болов уу. Ой хээрийн түймэр унтраахад ашиглаж байгаа Ми8 онгоцонд суурилуулахаар тоноглогдсон олон тоннын багтаамжтайг нь онцолсныг тооцоход улсын онцгой комиссоос асуусан байх учиртай. Харин түүнд нь манайхан хариуцлагатай, бусдын хөдөлмөрийг үнэлэх байдлаар хандсан бол хайран боломж агуулахын буланд хэвтэхгүй байлаа. Наанадаж өнөөдөр Ерөө суманд гарсан түймэрт 168 хүн хүйтэн тайгад хөрч, халуун галд хайруулах шаардлагагүй байв. Зөвхөн 168 хүн тус бүрийн хээрийн нэмэгдэл цалинд өдрийн 29000 төгрөг зарцуулахад төсвөөс 58.4 сая төгрөг гарч байна. Үүн дээр 12 автомашины шатахууны зардал, нисдэг тэрэгний дөрвөн удаагийн нислэг гээд олон сая төгрөгийн зардал урссаар байна. Төрийн мөнгө ёолох учиргүйд монгол хүний сэтгэл үл зовно хэмээх энэ буюу.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Цементийн салбарын том амбийц

Үйлдвэрлэгч том амбийц тээж, монгол цементийг экспортлохоор зорьж байна

 0 сэтгэгдэл

Урд хөршөөс вагон вагоноор цемент бууж, манай цементийн зах зээлийг Хятадын үйлдвэрлэгчид атгаж байсан үе бий. Одоогоос хэдхэн жилийн өмнө, бүтээн байгуулалтын “талх” гэгддэг цементийн үнийг урд хөршийн үйлдвэрлэгчид л дураараа тогтоож байлаа. Бас болоогүй ээ, чанарын шаардлага хангаагүй бүтээгдэхүүнээ бидэнд шахах гэж үзнэ. Бид ч өөрсдөө их хэмжээний цемент үйлдвэрлэдэггүй юм хойно, аргагүйн эрхэнд бусдын өгснийг авч, хэлснээр нь төлдөг байв. Гэтэл хэдхэн жилийн дотор энэ байдал өөрчлөгдөж, монгол, хятад цементийн эрэмбэ, солигдсон. Одоогоор дотоодын цементийн зах зээлийн 90 гаруй хувийг үндэсний үйлдвэрлэгчид бүрдүүлж байна. 2013 оноос дотоодын үйлдвэрүүд шил шилээ даран үүдээ нээж, өрхөө татсан. Эхний шанг үндэсний бүтээн байгуулагч Хөтөлийн “Цемент шохой” компани татаж, сая тонн хүртэлх хүчин чадалтай, байгальд ээлтэй, хуурай аргын цементийн үйлдвэр ашиглалтад оруулсан юм. Улмаар Монцемент болон МАК Евро цементийн үйлдвэр ар араасаа үйлдвэрлэлээ эхлүүлэв. Ингэснээр хэдхэн мянган тонноор хэмжигддэг байсан манай дотоодын үйлдвэрлэлийн хүчин чадал хүрээгээ тэлж, өдгөө дөрвөн сая тонн давсныг Монголын барилгын материал үйлдвэрлэгчдийн холбооноос мэдээлж байна. Тав хүрэхгүй жилийн дотор манай дотоодын хүчин чадал хэд дахин нэмэгджээ.


Гэтэл хэрэглээ ийм хурдаар өссөнгүй. 2017 онд гэхэд дотоодын цементийн хэрэглээ 2016 оныхоос даруй 30 гаруй хувиар өссөн гэж дотоодын үйлдвэрлэгчид тооцоолжээ. Ингэснээр хэрэглээ 1.3 сая тоннд хүрсэн гэх тооцоо байгаа бол зарим судалгаагаар 1.6 сая тонн хүрсэн гэх мэдээлэл ч байна. Хэдийгээр хэрэглээний дүн ийн зөрүүтэй ч эдгээр үзүүлэлт Монгол Улс үйлдвэрлэлийн хүчин чадлынхаа ердөө талтай нь тэнцэх цементийн хэрэглээтэй болох нь харин маргаангүй батлагдаж байна. Эдийн засгийн өсөлт саарч, бүтээн байгуулалтын идэвх суларч, ипотекийн хөтөлбөр удааширсан нь дам байдлаар дотоодын цементийн хэрэглээнд нөлөөлсөн. Гэхдээ хэрэглээ сүүлийн 1-2 жилд эргэн сэргэж байгаа бөгөөд энэ онд цементийн эрэлт хоёр сая тонн руу дөхнө гэж дотоодын үйлдвэрлэгчид найдаж байна. Гэлээ гээд хэрэглээ ойрын жилүүдэд хоёр нугалсан үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг гүйцэхгүй нь тодорхой. Тиймээс үйлдвэрлэгчид том амбийц тээж, монгол цементийг экспортлохоор зорьж байна. Харин хаана бас хэнд нийлүүлэх вэ гэж үү. Хэдийгээр бидэнтэй хил залгадаг хөрш орнууд дэлхийн цементийн зах зээлийн томоохон хэрэглэгч бөгөөд үйлдвэрлэгчид боловч дотоодын үйлдвэрлэгчид судалгаа хийж, нийлүүлэх боломжтой зах зээлүүдийг тогтоосон байна. Үүнээс хамгийн боломжтой нь ОХУ-ын Эрхүү болон Буриад орчмын нутагт хэмээн товлож байна. Холбогдох тооцоо судалгааг ч хийж амжжээ.


• 2017 онд гэхэд дотоодын цементийн хэрэглээ 2016 оныхоос даруй 30 гаруй хувиар өссөн гэж дотоодын үйлдвэрлэгчид тооцоолжээ.

• Бүтээгдэхүүн нийлүүлэхээр төлөвлөж буй ОХУ-ын Алс Дорнодын бүс нутаг ч бас том газар нутагт оршдог. Тиймээс тээвэр ложистикийн асуудал тулгамдаж буй аж.

• Хэдхэн жилийн өмнө гахиурын гуйлгачин байсан Монгол Улс одоо дотоодоо бүрэн хангаж, долларын урсгалыг хаагаад, хилийн чанадын валют авчрах тухай ярьж байна.


ОХУ-ын Засгийн газрын мэдээлснээр энэ улс жилд 60 сая тонн цемент үйлдвэрлэж, ойролцоогоор хоёр сая тонныг импортолдог. Беларусь болон Казахстанаас нийт импортынхоо 85 хувийг авдаг байна. Дэлхийн цементийн холбооны мэдээлснээр 2018 онд дэлхийн цементийн эрэлт 1.5 хувиар нэмэгдэнэ. Томоохон хэрэглэгчдээс Хятадын эрэлт саарах бол ОХУ болон Саудын Арабын эрэлт өндөр байх төлөвтэй. Гэхдээ хил давах энэ худалдаанд төр, засгийн хамтын ажиллагаа шаардсан хэд хэдэн зүйл байгаа аж. Ялангуяа үүнд Засгийн газар, Зам, тээврийн хөгжлийн яамны дэмжлэг чухал гэж “Монцемент билдинг материалс” компанийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал Д.Мөнхбат хэлж байна. Учир нь цемент импортоллоо гэхэд Монгол Улс өргөн уудам газар нутагтай. Бүтээгдэхүүн нийлүүлэхээр төлөвлөж буй ОХУ-ын Алс Дорнодын бүс нутаг ч бас том. Тиймээс тээвэр ложистикийн асуудал тулгамдаж буй аж.


Дотоодын зах зээлийн 90 гаруй хувийг үндэсний үйлдвэрлэгчид бүрдүүлж байна


Үүнийг шийдэхэд төмөр замын үнэ тарифын хөнгөлөлт ихээхэн дэмжлэг болно гэж үйлдвэрлэгчид үзэж байна. Үйлдвэрлэл нь хэдийнэ эрийн цээнд хүрч, эх орондоо орлого авчрах боломжтой салбаруудаа улс орнууд бодлогоор дэмждэг. Тухайлбал, Казахстан, ОХУ зэрэг улс овор жин ихтэй нүүрс, цемент гээд экспортын бүтээгдэхүүндээ тээврийн тарифын 30 хүртэлх хувийн хөнгөлөлт үзүүлдэг байна. Энэ тээвэр, хил гаалийн асуудлыг нь шийдээд өгвөл цементийн нийлүүлэлт хийх боломжтой аж. Хэдхэн жилийн өмнө цементийн гуйлгачин байсан Монгол Улс одоо хэрэгцээгээ бүрэн хангаж, ам.долларын урсгалыг хаагаад, хилийн чанадаас валют авчрах тухай ярьж байна. Дотоодын цементийн үйлдвэрлэл өргөжин тэлсээр хилийн чанад руу урсаж байсан ам.долларын урсгалыг тогтоосон гэдэг. Ганцхан жишээ хэлэхэд, Хөтөлийн “Цемент, шохой”-н үйлдвэр үүдээ нээгээд 60 сая ам.долларын валютын урсгалыг тогтоон барьжээ. Нүүрс, зэс зэрэг гарын таван хуруунд багтах хэдхэн түүхий эдээ борлуулж мөнгө олдог Монгол Улс нэмүү өртөг шингэсэн экспортын шинэ бүтээгдэхүүнтэй болоод байна. Бараа бүтээгдэхүүнээ түүхийгээр нь бус өртөг шингээн үйлдвэрлэхээр зорьж буй Монгол Улсад үүнээс өөр сайхан мэдээ гэж юу байх билээ. Хэдийгээр экспортолж эхлээгүй ч хэдхэн жилийн дотор худалдан авагчаас үйлдвэрлэгч болдгийг энэ салбар бидэнд батлан харууллаа. Гэтэл ингэж хилийн чанадыг зорьж байсан ам.долларын урсгалыг хаагаад зогсохгүй одоо бүр эх орондоо валют авчирч, Монголыг цемент экспортогч орон болгоно хэмээн зүтгэж байна. Уул уурхайгаас хараат байдлаа багасгаж, олон тулгуурт эдийн засгийг цогцлоохоо мэдэгдээд буй төр засгийн дэмжих учиртай салбар нь цемент биш гэж үү.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Шуналдаа дийлдсэн сэтэртнүүдийн бай татвар төлөгчид байх ёсгүй

Орон нутгийн шантаажчид бүтээн байгуулалтыг боомилж байна

 0 сэтгэгдэл

Жилд 900 мянган тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай, 200 орчим сая ам.доллараар уурхай, хүдэр боловсруулах үйлдвэр ашиглалтад оруулсан нэгэн компанийг манай сумын удирдлагын төв байр, спорт залыг засаж, замын хажууд мод тарьж өг гэж Засаг дарга нь “лүндэн буулгажээ”. Сумын Засаг дарга эл үйлдлээ тухайн компаниар нийгмийн хариуцлагыг нь биелүүлж, орон нутгийнхаа тулгамдсан асуудлыг шийдсэн гэж андуурч сууна. Харин уурхайн удирдлага иймэрхүү шалдар булдар ажлуудаа орон нутгийн хөгжилд оруулсан хувь нэмэр, хамтын ажиллагааны үр дүн хэмээн төр засгийн удирдлага, бодлого боловсруулагчдад сийхгүй танилцуулж байх юм.

Гэтэл аймгийн Засаг даргатай хамтын ажиллагааны гэрээгээ шинэчлэхэд тохиролцож чадахгүй байгаагаа уурхайн удирдлага дуулгалаа. Албан бус эх сурвалжийн хэлснээр усаа 85 хувь дахин ашигладаг тус уурхайгаас ус ашигласны төлбөр гэж замбараагүй их мөнгө Засаг дарга нь нэхсэн гэнэ. Энэ бол орон нутгийн удирдлага шат шатандаа гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай ойлголцох чадавх ямар өрөвдмөөр түвшинд байгааг алган дээр дэлгэсэн мэт тод томруун харуулж буй хоёр жишээ. Өөр нэгэн баримт. Саяхан зүүн бүсэд томилолтоор явахад орон нутгийн удирдлагаас гадна хөрш зэргэлдээх аймаг сумдын удирдлага баялаг бүтээгчдэд балагтай болж буй тухай мэдээ дээд байгууллагуудын чихийг халууцууллаа. Сүхбаатар аймгийн Төмөртийн овооноос цайрын хүдэр олборлодог компанийн үйл ажиллагаанд Дорноговь аймгийн зүгээс өдөр алгасалгүй дарамт учруулж эхэлсэн байна. “Цайрт Минерал” ХХ К нь өдөрт дөрвөн машин цайрын баяжмал Сүхбаатар хотоос Сайншанд хүртэл авто замаар тээвэрлэж, түүнээс цааш төмөр замаар экспортолдог аж. Авто тээврээ Сүхбаатар, Дорноговийн тус бүр нэг тээврийн компаниар гүйцэтгүүлдэг бөгөөд Дорноговийн 190 км автозамыг ашигладаг. Зам ашигласны төлбөр болгож тус аймгийн удирдлагатай 700 сая төгрөгийн, дөрвөн жилийн хугацаатай гэрээ байгуулсан байна. Гэрээ нь хоёр дахь жилдээ хэрэгжиж буй ч өнгөрсөн жил гэрээний гүйцэтгэлээ урьдчилаад 100 хувь төлжээ.

• “Орон нутгийн шантааж, удирдлагын зохисгүй авираас болж засаглал сайтай хөрөнгө оруулагчид үргэж байна.
• Гагцхүү унах унаа, орон байр нь данхайж, орон нутгийнх нь хөгжил хумигдсаар.
• Нийгмийн хариуцлага нэрийн дор компаниудаас зохих ёсны төлбөр тооцооноос гадна заавал илүүг нэхдэг жишиг орон нутагт тогтоод удлаа.

Гэвч энэ жилээс дорноговийнхон гэрээнээс гадуур төлбөр нэхэж, тээвэрлэлтийг чинь зогсооно гэж өдөр бүр дарамталж буй аж. Тус уурхай жилд улсад 35-69 тэрбум төгрөгийн татвар төлж, орон нутагтаа жил бүр 1.5 тэрбум төгрөгөөр бүтээн байгуулалт, үйлдвэрлэл дэмжсэн ажлууд хийдэг. Тэрчлэн Говь-Алтайд полиметаллын хайгуулынхан дөнгөж ажлаа эхлээд байхад нь жийптэй хэдэн нөхөд ирж, “олз”-оо тэнцүү хувааж авъя гэсэн “санал тавьжээ”.

Нийгмийн хариуцлага бол нийгэм, эдийн засагт сөрөг нөлөөгүйг хэлнэ

Хайгуулын экспедицийнхэн хариуд нь полиметаллын ордын хайгуул хийж буй учраа хэлэхэд, тэгвэл бидэнд падгүй гээд орхижээ. Яг ийм аргаар олз хуваахыг санаархагчид алт олборлодог компаниудыг илүүтэй ангуучилдаг. Уг нь дээд байгууллагаас зохих зөвшөөрлийг нь өгсөн тул тухайн компани хуулийн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулж, татвараа төлөх учиртай. Гэтэл нийгмийн хариуцлага нэрийн дор компаниудаас зохих ёсны төлбөр тооцооноос гадна заавал илүүг нэхдэг жишиг орон нутагт тогтоод удлаа. Ялангуяа, найр наадам, нутгийн ой тохиох жил бүр их холгодог.

Тэгээд энэ бүхнээ нийгмийн хариуцлага нэрийн дор халхалж, дүрэм журам ярьсан бүтээн байгуулагчдыг “нийгмийн лицензгүй” гэж даапаална. Мэргэжлийн ойлголтоор бол уурхай нийгмийн хариуцлагатай байна гэдэг нь нийгэм, эдийн засагт сөрөг нөлөөгүй байхыг хэлдэг. Харин ажлын байр нэмэгдүүлж, дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт хийж байгаа бол эерэг нөлөө нь тэр. Түүнээс биш аймаг, суманд спорт зал барих, цэцэрлэг сургуулийн дээвэр засварлах, эс бөгөөс малын халдварт өвчин, байгалийн гамшгийн үед давхар хариуцлага үүрэх нь уурхай болон бусад салбарын бүтээн байгуулагчдын хувьд заавал хийх ёстой ажил биш. Энэ бүхнийг улсын нэгдсэн төсвөөс санхүүжүүлж, орон нутаг бүрэн хариуцах үүрэгтэй. Гэтэл одоо орон нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй бүтээн байгуулагчид улсад татвар төлөхөөс гадна орон нутгийн удирдлагад хаялгатай байгаа нь яг үнэндээ нэгдмэл Монгол Улс холбооны зохион байгуулалтад орж байна уу гэж эмзэглэмээр. Бас аймаг, сумдын засаг дарга хөрөнгө оруулагчидтай хамтарч ажиллах, бүс нутаг байтугай аймаг, сумынхаа хэмжээнд уул уурхайн үр өгөөжийг хөгжил болгож бойжуулах чадваргүй байгаа нь харамсалтай. Газрын доорх ямар их баялгаа гаднынханд өгч байгаа билээ дээ. Хариуд нь жийп, хаус, сонгуулийн мөнгөнөөс илүүтэй орон нутагтаа үлдэх томоохон ажил хийчих сэтгэлтэй, чадвартай удирдагч байдаггүй гэж үү. Нэрээ нууцлахыг хүссэн нэгэн эх сурвалж “Орон нутгийн шантааж, удирдлагын зохисгүй авираас болж засаглал сайтай хөрөнгө оруулагчид үргэж байна. Оронд нь өнөө маргаашаа бодсон дарга нарыг аргацааж сурсан хятадууд эсвэл нинжа нар л үлдлээ шүү дээ” гэсэн юм. Өмнөх нийгмийн үед Засаг дарга ямар түвшний удирдагч байх ёстойг домог болсон хөдөлмөрийн баатрууд болох Ч.Чулуун, Р.Минжүүр, Г.Лодойхүү нар харуулж байсан. Тэр үед өнөө цагийнх шиг зам тээвэр, харилцаа холбоо хөгжөөгүй ч нутгаа гэсэн хоёргүй сэтгэлээр тэмээн жин хөтлөөд Монголын нэг захаас нөгөө хязгаарт хүрч малын үүлдэр угсаагаа сайжруулж, газар тариалан хөгжих том бааз бий болгосон түүх бол тэднийх. Харин одоогийн засаг дарга нар үлгэр домог мэт санагдах ийм их үйлсийг хүчирдэггүй юм гэхэд ядаж эрчим хүч, зам тээвэр, үйлдвэр хөгжүүлж, ажлын байр нэмэгдүүлэхэд уул уурхайн компаниудын удирдлагатай ойлголцох учиртай, уг нь. Социализмын үеийн дарга нартай харьцуулахад одоо үеийнхэн бүгд л Удирдлагын академийн диплом өвөртөлсөн, боловсролын хувьд бараг л илүүрхэхээр. Даанч компанийн удирдлагатай ойлголцох хэмжээний чадавх тэдэнд алга. Тиймдээ ч нутгийг нь зориод очсон хөрөнгө оруулагчидтай нутагтаа үлдэцтэй, ард иргэдтэй хэрэгтэй хамтын ажиллагаа явуулж чадахгүй байна. Гагцхүү унах унаа, орон байр нь данхайж, орон нутгийнх нь хөгжил хумигдсаар. Эзэнгүйдсэн тэдгээр нутагт XVIII, XIX зууны зэрлэг өрнөд шиг хэн дуртай нь очоод буу тавьж байсан жишээ саяхных.