A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1143/

Малын маханд чинь хар тугалга олон зуу дахин их байна шүү, монголчууд аа!

Аккумлятор дахин боловсруулах үйлдвэрийн ойр орчимд хар тугалга өндөр хэмжээгээр илэрсэн цэг олон

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1143/


Улаанбаатар хотын ойр орчим болон Баянзүрх дүүргийн 11 дүгээр хороо буюу Хонхор дахь Богд уулын Шажин хурахын аманд нутагласан айлуудын мал болон ойр орчмын хөрс, ургамал хар тугалгаар бохирджээ. Үүнийг сүүлийн таван жилийн хугацаанд судалж буй Японы Мияазакигийн их сургуулийн Бүс нутгийн инновацийн факультетийн доктор, дэд профессор Косүкэ Тошикиг Монголд ирээд байхад нь уулзаж ярилцлаа.

-Юуны өмнө цаг зав гарган ярилцахаар болсонд баярлалаа. Та яагаад Монголд ийм судалгаа хийхээр шийдсэн юм бэ?

-Эхнэр маань монгол хүн. Бид зун бүр Монголд ирдэг. Би мастер, докторт олон монгол монгол оюутантай хамт суралцсан. Бид хамт сурч байсан оюутнуудынхаа улс орныг судалж үзье гэж шийдээд 2006 онд анх Монголд ирж, хоёр сар гаруйн хугацаанд судалгаа хийсэн юм. Монгол Улс маш хурдтай автомашижиж байгааг та бүхэн ч гэсэн харж байгаа байх. Үүнээс болж амьдрах орчин хар тугалгаар их бохирдож байна.

-БЗД-ийн 11 дүгээр хороо, Богд уулын Шажин хурахын амыг онцгойлон судлах болсон шалтгаан тань юу байв?

-Би 2013 онд хоёр сарын хугацаанд Монголд ирж, хог хаягдлын менежментийн чиглэлээр судалгаа хийсэн юм. ШУТИС-ийн Эрдэм шинжилгээ, технологийн проректор Ч.Баасандаш нарын эрдэмтэдтэй хамт хогийн цэгүүдээр явахдаа мал орж ирээд тэндээс янз бүрийн зүйлс ялгаж идэж байгааг хараад бид маш их цочирдсон. Монгол нүүдлийн мал аж ахуйтай, мал нь Япон шиг хашсан газарт бэлчдэггүй. Хаа дуртай газраа бэлчиж өвс ургамал иддэг. Гэтэл хогийн цэг дээр бэлчиж байгааг нь хараад хордож байгаа байх гэж бодсон учраас судлахаар шийдсэн. Энэ тухайгаа ХААИС-ийн дэргэдэх Мал эмнэлгийн хүрээлэнгийн эрдэмтэнтэй уулзаж, хогоор хооллож буй малын талаар судалсан эсэх тухай ярилцсан. Түүнтэй ярилцах явцдаа Хонхорын талаар сонссон юм. Хонхорт автомашины аккумлятор дахин боловсруулах үйлдвэр баригдаж, тэр хавийн бэлчээр хордож, улмаар мал хорогдож байгаа гэж сонсоод, тэндээс судалгаагаа эхлэхээр шийдсэн дээ. Энэ бол 2014 он байсан.

-Хонхор орчмын хөрс, ус, ургамал, малын цусанд хар тугалгын агууламжийн судалгаа хийхэд ямар үр дүн гарч байна вэ?

-Хонхор дахь аккумлятор дахин боловсруулах үйлдвэрүүдийн хашааны ойр орчимд хар тугалгын агууламж өндөр хэмжээгээр илэрсэн цэгүүд олон байгаа. Бид тэр орчмыг бусад газартай харьцуулахаар шийдэж Улаанбаатар хотын гадна баруун, зүүн, хойд, урд хэсэг болон хот доторх автобусны орчим, машин тэрэг их зогсдог, холхидог газруудаас шинжилгээ авч үзсэн. Хонхортой харьцуулахад эдгээр цэг дэх бохирдлын хэмжээ зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээс хэтрээгүй.

-Тэгвэл Хонхор орчмоос хар тугалгын бохирдол өндөр хэмжээтэй илэрсэн юм байна. Энэ нь зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээтэй харьцуулахад хэд гэсэн тоо вэ. Хүний эрүүл мэндэд хэр зэрэг аюултай вэ?

-Харилцан адилгүй үзүүлэлтүүд гарсан. Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээс хамгийн багадаа арав гаруй дахин, цаашлаад хэдэн зуу дахин өндөр үзүүлэлт гарсан.

-2014 оноос хойш бараг дөрвөн жил өнгөрсөн байна. Энэ хугацаанд бохирдлын хэмжээ хэр зэрэг өөрчлөгдөж байна вэ?

-Би жилд ганц л удаа ирж хөрс, ургамал малын цуснаас дээж авч шинжилдэг. Бүтэн жилийн турш график гаргаж, ул суурьтай шинжилгээ хийж чадаагүй байна. Үйлдвэрийн үйл ажиллагаа ч улирлын чанартай хэлбэлздэг. Тиймээс үйлдвэрийн үйл ажиллагаа орчны бохирдолд ингэж нөлөөлж байна гэдгийг яг таг нарийн хэлэхэд хэцүү.

-Тэндхийн оршин суугчид бохирлын эх үүсвэрийг үйлдвэр гэж ойлгож, хэлж ярьж байна. Таны хувьд бохирдлын эх үүсвэрийн шалтгаан юу байж болох вэ?

-Шинжилгээгээр хөрсний хар тугалгын бохирдлын эх үүсвэр нь тэдгээр үйлдвэр гэдэг нь тодорхой болсон. Хөрснөөс гадна бид малын цусан дахь хар тугалгын агууламжийг тодорхойлдог. Малын цусан дахь хар тугалгын агууламж 2016, 2017 онд өмнөх хоёр жилтэй харьцуулахад үл ялиг багассан үзүүлэлт гарсан. Гэхдээ бохирдлын агууламжид байгалийн хүчин зүйл нөлөөлдөг. Тухайлбал, бороо орогуут хөрсөнд байсан хар тугалга урсдаг. Тиймээс бохирдлын хамрах хүрээ өөрчлөгдөнө. Харин энэ жилийн хувьд үнэхээр мал тухайн үйлдвэрээс болж хордоод байгаа эсэхийг тогтоох шинжилгээ авч чадсан шүү. Гэхдээ хар тугалгын бохирдлыг зөвхөн тэдгээр үйлдвэрийнх гэж үзэхэд лавшруулж судлах шаардлага их байна. Түүхий нүүрсэнд хар тугалга их агуулагддаг. Мөн монголчууд хар тугалга багахан агуулсан бензин хэрэглэдэг тул машины яндангаас хар тугалга ялгардаг. Тиймээс малын цус тэр үйлдвэрүүдээс болж бохирдоод байгаа эсэхийг би өөрийнхөө хэмжээнд баттай хэлэхэд арай эрт байна. Мөн хар тугалгын агууламжтай будаг бий. Энэ бүгдийг хамруулан судалж, тооцож байж л эцсийн үр дүнг хэлнэ. Японы Хоккайдо мужид нэг ферм хашаагаа хар тугалганы агууламжтай будгаар будсанаас тугал хашаа долоож, хордож байсан тохиолдол бий. Магадгүй одоохондоо үйлдвэрээс бохирдоод байна гэж харагдаад байж магадгүй. Тийм учраас шинжлэх ухааны үндэстэй судалгаа хийх зайлшгүй шаардлагатай юм. Миний хэлэх өөр нэг зүйл бол 2015 онд Төв аймгийн Эрдэнэ сумын орчмоос авсан малын цусан дахь хар тугалгын агууламж Хонхорын малынхаас өндөр гарсан. Ойр хавьд нь үйлдвэр байгаагүй. Мөн Улаанбаатар хотын урд хэсгээс авсан малын цусны дээжинд хар тугалга өндөр гарсан. Энэ бүхнийг юунаас болж байна гэдгийг олж тогтооход жилд ганц ирж хийж буй миний шинжилгээ хангалтгүй байна. Тиймээс мал хар тугалгаар яагаад бохирдоод байгааг олж тогтоох хэрэгтэй байна.

-Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээс өндөр гэдгийг бид хэд гэж ойлгох вэ?

-Монголд мэдээж малын цусанд хар тугалга тийм хэмжээнд агуулагдана гэсэн стандарт байхгүй. Харин дэлхийн Мал амьтны эрүүл мэндийн байгууллагаас гаргасан зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ гэж бий. Миний шинжилгээ хийдэг зөөврийн багаж 3.5-60 мкг хүртэлхийг хэмждэг. Хар тугалгаар бохирдоогүй газрынх бол 3.5 мкг гэсэн үзүүлэлтээс бага байдаг. Хонхорын хувьд багажны дээд үзүүлэлтийг давсан. Эрдэнэ сум, өмнө зүгээс авсан үзүүлэлт 60 мкг-д дөхсөн, түүнээс давж гарсан нь ч байгаа юм. Ямар ч байсан мал хар тугалгаар хордоод байгаа нь үнэн, харин юунаас болоод байгааг олж тогтоох хэрэгтэй.

-Дээж авсан зарим цэгт хар тугалгын агууламж зөөврийн багажны хүчин чадлаас давж байна гэсэн. Үүнийг нарийн тогтоох шинжилгээ Монголд хийхэд лабораторийн хүчин чадал хэр зэрэг байна вэ?

-ICP гээд нарийн шинжилгээ хийдэг багаж Монголд бий. Түүгээр хийхийн тулд их хэмжээний дээж шинжлүүлж болно. Гэхдээ үүнд цаг, мөнгө их орно. Тиймээс Монголд судалгаа хийхийн тулд өөрөө худалдаж аваад ирсэн юм. Одоогоор ХААИС-ийн Мал эмнэлгийн хүрээлэнгийн лабораторид зохих түвшинд хийж байна. Тэнд хар тугалгын агууламжийг тодорхойлж болно. Гэхдээ илүү нарийн атом, молекулын түвшинд шинжилнэ гэвэл Монголд хийж чадах эсэхийг мэдэхгүй байна. Нарийн шинжилгээнүүдээ Японд зориулалтын лабораторид дээжээ аваачиж өгөөд хийлгэдэг. Монголд нарийн шинжилгээ хийвэл зүгээр гэж боддог. Гэхдээ шинжилгээ нарийсах тусам зардал нэмэгддэг.

-Хар тугалгын хор уршиг хэр зэрэг их байдаг талаар та бодлоо хуваалцаач?

-Хар тугалгын хордлого гэнэтийн болон байнгын гэсэн хоёр янзаар илэрдэг. Нэг удаа их хэмжээгээр хордоход бөөлжих, толгой эргэх, нүд эрээлжлэх, гэдэс өвдөх, гүйлгэхийг гэнэтийн хордлогын шинж тэмдэг гэдэг. Байнгын гэдэг нь тухайн орчноос тогтмол хорддог гэсэн үг. Ийм хордлоготой хүний хоол боловсруулах эрхтнүүд хамгийн их хорддог, шинж тэмдэг нь гэнэтийн хордлоготой адил илэрдэг. Мэдрэлийн системд бас их аюултай нөлөөлж, амархан мартаж, төвлөрч чадахаа больж, уцаартай болдог. Хүүхэд ч ялгаагүй. Цаашлаад хараагүй болох аюултай. Хүүхдийн бие организм өсөж байдаг хэдий ч мэдрэлийн систем, уураг тархи нь хөгжихөө больдог. Малын хувьд хүн, хүүхэд шиг шинж тэмдэгээ хэлж чадахгүй тул хордлогыг нь тогтоох гэдэгнарийн түвэгтэй ажил.

Аккумляторын үйлдвэрийн ойролцоо махны үйлдвэр барих нь яаж ч бодсон буруу
-Хонхор орчмын нутаг нийслэлчүүдийн хүнсний сүлжээнд орчихоод байна л даа. Ер нь хар тугалгаар хордсон малын мах идсэнээр иргэд хордох аюултай гэж ойлгох нь зөв үү?

-Хонхор орчмоор нэг удаа туувраар явахад мал хар тугалгаар их хордоно гэж би хэлэхгүй. Гэхдээ хар тугалгаар бохирдсон мах идлээ гэхэд сарын хугацаанд хар тугалгын 70 хувь нь шээс болон өтгөнөөр ялгардаг. Тэнд айлуудын мал бэлчдэг үү, эсвэл туувраар нэг удаа яваад орж ирдэг эсэхийг би бас асуумаар байна.

-Аль аль нь бий. Мөн нийслэлчүүдийн махны хэрэгцээг хангах махны үйлдвэр байгуулж байгаа. Бид үүнээс сэргийлэх зорилготой байгаа юм?

-Нэг удаа яваад өнгөрөхөд их хэмжээгээр хордохгүй. Агаараас гадна идэж байгаа өвс, ууж байгаа уснаасаа илүү хордох болов уу. Тэр хэсгээр туувраар өнгөрсөн малын элэг, цусанд шинжилгээ хийж үзэх шаардлагатай юм байна даа.

-Ер нь Японд хар тугалгын бохирдлоос хэрхэн сэргийлдэг вэ. Ялангуяа аккумляторын хаягдлыг яаж шийддэг вэ?

-Хар тугалгын аккумлятор гаднах хуванцар, нэмэх, хасах туйлын дунд байдаг хар тугалга, хүхрийн хүчлээс бүрддэг. Хуванцар, хүхэр нь аж үйлдвэрийн хог хаягдалд ордог тул тусад нь ялгаж аваад саармагжуулж, хоргүй болгож, стандартын дагуу дахин боловсруулдаг. Түүнээс хар тугалгыг нь гаргаж авах арга дэлхийн хаана ч адилхан. Хамгийн гол нь үйлдвэр стандартыг яг таг мөрдөж байгаа эсэхэд өндөр түвшинд хяналт тавьдаг. Монголд стандарт мөрдөхгүй, хянахгүй байгаа тул орчин нь бохирдож байна. Харин Японд маш нарийн мөрддөг, мөрдөхгүй бол тухайн үйлдвэрийн эрхийг нь цуцлах, үйл ажиллагааг нь зогсоох арга хэмжээг шат шатанд аваад явдаг учраас үйлдвэрүүд орчноо бохирдуулахгүйгээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Хар тугалгын аккумлятор боловсруулах том үйлдвэр Японд 6-7 бий. Эдгээр үйлдвэр томоохон хотуудаас маш зайдуу, хөдөө байрлаж үйл ажиллагаа явуулдаг. Хөдөө ч гэсэн хүний амьдарч байгаа газраас алс байрладаг юм. Японы хувьд орчны стандарт нь тухайн орон нутаг, муж бүрт харилцан адилгүй. Ямар стандарт мөрдөхөө тухайн орон нутгийн засаг захиргаа шийддэг. Бохирдуулагч бодисуудын зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээг нарийн зааж өгсөн. Ялгарч байгаа хаягдалд агуулагдах хорт бодисуудын хэмжээг ч нэг бүрчлэн тогтоож өгсөн байдаг. Орчны стандарт мөрдөх ёстой байгууллагууд тодорхой графикийн дагуу орчны бохирдлын түвшнээ хэмжиж, холбогдох байгууллагад мэдээллээ тогтмол өгөх үүрэг хүлээдэг. Үүргээ биелүүлж буй эсэхийг нь мэргэжлийн хяналтын байцаагч нар нь илрүүлж, хяналт тавьдаг.

-Монголд хар тугалгын бохирдол байгаа гэдгийг олон эх сурвалж олж тогтоогоод, анхааруулж байгаа ч төр засгийн зүгээс олигтой арга хэмжээ авахгүй байна л даа. Японд энэ асуудалд шийдвэр гаргагчид хэр зэрэг мэдрэг ханддаг вэ?

-Хяналтаа л сайн тавих ёстой. Засгийн газрын түвшинд хүргэхгүйгээр мэргэжлийн хяналт тавих үүрэгтэй байгууллагууд л шийддэг. Намайг бага байхад хар тугалгын бохирдол Японд их байсан. Гэхдээ энэ нь аккумлятороос болоогүй. Харин хар тугалгын агууламжтай бензин хэрэглэж байгаагаас бохирдол үүсдгийг судалж мэдсэнээр хар тугалгагүй бензин хэрэглэдэг болж, бохирдлоосоо салсан.

-Бид хар тугалгын бохирдолтой газар махны үйлдвэр байгуулж байгаа нь маш хариуцлагагүй явдал. Хүнсний аюулгүй байдал, хог хаягдлын менежмент Монголд алдагдсаны нэг том жишээ энэ болов уу. Та энэ тал дээр судлаач хүний хувьд юу гэж хэлэх вэ?

-Өмнө хэлсэнчлэн Японд үйлдвэрүүдээ хүн амаас зайдуу барьдаг. Тиймээс аккумляторын буйг шат дараатай маш нарийн хяналт тавих шаардлагатай юм. Тэгэхгүй бол ТЭЗҮ-д тусгаагүй хоцрогдсон технологи ашиглаж байхыг үгүйсгэхгүй шүү дээ. Монголчуудын хувьд мал нь байгалиас өвс тэжээлээ шууд иддэг. Ард иргэд нь тэр малын махаараа хооллодог. Тиймээс байгалиа хамгаалах нь монголчуудын хувьд маш чухал байх ёстой. Харин Японд зориулалтын тэжээлээр хооллодог тул тэжээлийн үйлдвэрлэлд стандарт мөрддөг.

-Та цаашид үргэлжлүүлж судлах уу?

-Миний судалгааны санхүүжилт энэ жил дуусаж байгаа. Ирэх жил үргэлжлүүлэн судлах сонирхолтой байгаа тул судалгааны нарийн төлөвлөгөө гаргаж салбарын яамдаа өгнө. Монголд дээд сургууль, хүрээлэнд судалгааны санхүүжилт маш багатай. Харин Японоосоо шийдүүлж чадвал далайцтай судалгаа хийе гэсэн бодолтой байна.

-Би таныг анхан шатны судалгаа хийсэн гэж ойлгож байна. Зөв үү?

-Миний судалгааны санхүүжилт тийм их биш тул суурь судалгааны түвшинд л хийлээ. Өргөн хүрээнд хийе гэвэл нэмэлт санхүүжилт авч, жилийн турш дээж авч, бороо цас зэрэг байгалийн үзэгдлүүд хар тугалгын бохирдолд хэр зэрэг нөлөөлж байгааг судалъя гэж бодож байна.

-Нийслэлийн орчим авсан дөрвөн цэгээ та тодорхой хэлэх боломж байна уу?
-Батсүмбэр, урагшаа Сэргэлэн сумаас авсан. Гэхдээ өндөр агууламжтай газруудыг хамаагүй хэлэх боломжгүй байна. Хүмүүс малыг нь худалдаж авахаа больчихож магадгүй шүү дээ.
-Ер нь хэчнээн толгой малын цуснаас дээж авсан бэ?
-Очсон газар бүрээсээ таван бог, гурван бодын цуснаас дээж авсан. Илүү бохирдсон газруудад бол олон малаас авдаг. Гэхдээ энэ жил тоогоо арай цөөрүүлсэн.
-Бог, бод малын алинд нь их агуулагдаж байгаа бол ер нь?
-Идэш ихтэй мал илүү бохирдож байна гэсэн хар төрсөн. Төл, нас залуу малуудын цусан дахь хар тугалгын агууламж өндөр байна гэсэн хандлага ажиглагдсан. Үүнийг маш өргөн цар хүрээтэй судлах хүсэлтэй байгаа. Сарын хугацаанд 70 хувь нь гадагшилдаг тул. Малаа ямар үед нь нядалгаанд өгч байгаа эсэхээс хамааран хордлогын хэмжээ янз бүр байна. Эцэст нь хэлэхэд, малын маханд чинь хар тугалга олон зуу дахин их байна шүү, монголчууд аа!

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Б.Зангад: Хийх бүтээх урам өгсөнд баярлалаа

 0 сэтгэгдэл


Нийслэлийн хөгжилд онцгой хувь нэмэр оруулсан, салбартаа олон жил үр бүтээлтэй ажилласан Монголын Урлагийн ажилтны холбооны нарийн бичгийн дарга, МУАЖ Б.Зангад, СТӨ-ний дэргэдэх Эртний сайхан чуулгын гоцлол дуучин, МУАЖ А.Долгор, Монголын DJ, аялагч, олон улс судлаач Ж.Золбаяр нарыг өнөөдөр нийслэлийн дээд шагнал “Хангарди” одонгоор шагнав.

Шагналыг НИТХ-ын дарга С.Амарсайхан, нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчийн үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ж.Батбаясгалан, нийслэлийн Засаг даргын орлогч Ш.Анхмаа, НЗДТГ-ын дарга М.Отгонбаяр нар гардуулан өглөө.

Монголын Урлагийн ажилтны холбооны нарийн бичгийн дарга Б.Зангад “Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газраас нийслэлийн дээд шагнал Хангарди одонгоор шагнасанд нийт уран бүтээлчдийнхээ өмнөөс болон хувиасаа талархал илэрхийлье. СТӨ-ний 30 жилийн ойн арга хэмжээ саяхан болсон. Энэ ойгоор нийслэлийн удирдлагууд СТӨ-г сэргээн засварлах, үйл ажиллагааг өргөжүүлэн тэлэхэд зориулж 1.5 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж байгаад Монголын нийт уран бүтээлчид асар их баярлаж байгаа. Бидэнд хийж бүтээх онгод хийморь, урам хайрласанд баярлалаа” хэмээв.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Онцгойгийнхны зэрэг дэв ахиж, урамшуулал авна

 0 сэтгэгдэл


Засгийн газрын 2018 оны 12 дугаар сарын 12-ны өдрийн хуралдаанаар “Онцгой байдлын байгууллагын алба хаагчид мэргэшлийн зэрэг, зэргийн нэмэгдэл олгох журам” батлагдлаа.

Журамд алба хаагчдаас жил бүр ерөнхий мэдлэг, бие бялдрын бэлтгэлжилтийн түвшин, сэтгэл зүй, тусгай бэлтгэлийн шалгалт авч, зэрэг олгож байхаар тусгажээ. Мэргэшлийн зэргийг офицер, ахлагчийн гэж ангилах бөгөөд мэргэшлийн III зэргийн шалгалтад Онцгой байдлын байгууллагад таваас доошгүй жил ажилласан, II зэргийн шалгалтад III зэргийг аваад хоёроос доошгүй жил эсвэл Онцгой байдлын байгууллагад наймаас доошгүй жил ажилласан, I зэргийн шалгалтад II зэргийг аваад гурваас доошгүй жил, эсвэл Онцгой байдлын байгууллагад 10-аас доошгүй жил ажилласан алба хаагч орох эрхтэй хэмээн заасан байна.

Мэргэшлийн зэрэг нь дөрвөн жилийн хугацаатай байх бөгөөд зэргийн нэмэгдлийг тухайн албан тушаалын сарын үндсэн цалингийн 5-15 хувиар тооцож олгох юм. 

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Сургуулиудад “Хүүхдийн автобус”-ны шинэ чиглэл туршихаар судалж байна

 0 сэтгэгдэл


Нийслэлийн нийгмийн хөгжлийн асуудал хариуцсан төслүүдийн удирдагч, засаг даргын орлогч Ш.Анхмаагийн санаачилгаар өчигдөр Нийслэлийн ерөнхий боловсролын сургуулиудыг хоёр ээлжинд бүрэн шилжүүлэх, ерөнхий боловсролын зарим сургуулиудад “хүүхдийн автобус”-ны шинэ чиглэл турших талаар хэлэлцүүлэг зохион байгууллаа. 

Авто замын хөдөлгөөнд гол ачаалал үүсгэдэг ерөнхий боловсролын зарим сургуулийн сурагчдыг гэр сургуулийн хооронд аюулгүй, ая тухтай зорчих боломжийг судлах зорилгоор “Хүүхдийн автобус”-ны шинэ чиглэлийг турших санал боловсруулах талаар хөндлөө. Мөн ЕБС-уудыг хоёр ээлжинд бүрэн шилжүүлэх зорилгоор барилгыг өргөтгөх буюу шинээр барих ажлыг эрчимжүүлэх талаар судлах юм байна. Уг хэлэлцүүлгээс зөвлөмж гаргаж, холбогдох газруудад хүргүүлэхээр боллоо.


A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Чингис, Жамухын сүүлчийн уулзалтын зургийг 10 жилийн турш бодсон

“Би хөгжим ойлгодоггүй, сонсдоггүй” гэж байгаа зураачаас олигтой бүтээл гарахгүй

 0 сэтгэгдэл


Урчуудын эвлэлийн шагналт зураач Н.Орхоныг хөрөг зургийн ур чадвараараа Монголдоо шилдэг нь гэж үнэлэх хүн олон. Төрийн ордонд байрлах Ерөнхий сайдуудын хөргөөс авахуулаад олон алдартай хүний төрхийг тэрбээр амилуулсан. Түүнийг сониныхоо зочноор урьж ярилцсанаа хүргэе.


-Та одоо ямар уран бүтээл дээр ажиллаж байна вэ?

-Нэлээд олон ажил зэрэг амжуулах гээд л явж байна. Гол нь монголчуудын амьдрал, үйл явдал, монгол эрэгтэй, эмэгтэйчүүдийн дүр он цагийн уртад хэрхэн өөрчлөгдөж байсныг харуулах үүднээс уран бүтээлээ хийдэг. Жишээ нь, “Цогт тайж” кинонд жинхэнэ монгол хүний дүр төрх түгээмэл гардаг даа. Харин одоо яг тийм царайтай хүн бараг алга. Цаг үе, амьдралын уртад хүний дүр төрх ингэж өөрчлөгддөг юм байна. Ах нь зургаа ярихгүй, өөр юм яриад явчихав уу?

-Зүгээр ээ, таны яриа харин ч сонирхолтой санагдлаа

-Зураг, урлаг, хөгжим гэдэг хоорондоо холбоотой, нэг цогц юм шүү дээ. 100 жилийн өмнөх Монголын язгууртнууд ямар царай төрхтэй, юу эдэлж хэрэглэдэг байсан юм. Энэ бүхнийг судалж харуулахын тулд түүхтэй холбогдохоос аргагүй. Гэтэл өнөөдөр бид түүхээ мартах хэмжээнд хүрчихэж. Миний түүхэн уран бүтээл хийдэг нэг шалтгаан нь энэ юм.

-Монгол хүний үндсэн дүр төрхийг илтгэсэн хүнтэй таарвал зурах юмсан гэсэн хүсэл шууд төрдөг үү? 

-Намайг бага залуу байхад тийм хүн харагддаг байсан юм.  Одоо бол байхгүй дээ. Хятад мотоцикль уначихаад адуугаа хурааж байгаа дүр зураг л харагдах болж. Монгол адууны соёлыг энэ хэдэн уяачид муухай болгоод хаячихсан. Өвөл зунгүй, жилийн дөрвөн улиралд морь уралдуулж, үндсэн язгуур утгыг нь алдагдуулж байна шүү дээ.  Уулын мухарт, гэрийнхээ хойморт дүнхийтэл сууж байгаа өвгөчүүд бараг байхгүй болсон. Тэр өвгөчүүдийг байх үед залуучууд нь дэг журамтай, үгийг нь сонсож, хүндэлдэг байж. Монголчууд яагаад устаж алга болоогүй юм бэ. Яагаад гэвэл нүүдлийн соёл иргэншил биднийг өдий хүртэл авч ирсэн юм. Гэвч энэ соёл маань алдагдахад хүрээд байгаа нь харамсалтай.


-Та яагаад хөрөг зургаар дагнахаар шийдсэн юм бэ?

-Ерөөсөө зураач хүн хөрөг л зурах ёстой байхгүй юу. Дэлхийн ямар ч урлаг дандаа хүний тухай байдаг биз дээ. Хэрэв зураач бүр хүн зурж чаддаг бол бүгдээрээ л зурна. Гэтэл хөрөг зурна гэдэг чинь сургуулиар олддог зүйл биш. Ийм авьяас цаанаасаа заяадаг юм. Жишээ нь, “Уяхан замбуу тивийн наран” гэдэг дуу Монголд төрж. Тэгвэл үүнийг жинхэнэ утгаар нь дуулж чаддаг хүнийг Монгол Улс төрүүлсэн л байхгүй юу. Н.Норовбанзад гэдэг энэ агуу дуучин гадаадад хөгжмийн сургууль төгсөөгүй. Гэтэл бид гадаадад сургууль дүүргэж, диплом авсан хүнийг л уран бүтээлч гэж үзээд байдаг. Энэ хүн цаанаасаа төрмөл авьяастай юм байна гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхдөө яагаад хойрго байдаг юм бэ.  Үүнтэй адилхан зурах авьяас цаанаасаа заяадаг юм. Харин үүнийгээ хөгжүүлж чадсан уу гэвэл өөр асуудал. Миний хувьд авьяасаа хөгжүүлж яваа л зураач. Түүнээс туйлдаа хүрчихсэн мундаг хүн биш. угаасаа туйл гэж байхгүй, цаашаа улам явна. Хөрөг зураг бол урлагт байр сууриа тод томруун эзэлсэн нэг төрөл. Дэлхийн урлагт бол хөрөг зургийг дүрслэх урлагийн хамгийн хүнд төрөл гэж үздэг. Хөрөг зургаар нь зураач хүний чадварыг дэнсэлдэг байх нь. Хөрөг зургийг зурахдаа хүний сэтгэл рүү нь орно гэдэг их чухал. Тэгээд хөдөлгөөн, зан төрх, амьд чанарыг харуулна гэдэг амар зүйл биш. дэлхийн шилдэг зураачид бүгдээрээ л хүн зурдаг биз дээ.

-Хөрөг зурагт монгол маягийн школ гэж байдаг уу?

-Бид мэдээж гаднын соёлтой танилцана. үнэхээр сайн бүтээлийг хүндэтгэн хайрлаж, гоё сайхныг нь биширдэг. Тухайн бүтээлд надад байхгүй давуу тал шингэсэн байвал өөрийн зурагтаа тусгана. Гэхдээ шууд хуулах биш, өөрийн болгож, нутагшуулж авах ёстой. Монголд олон угсаатан бий. Угсаатан бүр өөрийн хөгжмийн хэмнэл, дүрслэх урлагийн соёлтой, бусдын юмыг дуурайдаггүй. Оюун санаа болон бусад талаараа хэний ч хараат байхыг хүсдэггүй тэр угсаатнуудын бие даасан чанарууд Монголын нэг бахархал юм. Энэ бүгд уран зурагт ч тусгалаа олсон байдаг. Бид Орос болон Европын орнуудад хөгжмийн боловсрол эзэмшиж, уран зургийн арга барилд суралцдаг. Гэхдээ хийсэн бүтээлүүдэд монгол ахуй нэвт шингэсэн байдаг. Жишээ нь, Л.Мөрдорж гуай Орост их сургууль төгссөн хүн. Гэхдээ тэр хүний хөгжим, аялгуу жинхэнэ монгол. Хүн төрөлхтний сонсоогүй хөгжмийг “Алтан өргөө” кинонд хийсэн байдаг. Хөгжим, зураг, бүжиг гээд урлагийн төрөл бүр хоорондоо хамаатай, цогц ойлголт учраас л би энэ бүгдийг яриад байгаа юм шүү. “Би хөгжим ойлгодоггүй, сонсдоггүй” гэж байгаа зураачаас олигтой бүтээл гарахгүй.

Толстой, Чайковский, Достоевский үгүй бол Орос орон юу ч биш болно

Улс гүрнийг бий болгодог зүйл бол улстөрчдөөс гадна соёл нь байгаа юм. Толстой, Чайковский, Достоевский үгүй бол орос орон юу юм бэ. Юу ч биш болох л байхгүй юу.

-Нас явах тусам хүний бодол санаа, ертөнцийг үзэх үзэл өөрчлөгддөг. Энэ хэрээр таны уран бүтээлд өөрчлөлт ордог уу. Магадгүй 20 жилийн өмнөх зургийг одоогийнхтой харьцуулбал хэр их ялгаа харагдах бол?

-Би залуудаа одоогийнхоос өөр техникээр зурдаг байлаа. Анх 22 настайдаа “Ээж ээ, хар даа” гэдэг зургаараа Монголын дүрслэх урлагийн бүх зураачдын хэмжээнд гарч ирж чадсан. Энэ зургаараа нэлээд шуугиан тарьж, олон улсын наадмаас ч шагнал авах шахсан удаатай. Энэ үеэс хойш ороо бусгаа явлаа. Гадаадад сургууль төгсөөгүй, дээд сургуулийн дипломгүй гэдгээрээ гадуурхагдах үе байсан. Тэр үетэй харьцуулахад танин мэдэхүйн цар хүрээ улам өссөн нь мэдээж. тэр хэрээр хийж буй уран бүтээлд өөрчлөлт гарна л даа.

-Таныг хамгийн их зовоосон уран бүтээл юу байв?

-Би “Ээж ээ, хар даа” зургийг гурван сар зурсан. дотор бодогдсон юм цаасан дээр бууж өгөхгүй зовоогоод байсан юм. Ер нь зовоосон зураг олон бий. Болохгүй бол цааш нь тавьчихаад өөр юм оролдоно. Тэгээд дараа нь дахиж оролдсоор байгаад заавал дуусгаж байж санаа амардаг. Жишээлбэл, Чингис хаан, Жамух хоёрын хамгийн сүүлчийн уулзалтын зургийг би 10 жилийн турш бодсон. Хар зураг нь бэлэн болчихсон. Одоо өнгөөр ялгах гэж байгаа. Жамух “Намайг цаазал” гээд бүсээ өгч байгаа юм. Чингис хааны дүр ямар байх нь сайн тодроогүй байна. Гэхдээ Жамухаас арай бүдэг харагдах ёстой. Иймэрхүү маягаар удаан бодож байж зурах тохиолдол цөөнгүй. Ер нь би яаравчлаад, хурдхан шиг дуусгасан болж чаддаггүй хүн. өөрийнхөө хувьд “боллоо” гэж үзсэн үедээ л зургаа дуусгана даа. Би нэг удаа яруу найрагч Б.Лхагвасүрэнг зурсан юм. Өөрт нь үзүүлсэн чинь “Гар нь сонин болчихож” гээд голох маягтай байна. Тэгэхээр нь өгөлгүй буцаагаад аваад явчихсан. Сүүлд нөгөө зургаа авмаар байна гэхээр нь “Би Лхагвасүрэнд шүлэг бичихийг заана гэдэг утгагүй. Үүнтэй адилхан Лхагвасүрэн надад зураг зурахыг заах ёсгүй” гээд хэлчихсэн.

-Таньд ойр дотны, гэр бүлийнхээ хүмүүсийг зуруулах захиалга хэр ирдэг вэ?

-Ирэлгүй яахав. Иймэрхүү захиалгаар л амьдарна шүү дээ.

-Энгийн нэг хөрөг зурахад үнэ өртөг ямар байдаг бол?

-Янз янз даа. Зарим хүн мөнгөндөө их харам байдаг бол зарим нь мөнгөний хэмжээг огт тоохгүй. Ер нь үнэ хөлсний яриа ханцуйн дотор л явагддаг юм.

-Гаднын баячууд сайн уран зурагт үнэ хайрлахгүй төлдөг. Харин Монголд урлагийн бүтээлийг ойлгож, үнэлж чаддаг хүн хэр олон бол?

-Урлагийн бүтээлийг ойлгож, үнэлнэ гэдэг хүмүүжил байхгүй юу. Бид сүүлийн 30 жил юм бүгдийг ашгийн нүдээр харж ирсэн. Яавал үүнийг хямдхан авах вэ гэсэн бодол давамгайлна. Нөгөөтэйгүүр сайн уран бүтээлчийг үнэлж, дүгнэж чадахгүй байна. Жишээ нь, Г.Ариунбаатар гэж дуучныг бид өөрсдөө тодруулсан юм уу. Гадаадын том тэмцээнээс шагнал авангуут нь “Энэ чинь манай хүн шүү дээ” гээд л хошуурсан биз дээ. Чингиз Айтматовыг Оросууд өөрсдөө тодруулсан юм уу. “Гульсары минь баяртай” гэдэг номыг Францын утга зохиол судлаач санамсаргүй байдлаар авч л дээ. Тэгээд буудалдаа очиж уншиж байгаад огло харайгаад босоод ирсэн гэдэг. Ингээд Айтматовын талаар Францын хэвлэлээр шуугиж эхэлсэн. Гэтэл Оросууд “Энэ чинь манай нутгийн хүн” гээд мань хүнийг мандуулчихсан. Бид ч иймэрхүү л байдалтай байна. Урлагийн авьяастнуудаа өөрсдөө тодорхойлж чаддаггүй. Харин “Цогт тайж” киног хийж байх үед урлагийг үнэлж чаддаг байж. Тухайн үед төрийн шагнал авсан хүн санаанд багтамгүй мөнгөн шагнал авч байсан гэдэг. Урлагийг ингэж үнэлдэг хүн өнөөдөр байхгүй.

-Та одоо ямар уран бүтээл туурвихыг хүсч байна вэ?

-Би хэнийг ч зурахыг хүсддэггүй. Харин хэнийг зурахыг дотроос хэлж өгдөг юм. Хүнд чинь зөн совин гэж байна шүү дээ. Явж байхад гэнэт нэг бодол орж ирнэ. Түүнийгээ л зурагт буулгадаг юм. Гэхдээ зурахыг хүсдэг дүр мэдээж бий. Монголын сайхан хатан, язгууртан эмэгтэйн төрх гаргахыг хүсдэг. Гэхдээ Чингис хааныг зуръя гэсэн бодол надад ерөөсөө орж ирдэггүй юм.

-Сүүлийн үеийн уран бүтээлээсээ аль зурганд нь сэтгэл хангалуун байна вэ?

-Ц.Элбэгдоржийн ээжийн хөрөг байна даа. Энэ зургаа овоо дориун болчихсон гэж тоогоод байгаа.

-Та ээж, аавыгаа зурж байв уу?

-Аавыгаа зурж байсан. Ээжийгээ зурах гээд дотроо бодоод л явна. Гэхдээ өөртэйгөө хамт байгаагаар зурах юм. “Ногоон торгон дээлээрээ хэчнээн жил гоёлоо доо” гэсэн дуу байдаг даа. Энэ бол монгол ахуй, монгол амьдрал. Ээжид маань үүн шиг үйтэн хуар дээл байсан юм. Ээж маань тэр дээлээ өмсчихсөн, дөрөв, таван настай намайг хөтөлчихсөн явж байгаа дүр зураг санаанд буугаад байгаа юм. Одоогоор эхэлж амжаагүй л байна. Уран бүтээлч бид чинь хүнээс захиалга авч амьдардаг хүмүүс. Захиалгын зурагныхаа хажуугаар уран бүтээлээ хийдэг учраас олон жил болчихоод байдаг юм.