A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1416/

Л.Дуурсах: Малаа буруу хөнгөлдөг учраас махан тарга авахгүй байна

Малыг зөв хөнгөлж, уурагжуулснаар махан тарга хоёр дахин нэмэгдэнэ

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1416/


“Их тархи”, “Бага тархи” электрон толь бичгийн зохиогч Л.Дуурсахыг “Зочин” буландаа урилаа. “Эко боловсрол, эко хөгжил” төвийн тэргүүнээр ажиллаж буй тэрбээр хөдөө аж ахуйд түшиглэсэн хөгжлийн загвар боловсруулсан бөгөөд малын ашиг шимийг сайжруулах уламжлалт аргуудыг техник технологийн дэвшилтэй хослуулах нь үр дүнтэй байгааг онцоллоо.

-Таныг хөгжлийн суурь судалгаа хийсэн гэж сонссон. Энэ талаар яриагаа эхэлье?

-Одоогоос 30-аад жилийн өмнө би Монгол улсыг яаж зөв хөгжүүлэх арга замыг олохоор ахмад үеийн докторуудад гэрээр нь шавь орж, судалгаагаа эхэлж байсан юм. Шилжилтийн үед бага зэрэг саарсан ч 1993 оноос хойш олон мундаг эрдэмтэдтэй хамтарч, судалгаагаа тасралтгүй хийлээ. Монголчууд мэдэхгүй нийгэмд шилжиж орохдоо их алдсан. Одоо ч тэр хэвээрээ л явж байна. Шинэ нийгэмд хэрхэн явах талаар суурь судалгаа аль ч салбарт байдаггүй. Тиймээс бид социализм болон ардчиллын аль альных нь сул талыг хаяж, давуу талд нь тулгуурлан судалгаа боловсруулсан юм.

-Та бүхний томъёолсноор манай улсын хөгжлийн суурь юу вэ?

-Монгол хүн, газар шороо, мал гурав л хөгжлийн суурь. Бид хөдөө аж ахуйд суурилсан эдийн засагтай байвал зөв хөгжинө. Харин уул уурхайг хэт дэлгэрүүлбэл 50-80 жилийн дараа Африк шиг элсэн цөл болох тооцоо гарсан. Монгол бол өвөл, зуны агаарын температурын хэлбэл 80-100 градус, хавартаа хүн байтугай мал амьтан тогтохын аргагүй хүчтэй салхитай, энергийн алдагдал хамгийн ихтэй, хур тунадас, чигийн тэнцвэр муу, эрс тэс уур амьсгалтай. Таван хошуу мал энэ уур амьсгалд хэдэн сая жил амьдраад дасан зохицоод ирсэн. Таван хошуу малыг нүүдэлчид гаршуулахад багаар бодоход 100 мянган жил зарцуулсан шүү.

-100 мянган жил гэдгийг та түүхийн ямар эх сурвалжид үндэслэж байна вэ?

-Хадны сүг зураг, археологийн олдвороор баталгааждаг. Одоогоос 80-100 мянган жилийн тэртээ нүүдэлчид анхны малаа гаршуулсан байх магадлал өндөр байдаг юм. Үүнийг олон улсын эрдэмтэд баталсан. Бүр өөрсдийнхөө ухамсар, сэтгэлгээнд тааруулан гаршуулсан гэж үздэг. Таван хошуу мал тус бүрийн далд ухамсарт нь тааруулан гаршуулж, хоорондоо ижил дасал болсон байдаг. Өөрөөр хэлбэл, мал, хүн хоёрын төв мэдрэлийн системийн мэдрэлийн эсүүд хоорондоо уулздаг болтол олон жил ажиллаж байж малаа гаршуулсан гэсэн үг. Үүнийг зүгээр дасгасан гэж тайлбарлах аргагүй.

-Ардчилсан нийгэм, чөлөөт эдийн засагтай энэ цаг үед тэгвэл хөдөө аж ахуйн салбарын хөгжил аль чигт зүглэх ёстой юм бол?

-Байгалийн зүй зохилдлогоор өдий хүрсэн тул бэлчээрийн мал аж ахуйгаа техник технологийн дэвшилтэй уялдуулж, инновац шингээх замаар хөгжих нь зөв. Үүнд хамгийн чухал нь бэлчээрийн зөв менежмент. Алс бэлчээрт худаг ус гаргаснаар нэг газраа бөөгнөрөөд байгаа малчдыг зөв тараан байршуулж болно. Ийм зөв зохион байгуулалттай явбал манайд 60 байтугай 100 хүртэлх сая толгой малын бэлчээрийн даац бий шүү дээ. Харин фермийн буюу эрчимжсэн мал аж ахуй хөгжих боломж ердөө л найман хувь. Их хэмжээний хөрөнгө мөнгө хаявал 10 хувь байж болох юм.

-Салбарын мэргэжилтнүүд Монгол орны бэлчээрийн даац 25-30 сая толгой малд хүрэлцээтэй гэдэг. Таны тооцоо үүнээс 3-4 дахин их байна. Ийм зөрүүтэй байгаа шалтгаан юу вэ?

-Өнөөдөр нийт бэлчээрийн нөөцийн 40 хувийг л талхилж, үлдсэн 60 хувь эзгүйрээд байна. Ашиглаж чадахгүй байгаа энэ 60 хувьдаа малаа зөв тархаах тухай би яриад байгаа юм. Үүнээс гадна малыг одоогийнх шиг өглөөнөөс орой болтол бэлчээх ямар ч шаардлагагүй. Ялангуяа, хаврын улиралд. Өвс ургамлыг гүйцэд ургахаас нь өмнө мал сорлож идээд бэлчээрийн чанар алдагдаад байна. Тиймээс өвс ногоо дөнгөж ургах үеэр малаа өдөрт дөрвөн цаг бэлчээж, үлдсэн найман цагт нь хашаад, уурагжуулах хэрэгтэй. Малд хамгийн их уураг өгч, махан тарга суулгадаг ургамал бол царгас. Хадлангийн өвсийг бод мал өдөрт 4-5 кг идэж байж цаддаг бол царгас нэг кг, бог малд 400 гр байхад л хангалттай. Тэгээд ч бэлчээрийн малын нэг давуу тал нь идэмхий биш. Идсэнээ биедээ хадгалж, шингээх чадвар сайтай.

-Бэлчээрийн хууль гаргах гээд олон жил дуншиж байна. Бэлчээрийн харилцааг хуульчлах нь зөв үү?

-Бэлчээр болон бэлчээрийн экологийг хуульчилж хамгаалах нь зөв. Гэхдээ яаж хуульчлах гэж байгааг би сайн мэдэхгүй байна. Бэлчээрийн даацад үнэлгээ хийж, түүнд нь тохируулан хуваарилах нь чухал. Малын тоо бэлчээрийн даацаас ихэдвэл алс бэлчээрт худаг ус гаргаж өгөөд айлуудаа нүүлгэх, эсвэл малынхаа тоо толгойг бууруулахыг шахах хэрэгтэй. Илүүг нь нядлаад, мөнгө болгоод банкинд хийсэн нь дээр. Мөн миний өмнө хэлсэнчлэн малын бэлчээрт гаргах цагийг багасгаж, уурагжуулбал малын махан тарга 30-40 хувь нэмэгдэнэ. Зунаас бусад үед уурагжуулбал бүр 100 хувь нэмэгдэнэ. Нөгөөтэйгүүр, бэлчээрийн экологи ямар зүй тогтолтойг, юунаас хамаардгийг Засгийн газар, эрдэмтэд, төсөл хэрэгжүүлэгчид томъёолоогүй нь маш том алдаа. Бид 30 жил зарцуулж байж энэ зүй тогтлыг судалж тогтоосон. Өнгөрсөн 60-70 жилд бэлчээрийн уурагт ургамлын агууламж 85-90 хувь багассан байна. Ингэснээр бэлчээрийн ургамлын төрөл зүйл бөхөж, хөрсний үржил шим муудаж, цөлжилт эрчимжиж, малын ашиг шим багасаж, давжаа жижиг биетэй болсон байна. Нэгэнт ашиг шим нь буурсан тул хүмүүс малын тоо толгойн араас л хөөцөлдөж байгаа юм. Уурагт ургамал бол агаар дахь азотоор хооллож, хөрсөнд азотын бордоо шахдаг. Үүгээр бусад ургамал хооллож ногоон бүрхэвч тогтдог. Гэтэл энэ зүй тогтол алдагдсанаас бэлчээр цөлжөөд байгаа юм. Тиймээс уурагт ургамлын үр үржүүлж, орчин үеийн хавах технологиор бэлчээрээ нөхөн сэргээх шаардлагатай байна. Үүнийг эрчимтэй хийвэл бэлчээр ойрын 20 жилд бүрэн сэргэж, 200 сая малд ч хүрэлцээтэй болно гэдгийг би амлаж чадна.

80 сая малаа зөв эргэлтэд оруулахад гурван сая хүн бүгд баян амьдарна

-Та бүхний судалгаа, шинжилгээнээс яг практикт нэвтэрсэн нь бий юу?

-Бид мал хөнгөлөх уламжлалт аргаа орчин үеийн технологитой хослуулсан. Энэ аргыг амьдралд нэвтрүүлбэл малын махан тарга эрс нэмэгдэнэ. Хүннү, Чингис хааны үеэс монголчууд эр малыг хөнгөлөхдөө үрийн хоолой, судсыг нь улайссан шөвгөөр хатгалж тасалдаг байсан юм. Хэзээ ч үржлийн ажил хийж чадахгүй боловч хуйхнагт үлдсэн төмсөг нь уураг үйлдвэрлэж, тамир тэнхээ оруулах уураг үйлдвэрлэсэн хэвээр байна. Түүнээс биш одоогийнх шиг төмсгийг нь аваад, өөрсдөө чанаж иддэг байгаагүй. Энэ бол Манжийн үед орж ирсэн арга. Манжууд өөрсдөө хатдаа мануулах цэргийн төмсгийг авч тайган болгодог уламжлалтай байсан юм. Төмсөгтэй мал өөх багатай, махан тарга сайтай байдаг. Бид уламжлалт аргаа цахилгаан соронзон гүйдэл болгож, орчин үеийн технологитой уясан хэрэг. Ингэж зөв хөнгөлсөн малыг царгасаар уурагжуулбал бүр том биетэй болж, 1000 малаас авах ашиг шимийг 500 малаас авдаг болно.

-Та бүхэн энэ бүхнээ салбарын яаманд танилцуулсан уу?

-Танилцуулаад 15, 16 жил болж байна. Харамсалтай нь, хөдөө аж ахуйн салбарыг хариуцдаг сайдууд хэзээ ч мэргэжлийн хүмүүс байдаггүй. Дандаа улстөрчид учраас энэ бүхнийг ойлгохыг хүсдэггүй биз. Толгой дохиж сонссон ч дэмждэггүй. Харин одоогийн Засгийн газарт бол танилцуулж амжаагүй байна. Ерөөсөө олон судалгаа, нээлтүүд амьдралд нэвтэрдэггүй шалтгаан нь УИХ, Засгийн газар төсөв мөнгө хуваарилдаггүйтэй л холбоотой.

-Хөдөө аж ахуйн орон байж өөрсдөө үнэтэй мах, сүү цагаан идээ хэрэглэдэг. Таны хувьд хөдөө аж ахуйн одоогийн бодлогод ямар үнэлгээ өгөх вэ?

-Сүүлийн 30 жил буруу явсан хөдөө аж ахуйн бодлого одоо ч буруу хэвээр байна. Зөв чигт нь залах цаг болсон. Монголчууд өөрсдөө хөдөө аж ахуйн түүхий эдээ гүн боловсруулдаггүй, бүгдийг нь урагшаа гаргадаг тул үнэтэй хэрэглэх нь аргагүй. Бид Архангай аймгийн Цэнхэрмандалд хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулах хөгжлийн загвар боловсруулсан. Ийм парктай бол түүхий эдийн татан авалт, анхан шатны гүн боловсруулалт сайжирна. Одоогоор Монгол улс хөдөө аж ахуйн экспортоосоо 1-1.5 тэрбум ам.доллар олдог. Хэрэв анхан шатанд гүн боловсруулалт хийгээд гаргавал 8-9 тэрбум ам.доллар олох боломжтой. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнээ шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, зөв загвараар эдийн засгийн эргэлтэд оруулбал дэлхийд органик брэнд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч орон болно. Дотоодын хэрэгцээгээ хямд нийлүүлж, зөрүүг нь экспортоосоо олж болно. 80 сая малаа эдийн засгийн эргэлтэд зөв оруулахад л гурван сая хүн бүгд баян амьдарна.

-Танай төв бусад салбарт ч хөгжлийн загвар боловсруулсан юм байна. Тухайлбал, эко аялал жуулчлал гэдгийг хэрхэн загварчилсан бэ?

-Бид Монголын аялал жуулчлалыг одоо байгаагаас өөрөөр томъёолсон. 330 гаруй сумыг эко суурин болгож, бүгдэд нь бургас, царгас тариалж ногооруулна. Бүх суманд уламжлалаа хадгалсан гэр хэлбэртэй хувийн сууц барьж, жуулчдын тав тухыг хангасан орчин бүрдүүлнэ. Сумаас суманд ая тухтай амарч, зугаалах боломж бүрдүүлсэн нүүдлийн аялал жуулчлалын хэлбэртэй болговол дэлхийн баячууд ч шил, шавар болсон олон давхар өндөр зочид буудлаас илүү манайд зорьж ирнэ шүү дээ. Сум бүр өөр өөрийн өвөрмөц байгалтай, хоол хүнстэй тул жуулчид энэ бүхнийг ая тухтай үзэх боломжтой болно.

-Одоогоор бид байгалийн үзэсгэлэнт, цогцолбор газраа л түшиглэж жуулчид татдаг. Үзэх юмгүй сумдад бол энэ хэрэгжих боломжгүй санагдаж байна?

-Байгальтай л бол үзэх юмгүй байна гэж байхгүй. Тухайлбал, би Австралийн шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн урилгаар очиж, үүнийг амьдралд хэрхэн хэрэгждэгийг нь нүдээрээ үзсэн. Австралийн төв хэсэг бол тэр чигтээ элсэн цөл. Тэнд таны хэлдгээр үзэж харах зүйлгүй. Гэхдээ л хамгийн үнэтэй, долоон одтой зочид буудал тэр элсэн цөлд бий. Дубайн хэдэн сэргэлэн бацаан Австралийн элсэн цөлд нэг давхар шавар тагзууд бариад л жуулчид татаж байгаа юм. Шавар тагзанд оронгуут л энэ элс нь найрлагадаа ийм эрдэстэй, таны эрүүл мэндэд сайн, энэ буудал бол эко аргаар барьсан учраас таны биеийн бүх хор гадагшилна гэх мэтээр байгаа зүйлээ брэнджүүлж, инновацжуулж, нейромаркетинг хийж байна. Орчин, хоол нь Араб үндэстнийх, тэгээд маш сайн үйлчилгээтэй, ерөөсөө тэр намхан шавар тагзан байшинд нэг өдөр Араб үлгэр шиг л өнгөрсөн. Тэр бүхнийг хараад би өөрийнхөө зөв байсныг ойлгосон.

-Аялал жуулчлалын энэ загварыг гадаадын хөрөнгө оруулалт татаад хэрэгжүүлье гэвэл одоогийн хууль эрх зүйн орчинд харшлах зүйл байгаа юу?

-Хууль эрх зүйн орчинд харшлах зүйл байхгүй. Гагцхүү төр бодлогоор хөрөнгө оруулалтыг дэмжихээ хаачихаад байна. Дэд бүтцийг ч гэсэн хямд зардлаар шийдэх боломжтой болсон байна. Замыг заавал асфальтаар тавих хэрэггүй. Шороог дагтаршуулан нягтруулдаг технологи гарсан. Үүнийг концессийн гэрээгээр гүйцэтгүүлж, сум тодорхой хугацааны дараа уг зардлаа улсад буцаагаад төлөх замаар явж болно. Сум аялал жуулчлал болон малын түүхий эдийн үйлдвэрлэлээрээ мөнгөтэй болчихно. Ийм л энгийн аргаар явна гэж харж байна. Хамгийн гол нь манайд яг үнэнийг хэлэхэд хөрөнгө оруулалт чөлөөтэй татах эрх зүйн орчин дутмаг байна. Ердөө 50 хувь л нээлттэй. Тэр нь Засгийн газраар дамжина. Хувиараа орж ирсэн нь хэмжээ хязгаартай тул төслүүдээ санхүүжүүлж дийлэхгүй байна. Хөрөнгө оруулалтаа нээлттэй орхиод, Монголд хэдэн ажлын байр бий болгож, ашгийнх нь хэдэн хувийг үлдээхийг л заагаад өгөхөд хангалттай. Тэгвэл хувийн хэвшил дорхноо босоод ирнэ.

-Харин эко уул уурхай гэдгийг яаж томъёолсон бэ?

-Улс орон хэрэгцээгээ хангахын тулд стратегийн зорилгоор хэдхэн том уурхайгаа л ашиглах нь зөв юм. Оюутолгой, Эрдэнэт, Тавантолгой, Дорнодын газрын тосны орд болон төмрийн хэдхэн уурхайгаа хариуцлагатай ашиглаж, орлого олох хэрэгтэй. Байгаль экологийг сэргээх сан гэж байгуулаад уурхайгаас олсон ашгийнхаа тун багахан хэсгийг төвлөрүүлж, энэ хэдэн эрдэмтдээ ядартал нь ажиллуулж, Монголын тал хээр нутгийг ногооруулах хэрэгтэй. Уурхай орчмын сумдыг бүгдийг нь битүү ногоон төгөл болгож байж л ухаж төнхсөн байгалийн тэнцвэрийг хадгална. Энэ талаар бид олон нийтэд мэдлэг мэдээлэл түгээхээр ажиллаж байна.

-Таныг “Бяцхан тархи”, “Их тархи” толь бичгийн зохиогч гэдгээр хүмүүс сайн мэднэ. Та электрон толь бичгүүдээ яагаад хийхээ больсон юм бэ?

-Техник технологи хөгжих нь нэг талдаа сайхан боловч нөгөө талдаа сөрөг нөлөөтэй юм байна. Ухаалаг гар утас гарч, хүмүүс толь бичгийг апп байдлаар хэрэглэж байгаа учраас “Бяцхан тархи”, “Их тархи”-ийг худалдаж авахаа больсон. Тиймээс цаашид хөгжүүлэх шаардлагагүй юм байна гэж үзсэн. Тэгээд ч сургалтын зориулалттай зүйлийг нэг удаадаа олон цагаар хэрэглэдэг тул цахилгаан соронзон долгион их цацруулдаг гар утас болон бусад хөдөлгөөнт төхөөрөмжид тохируулан хөгжүүллээ гэхэд эргээд хүний эрүүл мэндэд хор учруулна шүү дээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Донтогсдыг муу зуршлаасаа салахад нь бүгдээрээ тусалъя

​Мансуурах донтой өвчтөнүүдтэй үр дүнтэй ажиллах бүтэц алга​

 0 сэтгэгдэл


Мансууруулах бодисын донтолтоос гарахаар сайн дураараа дахин дахин эмнэлэг бараадаж буй өвчтөнүүдийн тоо нэмэгдэх хандлагатай байна. Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн статистикийг харвал энэ оны эхний есөн сарын байдлаар мансууруулах болон сэтгэцэд хүчтэй нөлөөлөх эм бэлдмэлд донтон, давтан эмчлүүлж буй таван хүн байна. Харин сүүлийн дөрвөн жилийн байдлаар ийм хүмүүсийн тоо 14 болжээ.

Давтан эмчлүүлж буй шалтгааныг мэргэжилтнүүд өвчтөнтэй ажиллах иж бүрэн тогтолцоо бүрдээгүйтэй холбон тайлбарлаж байна. СЭМҮТ-ийн их эмч Д.Баттөр “Мансууруулах бодист донтох өвчний эдгэрлийн тойрогт хамгийн аюултай нь халтиралт юм. Эмчилгээ хийлгээд явж байгаа ч гэсэн эрсдэлтэй орчин, зан байдалд хүрвэл өнөөх бодисоо дахиад л хэрэглэчихдэг тул амархан сэдэрдэг. Тиймээс өвчтөний гэр бүл, нийгмийн орчинтой нь сайн ажиллаж, гэр бүл, эрүүл мэнд, хуулийн болон нийгмийн олон талт үйлчилгээ үзүүлэх зайлшгүй шаардлагатай. Ядаж л эмнэлгээс гарсных нь дараа мансууруулах бодис хэрэглэхгүй амьдрах сэдлийг үргэлж төрүүлж байдаг өөртөө туслах бүлгэмд хамруулах хэрэгтэй” гэв.

Нөгөөтэйгүүр, мансууруулах бодис хэрэглэх нь Зөрчлийн хуулиар эрүүгийн гэмт хэрэгт тооцогддог тул өвчтөнүүд хэн нэгнээс нээлттэй тусламж авах, мансуурах донтой орчноосоо салах боломжийг хааж байгаагаараа хамгийн том саад болж байна. Үүнийг хууль тогтоогчид, бодлого боловсруулагчид олж харж байна уу. Гэтэл үүнийг олж харахгүйгээр мансууруулах бодисын аюулаар улс орноо аварсан туршлага тун бага аж.

Хар тамхины эсрэг дайнд хүн төрөлхтөн үргэлж ялагдаж ирсэн. өдгөө Филиппиний ерөнхийлөгч Родриго Дутерте үүний эсрэг сүр дуулиантай тэмцэж буй удирдагч. Тус улсын үндэсний цагдаагийн газрын тоон мэдээллийг харвал энэ оны есдүгээр сарын байдлаар хар тамхитай холбоотой хэргээр 4798 хүнийг баривчилсан бөгөөд цагдаагийн газраас орон даяар явуулсан ажиллагаанд 1011 хүн, цагдаагийн 10 албан хаагч амь үрэгдсэн байна. Харин 1507 хүн хар тамхитай ямар нэг байдлаар холбоотой шалтгаанаар амиа алдсаныг олон улсын хэвлэлүүд онцолжээ.

• Давтан эмчлүүлж буй шалтгааныг мэргэжилтнүүд өвчтөнтэй ажиллах иж бүрэн тогтолцоо бүрдээгүйтэй холбон тайлбарлаж байна.

• Цус асгаруулсан, ширүүн ширүүн тэмцлээр улс орноо хар тамхины аюулаас холдуулсан туршлага үгүй.

• Хүний эрхийг дээдэлсэн, халтирсан нэгнээ нийтээрээ тулж, түшдэг хандлага сэтгэлээр хар тамхины үр дагавар, хэрэглээг бууруулсан түүх бий.

Харамсалтай нь, ийм ширүүн, цус асгаруулсан, хатуу чанга арга барилаар улс орноо хар тамхины аюулаас холдуулсан туршлага бараг л үгүй аж. Тиймээс ч Филиппиний тэмцэл онцгой биш гэж тодотгосон шинжээчдийн үгийг энд онцолъё. Үүний оронд хүний эрхийг дээдэлсэн, халтирсан нэгнээ нийтээрээ тулж, түшдэг хандлага сэтгэлээр хар тамхины үр дагавар, хэрэглээг бууруулсан амжилттай түүх Португал, Швейцарт бий аж. 40 жилийн дарангуйллыг халсны дараа Португал улс эдийн засгийн хувьд сэргэж, бие даахаас гадна хар тамхитай эрчимтэй тэмцэж чадсан юм. Португалчууд мансууруулах бодисоос хамааралтай, хэтрүүлэн хэрэглэдэг хүмүүсээ манайхан шиг хүний тооноос хассангүй. Харин ч өршөөж, нөхөн сэргээх эмчилгээнд хамруулж, эргээд нийгэмд нэгтгэх хууль эрх зүйн боломж, үйл ажиллагааны бүтцийг бий болгосон байна. Харин Швейцар Улс мансууруулах бодисын хор уршгийг бууруулахад чиглэсэн бүхий л төрлийн үйлчилгээ үзүүлж, хажуугаар нь соён гэгээрүүлэх мэдээлэл сурталчилгааг эрчимтэй явуулсан түүхтэй аж.

Хамгийн гол нь энэ бол мансууруулах бодистой холбоотой аливаа үйл ажиллагааг тэр чигт нь гэмт хэрэг гэж үздэг уламжлалт хандлагыг халж, хэрэглэгчид нь хохирогч, өвчтөн тул бүх нийтээрээ тусалж, дэмжих ёстой гэсэн соёл, сэтгэлгээний өөрчлөлт юм. Нэршлийн хувьд ч ялгаагүй. Мансууруулах бодис хэрэглэсэн бол нийгмийн “хог шаар” гэж ойлгодог, нэрлэдэг байсан бол одоо мансууруулах бодист донтох эмгэгтэй хүмүүс зэрэг нэршил бий болсон нь нийгмийн хандлагыг өөрчилсөн маш том ахиц байсан аж. Энэ бол хүмүүсийн муу, хор уршиг ихтэй зуршлыг өөгшүүлсэн хэрэг биш. Харин бодит байдалтайгаа нүүр тулж, хар тамхитай тэмцсэн түүх бас ололт гэхэд буруудахгүй.

Манай улсад уг нь иймэрхүү дэвшилтэт үзэл санаа шингээсэн нэг хөтөлбөр бий. “Мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодисын хууль бус эргэлттэй тэмцэх үндэсний хөтөлбөр”-ийг батлаад яг нэг жил найман сар өнгөрч байна. Гэхдээ өнөөг хүртэл хөтөлбөрийн үр дүнг хэлэлцээгүй байгаа нь бас л цаастайгаа хамт шарлаад үлдэх болов уу гэж эмзэглэмээр. Мансууруулах бодис өсвөр үеийнхэн, залуучуудыг заналхийлж байна гэж маш их, бүр маш их ярьж байгаа атлаа өвчтөн, хохирогчдод чиглэсэн үйлчилгээ алга. Уг нь тэдэнд зориулсан төв босгож, эмчилгээ үйлчилгээ үзүүлнэ гэж үндэсний хөтөлбөртөө бичсэн юм билээ. Гэвч ирэх оны төсөвт ийм үйлчилгээ, төв байгуулахаар барилгын санхүүжилт олгох санал хүргүүлсэн ч тусгагдаагүй гэдгийг Эрүүл мэндийн яамны хөрөнгө оруулалтын хэлтсийн мэргэжилтэн Г.Базархүрэл хэллээ. Бас нийслэлийн Эрүүл мэндийн газрын харьяа Наркологийн эмнэлгийн өнөө маргаашгүй нурах гэж буй барилгыг ч сэргээх төсөв тусгаагүй аж.

Тиймээс мансууруулах бодист донтсон, муу зуршилтай иргэдээ хүний тооноос хасаж, ялгаварлан гадуурхсаар байгаа төрийн энэ хариуцлагагүй, хүйтэн хандлагыг таслан зогсоохын тулд бүгдээрээ шахаж шаардъя. Уг нь эмчилгээ үйлчилгээг нь сайжруулаад өгвөл адилхан асуудалтай хүмүүс нэгнийхээ үгийг илүү хүлээн авч, ойлгодог, тэр хэрээр эмчилгээ үр дүнтэй болдгийг СЭМҮТ-ийн эмч нар хэлсэн. тиймээс ч манайд хордлого тайлах болон сэтгэл заслын хосолсон 21 хоногийн эмчилгээний үр дүнд жилийн дараа өвчтөн мансууруулах бодис дахин хэрэглэх магадлал 50-70 хувь буурдаг нь дэлхийн жишгээс их өндөр үзүүлэлт.

Өнөөдөр бид мансууруулах бодисын хэрэглээг гэмт хэрэг гэхээсээ илүү нийгмийн эрүүл мэндийн тулгамдсан асуудал гэж үзэж бодлого, арга зүйгээ зангидах шаардлагатай байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Шинээр илэрсэн газар хөдлөлтийн хагарал хотын төвийг дайрч байна

​Суурьшлын бүсэд газар хөдөлвөл гамшиг болдог​

 0 сэтгэгдэл


Улаанбаатар хотын төвөөр шавааруулан барьсан өндөр барилгуудыг “ширэнгэн ой”-той зүйрлэж болмоор. Төлөвлөлтгүй, тооцоолоогүй, эмх замбараагүй барьсан энэ олон барилга байгууламж, хүн амын хэт бөөгнөрлөөс үүдэлтэй бий болсон гээд их хотын асуудал их. Гэвч энэ их суурьшил болон барилга байгууламжийг сүйрүүлэх ноцтой нөхцөл бий болжээ. Тодруулбал, Улаанбаатар хотод газар хөдлөлтийн шинэ хагарал илэрлээ. Энэ хагарлын эхний цэг нь Улаанчулуутын хогийн цэг бол нөгөө нь Богд уулын хойд хормой буюу Скай резорт цанын баазын ойролцоо болох нь тогтоогджээ. Ийнхүү нийслэлийн яг төв хэсгээр хагарал үүсэхийг ОБЕГ-ын дарга Т.Бадрал онцолсон удаатай. Хамгийн аюултай нь энэ хагарал хотын төв дундуур буюу төрийн байгууллага, хүн амын суурьшил хамгийн ихтэй газрыг дайрахыг нь тогтоогджээ. Японы ЖАЙКа байгууллагатай хамтран хэрэгжүүлж буй хөтөлбөрийн хүрээнд тус улсын эрдэмтдийн судалгаагаар дээрх хагарлыг илрүүлэв. Газар хагарлын шугам шулуун байдгийг мэргэжилтнүүд анхааруулсан ба яаж хагарч байгааг ажиглах, мэдэх боломжгүй хэмээн ШУА-ийн одон орон геофизикийн хүрээлэнгийн газар хөдлөл судлах салбарын эрхлэгч М.Өлзийбат хэлж байна. Учир нь тэр шугамын дагуу барилга байгууламж их барьсан учир судалгаа хийхэд тун төвөгтэй байгаа аж.

Хүнд мэдрэгдэх хэмжээний газар хөдлөлт 4-5 удаа болсон

Тэрбээр “Уртааш нь тооцоод үзэхээр 30 гаруй км бий. Гэхдээ нэг хагарал мөн эсэхийг судална. Сансраас авсан зурганд юу ч харагдахгүй учир бид ажиглаж чадахгүй. Америкчууд 1960-аад оноос 2-3 жилийн үе шаттайгаар Монголын нутаг дэвсгэрийг бүрхсэн хэмжээний сансрын зураг авч байсан. Японы эрдэмтэд энэхүү хагарлыг илрүүлэхдээ тус тагнуулын зургийг ашиглаж илрүүлсэн хэмээн дам сонссон. Илрүүлэхэд хүндрэлтэй байсан” гэв. Гол нь хүн ам олноор суурьшсан хотын төвд ийм ноцтой аюул учрахаар буйг нэгэнт тогтоосон тул яаралтай анхаарч үзэх ёстой. Нийслэл хотод 1950, 1960 онд найман магнитудын газар хөдөлж байсан. Тэр үед хүн ам сийрэг байсан учир мэдэгдээгүй. Харин одоо ийм хэмжээний газар хөдлөлт болоход асар их хэмжээний хохирол учирна гэдгийг мэргэжлийнхэн хэллээ. Тодруулбал, суурьшлын бүсийн ойролцоо газар хөдөлвөл гамшиг болдгийг дэлхийн бусад оронд болсон газар хөдлөлт баталдаг байна.

Энэ талаар ШУА-ийн Одон орон геофизикийн хүрээлэнгийн Газар хөдлөл судлах салбарын эрхлэгч М.Өлзийбатаас тодрууллаа

-Ер нь нийслэл хотод газар хөдлөлтийн хэчнээн хагарал үүсээд байна?

-Бидний хийсэн судалгаагаар Улаанбаатар хотыг тойроод нийт долоон идэвхтэй хагарал байсан. Тодруулбал, Хустайн, Эмээлт, Шархай, Авдар уул, Гүнжийн болон Багануурын хагарал гэж байдаг. Судалгааны үр дүнгээр Улаанбаатар хотыг тайван бус газар хөдлөлтийн идэвхтэй нутаг гэж үзсэн. 2005 оноос эхлээд Улаанбаатарт болж байгаа газар хөдлөлт огцом өссөн. Жилдээ 100 гаруй удаа газар хөдөлдөг байсан бол зарим жилд 2800 хүрсэн. Хүнд мэдрэгдэх хэмжээний газар хөдлөлт 4-5 удаа боллоо. Жишээлбэл, 2015 онд болсон гүнжийн газар хөдлөлт улаанбаатар хотод мэдрэгдсэн.

-Одоо илрээд байгаа хагарал урьд нь илэрсэн хагаралуудтай адилхан уу?

-Яагаад газар хөдлөлт идэвхжив гэдгийг бид судалж үзсэн. тэгээд зургаан хагарал илрүүлсэн бөгөөд энэ нь 6.5-7.5 магнитуд хүртэлх газар хөдлөлт үүссэн гэдгийг тогтоосон. Энэ хагарлыг шулуун гэж үзсэн тохиолдолд яг хот дундуур байна гэсэн үг. Судалгааны үр дүн гарахаар бүх зүйл тодорхой болно. Японы эрдэмтдийн илрүүлсэн хагарал нь бидний үзэж байгаагаар урьд нь илэрсэн хагарлуудтай адилхан байгаа. Манай судлаачид Богд уулын хэсэгт ажилласан. Хэзээ идэвхжсэн хагарал, газар хөдлөл нь хэзээ болсон, хагарал үүссэн эсэх талаар судалгаа хийж, лабораторийн шинжилгээнд явуулсан. Японы эрдэмтэд энэ оны сүүл юм уу, дараа оны эхээр судалгааныхаа үр дүнг өгөхөө мэдэгдсэн.

-Хагарал илэрсэн учир газар хөдлөлт удахгүй болох магадлалтай гэсэн үг үү?

-Газар хөдлөлт шинээр болсон гэсэн үг биш. Одоогоос хэдэн мянган жилийн өмнө болсон газар хөдлөлтийн ул мөр л дөө. Тухайлбал, хустайн хагарал гэхэд улаанбаатар хотод илрүүлээд байгаа хамгийн том идэвхтэй хагарал. Бидний хийсэн судалгаагаар одоогоос 900-1000-аад жилийн өмнө газар хүчтэй хөдөлснөөс цууралт үүссэн гэсэн дүн гарсан. Ийм хагарал Улаанбаатарт зургааг илрүүлсэн. Цаашид дахин илрэх магадлалтай. Олон жил хийсэн судалгааны үр дүнгээс харахад тухайн үед Улаанбаатарт олон удаагийн хүчтэй газар хөдлөлт болж байсан. Газар хөдлөлт энд тэнд олон цуурал үүсгэдэг. Тиймээс газар хөдлөлт болох магадлалтай гэсэн үг.

Албаны хүн ийн хэлж байна. Шинжлэх ухаанд газар хөдлөлтийг урьдчилан хэлэх боломж байдаггүй бөгөөд хүчтэй газар хөдлөлтийн голомт болно гэдгийг л тогтоодог аж. Өөрөөр хэлбэл, газар хөдлөлт болж байсан газар дахин ийм үзэгдэл давтдагддаг юм байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Үхвэл үх, эм байхгүй, төсөв дууссан

​Яагаад монголчууд үнэ өртөг хайрлахгүйгээр гаднын эмнэлгийн үйлчилгээг сонгодог болов ​

 0 сэтгэгдэл


“Эрүүлийг хүсвэл эмнэлгийг хүс” гэдэг үгийг би эрүүл мэндийн салбарын дээд зэргийн чанар, үйлчилгээтэй холбон ойлгож явдаг хүн. Тэгэхээр эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанар тааруу байх нь хүн ам эрүүл саруул байхад төдийгүй эмч, эмнэлгийн ажилтнууд, эрүүл мэндийн салбарын ёс зүй, мэргэжлийн нэр төрд нь халгаатай асуудал болж таардаг. Би өөртөө болон миний ойр дотнын найз нөхдөд тохиолдсон жишээн дээр тулгуурлан манай улсын эрүүл мэндийн үйлчилгээ гаднаа гял цял, дотроо паланцаг болжээ гэж бодох болсон.

Яагаад ч юм энэ сэдвээр бичих болгонд салбарынхан нь асар их эсэргүүцэл, эгдүүцлээ илэрхийлдэг юм. Энэ бичвэрийн минь дараа ч ялгаагүй хувь, хувьсгалын чиглэлээр янз бүрээр гоочилж эхлэх нь баталгаатай биз ээ! Давтан хэлэхэд манай эмнэлгүүдийн маш чанаргүй үйлчилгээний тухай өгүүлж байгаа юм. Яагаад монгол хүн энэ хорвоо ертөнцийн хамгийн эко орчинд амьдардаг атлаа хамгийн их өвчин эмгэгээр зовж, шаналсан улс, үндэстэн болчихов доо. Элэгний хорт хавдраар өвчлөгсдийн тоогоороо дэлхийд хоёрт, ходоодны хорт хавдарт нэрвэгдэгсдээрээ бүр нэгд цоллогдсоор яваа биш үү, бид!

Яагаад монголчууд үнэ өртөг хайрлахгүйгээр гаднын эмнэлгийн үйлчилгээг сонгодог болов оо. Энэ хандлага, урсгал яагаад татрахгүй байна вэ. Хариулт бол маш тодорхой. Монголчуудад ердөө Монголын эрүүл мэндийн салбарын үйлчилгээ туйлын гологдож байгаа учраас л тэр. Үнэхээр бид эрүүл мэндийнхээ төлөө чанартай үйлчилгээ авч чадахгүй байна. Энэ салбарыг өөд татах нэг ч алхам хийдэггүй атлаа төсөвлөсөн хөрөнгө, мөнгө бага учраас хэмээн үйлчилгээ тааруу болсон шалтгаанаа тайлбарладаг сайд, дарга нарын үгэнд үнэн огт байдаггүй юм. Энэ бол салбараа мэддэггүй, эрүүл мэндийн үйлчилгээ гэж юу болох талаар огт ойлголтгүй явдаг хүний амнаас гардаг “жижүүр” үг. Харамсалтай нь сүүлийн жилүүдэд хамгийн чухал эрүүл мэндийн салбарыг иймэрхүү “жижүүр” үгнээс хальдаггүй нөхдүүд тэргүүлэх болсонд эмч, эмнэлгийн ажилтнууд ч дургүйцдэг болжээ. Монгол эмч нарын ур чадвар дэлхийд гологдохгүй гэдгийг мэднэ. Гагцхүү салбар нь сүүлийн 20 гаруй жилийн турш бодлогогүй болж, дэндүү дампуу явж ирлээ. Эрүүл мэндийн үйлчилгээнд чанар эрхэмлэхээсээ илүү мөнгийг чухалчилдаг болсон явдал монголчуудыг ёстой л “алах” болоод удлаа.

Өнөөдөр аль ч дүүргийн эмнэлгүүдээр очоод харж болох жишээ татъя. Хэвтэж эмчлүүлж байгаа өвчтнүүдэд ямар эмчилгээ, үйлчилгээ үзүүлдэг болохыг бараг бүх хүн мэддэг болсон доо. Гарын таван хуруунд багтах цөөн нэр төрлийн эмчилгээтэй болохоор тэр. Тухайн хүний биеийн байдал ямар байгаа эсэхээс үл хамаарч ерөнхий ижил эмчилгээ л хийнэ. Энэ бол эмнэлгүүдэд нийтлэг болсон үзэгдэл. Хэрэв зээ, гүтгэж байна хэмээн үзэх нэгэн байх аваас надтай заргалдаж болно. Ямар ч өвчтөнд хийж болдог хэдхэн нэр төрлийн эм тариа буй. Түүнээс нь хальж, илүү эмчилгээ, эм тариаг хүсвэл өөрөө олж ир гэсэн хариуг түгээмэл сонсох болно. Тэгээд тэрхүү эм, тариагаар үйлчилдэг газрыг уриалгахнаар зааж өгнө. Тэр газар нь тухайн эмчтэй ихэнхдээ ямар нэгэн холбоо хамааралтай байж таараад байдаг юм. Эмнэлгийн үйлчилгээ, эмчилгээ бизнес болсны нэг жишээ энэ юм л даа. Тухайн өвчтөнд хийх ёстой эм, тариа улсын эмнэлгүүдэд байдаггүй, ховор хэрнээ хувийн эмнэлэг, эмийн сангуудаар дүүрэн байдаг нь сонин санагддаггүй гэж үү.

Эмнэлэг мөнгөгүй байж болох ч, эмнэлгийн ажилтнууд сэтгэлгүй байж болохгүй

Хэдхэн сарын өмнө болсон явдал санаанаас гарахгүй байсаар үүнийг бичихэд хүргэлээ. Надтай хамт эмнэлэгт хэвтэж байсан нэг настай ах миний нүдэн дээр бараг үхэх шахсан нь сэтгэлийг минь асар эмзэглүүлсэн билээ. Тэр хүний бие гэнэт л эвгүйцээд, үг яриа нь сонин болоод эхэлсэн. Өөрөө үүнийгээ сайн мэдэж байсан юм.

Тэгээд эмч, сувилагч нарт хандан миний даралт ихсээд байна, эм өгөөч гэж гуйгаад удаан тэссэн юм даг. Харин эмч, сувилагч нарт нэг ширхэг ч эм байгаагүй юм. Айл, гэр болгонд шахуу байж байдаг ердөө л нэг даралтын эм шүү дээ. Улмаар ар гэр рүүгээ утсаар ярьж байж эмээ авчруулж уунгуутаа тайвшраад унтаад өгч билээ. Тэр хүнд илэрсэн өөрчлөлт намайг үнэхээр айлгасан. Хүн тэгж шаналж байхад эмч, ажилтнуудын хэнэггүй, хайхрамжгүй байгаа байдал, хандлага түүнээс ч илүү айлгасан юм. Дургүй ч их хүрсэн. Энэ чинь эмнэлэгт болж байгаа явдал шүү дээ. Тэгээд тэсэлгүйгээр яагаад ийм арчаагүй байдгийг нь асуухад шуудхан “Эм байхгүй ээ. Энэ жилийн төсөв дууссан” гэж ямар ч цочроогүйгээр хариулсан юм даг. Тэдэнд сэтгэл үнэхээр алга байлаа. Даанч дээ гэмээр.

Хэрвээ уншигч та эмнэлэгт хэвтэж байсан бол ийм дүр зураг харсан эсэхээ санаарай. Саяхан нэг найз маань дүүргийнхээ эмнэлэгт хэд хоног хэвтэж эмчлүүлээд гарлаа. Эмнэлгийн үйлчилгээний талаар бас л үгээ барж байна билээ. Ялангуяа, эмнэлгийн ажилтнууд өвчтөнүүдтэй яг л мөрдөн байцаагч хэрэгтэнтэй харилцаж байгаа юм шиг хандаж байна хэмээн гомдоллож байв. Би ч гэсэн эмч, сувилагч нарын ийм хар яр хийсэн харилцааг зөндөө харсан. Өнөө цагт наад захын шаардлагатай эм, тариагаар хангагдаагүй эмнэлэгт хэвтсэн өвчтөн эдгэрэх эсэх эргэлзээтэй. Эмнэлэг мөнгөгүй байж болох ч, эмч эмнэлгийн ажилтнууд сэтгэлгүй, хүйтэн, харгис байж болохгүй. Чин сэтгэлийн, халуун дотно харилцаа ямар ч эм, тарианаас илүү тухайн өвчтөнг эдгээдэг гэдгийг эмч, эмнэлгийн ажилтнууд мартсан баймааргүй.

Хүн амын дунд зонхилж буй өвчин эмгэгийг оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх эм бэлдмэлгүй бол аль ч улсын эрүүл мэндийн албаны төгс үйл ажиллагааг төсөөлөхөд бэрх. Гэтэл манай улсын олон эмнэлэгт эм, тарилга, бэлдмэл хангалтгүй байна. Дээр нь эмнэлгүүдийн эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанарын асуудлыг хөндөх аваас бага байна гэж байнга гомдоллоод байдаг хөрөнгө, мөнгө бол гол шалтгаан биш юм шиг санагддаг. Үнэн хэрэгтээ эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанарын баталгаажилтын амин сүнс нь хүний эрүүл мэндийг л хамгаалах асуудал байх ёстой. Тиймээс өнөөдрийн байгаа хөрөнгө нөөцийнхөө хүрээнд хамгийн дээд үйлчилгээг мэргэжлийн өндөр түвшинд үзүүлэх учиртай.

Төсөв байхгүй гэж ярьж суух нь эмч, эмнэлгийн ажилтнуудын мэргэжлийн ёс зүй, өргөсөн тангарагт нь харш явдал. Эрүүл мэндийн асуудлаар шийдвэр гаргагсдын хувьд харин ч хөрөнгө, нөөцийн хязгаарлагдмал нөхцөлд өндөр түвшний чанартай үйлчилгээг хэрхэн үзүүлж чадах вэ гэдэгт хамгаас түрүүнд санаа зовж шийдлийг нь олдог баймаар байлтай. Чухам үнэндээ эрүүл мэндийн үйлчилгээний доголдсноос болж монгол хүний эрүүл мэнд хохирохоос гадна улс орны эдийн засгийн нөхцөл байдалд ч муугаар нөлөөлж байна. Хамгийн харамсалтай нь Монгол Улсын эрүүл мэндийн бодлогыг тодорхойлох учиртай салбарын яам нь хүн ардад үзүүлж байх эрүүл мэндийн чанартай үйлчилгээний оронд ажил мэргэжил, албан тушаал, ашиг сонирхлын шинжтэй бизнест илүү ач холбогдол өгч, тэргүүн зэрэгт эрэмбэлдэг болоо юу даа гэсэн хар надад төрөх болсон. Хэдийгээр зарим сайн хандлага гарч байгааг үгүйсгэхгүй ч эмнэлэг, эрүүл мэндийн үйлчилгээ хамгийн хоцрогдсон, хүнд сурталтай хэвээрээ. Салбарынхаа үйл ажиллагааг зөвхөн магтуулахын төлөө хайр найргүй зарцуулдаг хөрөнгө, мөнгийг чухам л эмнэх, эмчлэх үйлчилгээнийхээ чанарыг сайжруулахад зориулдаг болоосой гэж харуусмаар санагддаг.

Уг нь яг энэ асуудлаар 2017 оны арваннэгдүгээр сарын 13-нд Эрүүл мэндийн сайдын гаргасан А-477 тоот тушаал байдаг юм билээ л дээ. Эмнэлзүйн заавар, хөтөч боловсруулах журмыг шинэчлэн батлах тухай тэрхүү тушаалдаа өнөө үүссэн энэхүү эрүүл мэндийн сэтгэлгүй үйлчилгээг өөрчлөх шаардлагатайг онцлоод эмнэлзүйн зааврын талаар жагсаалт гаргаж, эмнэлгийн үйлчилгээнд шаардлагатай зардлыг жил бүрийн төсөвт илүү тодорхой тусгахыг холбогдох албан тушаалтнууддаа үүрэг болгосон юм билээ. Гэвч эмнэлгүүдийн үйлчилгээ дордож, эмчилгээнд шаардлагатай эм тариагаар дутагдсан хэвээрээ. “Үхвэл үх, эм байхгүй” гэсэн үйлчилгээг ард иргэд авсан хэвээр. Хэрэгждэггүй юм бол тушаал гаргаад яахсан. Энэ бол салбарт бодлого гэх зүйл огт байхгүй болсны шинж юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хөвгүүдээ хөсөр хаядаг уламжлалт сэтгэлгээг хэзээ халах вэ

Сүүлийн таван жилд их, дээд сургууль төгсөгчдийн 347 мянга нь эрэгтэй, 479 мянга нь эмэгтэй байна

 0 сэтгэгдэл


Хүүхэд болгон математикч болох албагүй, харин эцэг, эх болно гэдгийг анхаарах ёстой гэж сурган хүмүүжүүлэгч нэгэнбээр ХХ зуунд хэлсэн нь бий. Хүн бүр математикч болох албагүй нь үнэн боловч боловсрол эзэмшихгүй бол XXI зууны иргэн гэхэд гологдох нь гарцаагүй болжээ. Үүнээс гадна иргэдийн боловсролын түвшинд эмэгтэйчүүдийн эзлэх хувийн жин харьцангуй илүү гарч эхэлсэн нь арван жилийн дараагаас ноцтой үр дагавар бий болгохыг мэргэжлийн байгууллагынхан дүгнэж байгаа юм. Нийгэм дэх боловсролын түвшин ийн харьцангуй болж байгаа нь гэр бүлийн харилцаанд ч урхаг тарьж болзошгүйг Жендерийн үндэсний хорооны илтгэлд дурджээ. Харин ийм байдалд хүргэж байгаа шалтгааныг уламжлалт сэтгэлгээтэй холбон тайлбарлах нь олонтаа. “Хөвгүүд яахав учир нь олдоно, хөөрхий охин маань хэцүүднэ” гэдэг монголчуудын хандлагаас энэ байдал даамжирсан. Хөвгүүд сургууль завсардах, ерөнхий боловсрол эзэмшиж чадахгүй байгаагийн гол шалтгаан нь мал маллах, ажил хийлгэх гэсэн эцэг эхийн хүсэлтэй холбоотойг тоо, баримт тодорхой харуулж байна. БСШУСЯ-наас 2017 онд сургууль завсардсан 6-14 насны хүүхдийн тоог судалгаагаар илрүүлжээ. Түүгээр 682 хүүхэд сургуульд сурахгүй байгаагийн 463 нь хөвгүүд байв. Огт сургуульд ороогүй 514 хүүхдийн 318 нь хүү байна. Сургуульд суралцахгүй байгаа шалтгааныг тодорхойлсон судалгааг инфографикаас тодорхой харж болно. Сургуульд огт сурдаггүй хүүхдийн дийлэнх нь хогийн цэг дээр л байдаг гэсэн ойлголт бий.

Гэтэл эл судалгаагаар өөр дүгнэлт гарч байна. Тухайлбал, сурагч болж амжаагүй 6-11 насны 462 хүүхдийн 131 нь өвчний улмаас сургуулийн босго алхаж чадаагүй бол 331 нь ар гэрийн гачигдал, мал маллах шалтгаанаар суралцах эрхээ хасуулжээ. Тэдний дийлэнх нь өнөөх хөсөр хаягдсан хөвгүүд. Өөрөөр хэлбэл, мал дагуулах, хурдан морио адгуулах зорилгоор хөвгүүдийг сургууль завсардуулсаар байна. ХНХЯ-наас хийсэн судалгаагаар 2017 онд 10435 хүүхдийг морь унаач, малчны ажил хийлгэж байгаа гэсэн тоо гарчээ. Бага насны хөвгүүдээр морь унуулах, адуу мал арчлуулах зорилгоор сургууль завсардуулснаас эрсдэлд орж байгаа жишээ ч бас бий. Саяхан Сүхбаатар аймагт алдарт уяачийн морь малладаг 13 настай хүү жүчээнд амиа алдсан. Хөөрхийг эцэг, эх нь амьжиргаандаа нэмэр болгохоор хэдэн төгрөгний цалинтайгаар алдарт уяачийн жүчээнд ажиллуулж байсан тухай ХЭҮК-ын дарга ярьж байна лээ. Түүний адил сургууль завсардаж, морины хөлс хусаж зогсоо олон хүүхэд байгаа нь лавтай. Хөвгүүдээ суурь боловсрол эзэмшүүлээд л хөдөлмөрийн зах зээлд гарган амьжиргаагаа залгуулдаг айл ч олон байх. Ерөнхий боловсрол эзэмшиж буй хүүхдийн дийлэнх нь эмэгтэй. харин олон хөвгүүн 9 дүгээр ангиасаа суралцах боломжгүй болж байгааг тоо баримтаас харж болно. БСШУСЯ-ны мэдээллээр, сүүлийн хоёр жилд 9 дүгээр анги төгссөн буюу суурь боловсрол эзэмшсэн хүүхдийн 23.7 хувь нь 10 дугаар ангид элсэн ороогүй байна.

331 хүүхэд ар гэрийн гачигдлаас сурагч болох эрхээ хасуулжээ

Өөрөөр хэлбэл, 14.5 мянган хүүхэд МСҮТ болон ажлын талбарт гарч байгаа гэсэн үг. Тэдний 64.9 хувь нь эрэгтэй, 35.1 хувь нь эмэгтэй. Үүнээс өнгөрсөн жил 5809 хүүхэд МСҮТ-д элсэн орж, 3200 хүүхэд хөдөлмөрчин армид нэгджээ. Эдгээр хүүхдүүд мэдээж мэргэжилгүй учир мал маллахаас эхлээд барилгын туслах, барааны захын тэрэгчин, угаалгын газрын ажилтан болжбайгаа. 2016 онд салбарын сайдын баталсан “Хүүхдийг хөдөлмөр эрхлүүлэхийг хориглосон ажлын байрны жагсаалт” хэрхэн хэрэгжиж байгааг ХНХЯ, МХЕГ-ын хамтарсан ажлын хэсэг энэ жил шалгажээ. Тус шалгалтаар 495 хүүхдийг хууль бусаар хөдөлмөр эрхлүүлж байсныг илрүүлжээ. Тэдний 90 хувь нь 14-17 насны хөвгүүд аж. хөвгүүдийг хөдөө аж ахуй, автомашин угаалгын газар, барилга угсралт, бичил уурхай, зам засварын анги зэрэг биеийн хүчний ажилд дайчилдаг байж. Баригдсан нь л энэ болохоос шалгалтад өртөөгүй олон байгууллага бий гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Сүүлийн хоёр жилд ерөнхий боловсрол эзэмшээгүй, МСҮТ-д орж чадаагүй түм, буман хүүхэд амьдралын дүрмийн дагуу ийн амьжиргаагаа залгуулж байгаа гэдэгт ч эргэлзэх шаардлага алга. МСҮТ-өөр дамжин мэргэжил эзэмшин ажлын талбарт гарч буй хүүхдийн талаар энд өгүүлээгүй гэдгийг хэлэх нь илүүц биз.

Харин “Хөвгүүд яахав учир нь олдоно” гэх уламжлалт сэтгэлгээ боловсрол нимгэн, боломж тааруу залуусын арми бэлтгэж буйг хэлээд байгаа хэрэг. Дээд боловсрол эзэмшсэн дэгжин шаавай эмэгтэйчүүдэд боловсролд нь дүйх, боломжинд нь таарах харчууд энэ хэрээр цөөрсөөр байгаа. Түүнээс болж өрх толгойлсон, ганц биеэр амьдарч буй эмэгтэйчүүдийн тоо ч буурахгүй байгаа юм. 2017 оны байдлаар 76.8 мянган эмэгтэй өрх толгойлон амьдарч байгаа ба хамтран амьдрагчийн хүчирхийллийн дарамтад өртсөн эмэгтэйчүүд 15 мянгаар хэмжигдэж байна. Нийгмийн боловсрол, мэдлэг дутуугаас хүчирхийлэл үйлдэх нь олонтаа тул боловсролтой эмэгтэйчүүд ганц биеэр буюу өрх толгойлж амьдрахыг илүүд үзэх болжээ. Тэр хэрээр хөөрхий охид хэцүүднэ гэсэн уламжлалт хандлага өөр утгаар биеллээ олох аж. Өнгөрсөн зургадугаар сард Английн Guardian сонин дээр “Хэтэрхий ухаантай, хэтэрхий амжилттай монгол хүүхнүүдэд нөхөр олдохгүй байна” гэсэн гарчигтай нийтлэл гарсан нь манайд нэг хэсэгтээ л ярианы сэдэв болсон. Монгол эрчүүдийн боловсрол бүсгүйчүүддээ гологдох болсон энэ байдал олон улсын хэмжээнд хүртэл яригдах болсны ганц жишээ энэ.

• “Хөвгүүд яахав учир нь олдоно, хөөрхий охин маань хэцүүднэ” гэдэг монголчуудын хандлагаас хөвгүүдийн боловсрох эрх зөрчигдөж байна.

• ҮСХ-ны мэдээллээр сүүлийн таван жилд 131.8 мянган эрэгтэй эсрэг хүйстнээсээ боловсролоор хоцорчээ.

• Хүүхэд бүр математикч болох албагүй ч хөвгүүд боловсролоос гээгдэж, боломжоос хоцрох ёсгүй билээ.

Ерөнхий боловсрол эзэмшсэн охидын дийлэнх нь их, дээд сургууль дүүргэдэг. ҮСХ-ны мэдээллээр сүүлийн таван жилд их, дээд сургууль төгсөгчдийн 347.7 мянга нь эрэгтэй, 479.5 мянга нь эмэгтэй байгаа тухай дурджээ. Уг нь Монголын хүн амын хүйсийн харьцаа бараг тэнцүү. Гэтэл 131.8 мянган эрэгтэй эсрэг хүйстнээсээ боловсролоор хоцорсон нь тодорхой байна. Байдал энэ хэвээр 10 жил үргэлжилбэл дээрх зөрүү 260 мянгад хүрч холдоно. Үүн дээр сургууль завсардсан, 9 дүгээр ангиас ажилчны эгнээнд нэгдсэн эрэгтэйчүүдийг нэмбэл бараг хагас саяд хүрнэ. Нийгэмд эрэгтэй, эмэгтэй иргэдийн боловсролын түвшин их ялгаатай болох нь жендерийн аливаа харьцаанд том өөрчлөлт оруулаад зогсохгүй гэр бүл салалтад чухал нөлөө үзүүлдэг тухай өнгөрсөн хавар төрийн ордонд танилцуулсан Жендерийн үндэсний хорооны тайланд дурдаж байсан. Төрийн зүгээс жендерийн тэгш байдлыг хангахад хүчирхийллийн асуудлыг эхэнд тавиад байгаа болохоос нийгмийг бүрдүүлэгч өрхийн гишүүдийн боловсролын тэгш байдлыг хангах чиглэлээр хангалттай ажиллахгүй байна. Өсвөр насны хөвгүүдийн ерөнхий боловсрол эзэмшилт охидынхоос хавьгүй дутуу, дээд боловсролоор эрчүүд хол хоцорч эхэлснийг дээрх тоо, баримт бэлхнээ харууллаа. Бид уламжлалт хандлагаа хэзээ өөрчилж, сургууль завсардахаас эхлээд ерөнхий боловсрол ч эзэмшиж чадахгүй байгаа хөөрхий хөвгүүдээ өөд татах вэ. Хүүхэд бүр математикч болох албагүй ч хөвгүүд боловсролоос гээгдэж, боломжоос хоцрох ёсгүй билээ.