A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/619/

Монголчуудын хэрэглэдэг зүйлийг Японд борлуулах амаргүй

Хэлэхээсээ өмнө хийх ажлаа төлөвлөх хэрэгтэй

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/619/


Япон улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Масато Такаока манай сонины зочноор уригдлаа. Японы гадаад харилцааны албанд 30 орчим жил зүтгэж буй энэ эрхэм Монголд суух Элчин сайдаар томилогдохоосоо өмнө Ирак дахь Японы ЭСЯ, Австралийн Сидней хотод Ерөнхий консулаар ажиллаж байжээ. Манай улсад Итгэмжит жуух бичгээ өргөн барьж, Элчин сайдын албыг хашаад жил хагасыг үдэж буй тэрбээр Монгол, Японы Стратегийн түншлэлийг илүү өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд хичээн зүтгэж буй юм.

-Бидэнд цаг гаргасан эрхэм Элчин сайд танд баярлалаа. Монгол, Японы харилцаа, хамтын ажиллагааны нэрийн хуудас болсон Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр хэрэгжиж эхэлсний хоёр жилийн ой хэзээ мөдгүй тохиох гэж байна. Хоёр жилийн ойн босгон дээрээс эргэн харвал энэ хэлэлцээр манай хоёр улсад эерэг үр дүн авчрав уу?

-“Засгийн газрын мэдээ” сонинд хэдэн сарын өмнө хэвлэгдсэн нийтлэлд Монгол, Японы Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр хүссэн үр дүнд хүрээгүй талаар хөндсөн байсан. Тиймээс бид Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр хэрэгжиж эхэлснээс хойших хугацаанд ямар үр дүн гарсныг эргэн харахад хүрлээ. Улс орнууд эдийн засгийн харилцаагаа улам зузаатгахын тулд Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр байгуулдаг. Энэ хэлэлцээрийг байгуулснаар зөвхөн эдийн засгийн үр өгөөжийг нэмэгдүүлээд зогсохгүй хоёр орны харилцааг өргөжүүлэн тэлдэг. Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээрийг Монгол Улс анх удаа Япон улстай байгуулсан. Энэ нь манай хоёр орны найрсаг дотно харилцаа, хамтын ажиллагааг илэрхийлж буй. Ялангуяа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд түншлэлийн хэлэлцээр маш чухал. Япон, Монгол Улсын олон талт харилцааг хөгжүүлэхэд эдийн засгийн нягт харилцаа, томоохон гүүр болно гэж итгэж байна. Үүний томоохон тулгуур болох Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээрийг амжилттай хэрэгжүүлэхэд цаг хугацаа хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, Монгол, Японы бизнес эрхлэгчид манай хоёр орны нөхцөл байдлыг харилцан мэдэх шаардлагатай. Эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд бараа, бүтээгдэхүүний үнэ чухал. Энэ үнийг тогтоон барихад Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр ихээхэн давуу тал олгож буй. Хэлэлцээр байгуулснаас хойших статистикийг харвал үр дүн нь өөдрөг бөгөөд эерэг байгаа. Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр хүчин төгөлдөр болсон 2016-2017 онд тоон үзүүлэлт 34 хувиар нэмэгдсэн. Ялангуяа, 2016 оны зургадугаар сараас 2017 оны хооронд Японыг чиглэсэн Монголын экспорт 123 хувиар өсөж, 4.26 тэрбум иенд хүрсэн байна. Энэ өсөлтийг шууд Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр хэрэгжсэнтэй холбоотой гэж хэлж чадахгүй. Гэхдээ уг хэлэлцээрийн үр дүн эерэг байгааг харуулж буй. Энэ хугацаанд хөнгөн цагаан бүтээгдэхүүн, нөмрөг, алчуур, сүлжмэл эдлэлийн экспорт өссөн. Түүнчлэн Монголын цөөнгүй аж ахуйн нэгж Японд салбар дэлгүүр нээж, зах зээлд нэвтэрсэн. Тухайлбал, Монголын ноолуурын салбарын түүчээ “Говь” компани Токиогийн “Ханэда” олон улсын нисэх буудалд салбар дэлгүүрээ нээсэн. Өдөрт 200 мянган хүн зорьчдог энэ нисэх буудал дахь “Говь”-ийн салбар дэлгүүрийн борлуулалт сайн байгаа гэж дуулсан. Мөн адууны махыг хатааж боловсруулан Япон улсад экспортолж байна. Энэ мэтчилэн Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээрт түшиглэн Монголын олон бизнес эрхлэгч Японы зах зээлд нэвтэрч байгаа.

-Тэгвэл Японы талаас Монголыг хэр сонирхож байна вэ?

-Японы Олон улсын хамтын ажиллагааны байгууллага “JICA”-аас МУИС-ийн харъяа Япон-Монгол төвд бизнесийн хамтын ажиллагааны мэргэжилтэн томилон ажиллуулж, Монголын аж ахуйн нэгжүүдэд зөвлөгөө өгч байгаа. 2016 онд 25 аж ахуйн нэгж зөвлөгөө авсан бол 2017 онд 64 болтлоо өссөн гэж мэдээлсэн. Японы зах зээлийг танилцуулах зорилготой “FOODEX” арга хэмжээнд Монголын бизнес эрхлэгчид идэвхтэй оролцдог. Энэ арга хэмжээг зургадугаар сарын 22-нд зохион байгуулахаар төлөвлөж байна. Сүүлийн үед Японы “Марубени” корпораци чулуун хөвөн үйлдвэрлэгч “Монголбазальт” компанийн бүтээгдэхүүнийг Япон руу экспортлохоор судалж байгаа гэсэн мэдээлэл бий. Мөн Японы зар сурталчилгааны томоохон агентлаг болох “Дэнцү” компани Монголд судалгааны төвөө нээсэн гээд хоёр улсын хамтын ажиллагаа улам тэлсээр байна. Цаашид ч улам өргөжинө гэж найдаж байгаа.

Ажлаа уламжлуулан тайлбарлаж үлдээх “Хикицүги” төрийн үйл хэрэгт чухал

-Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээрийг маш том боломж гэж монголчууд үздэг. Энэ боломжийг илүү сайн ашиглахын тулд манай бизнес эрхлэгчид хэрхэх хэрэгтэй вэ?

-Монголчуудын хэрэглэдэг зүйлийг шууд Японд борлуулах амаргүй. Тиймээс Японы зах зээл, япончуудын хандлага, хэрэглээ, сонирхлыг танин мэдэх хэрэгтэй болов уу. Тэгж чадсан хүн бараа бүтээгдэхүүнээ борлуулна. Японы зах зээлийг сонирхож буй монголчуудад зориулсан бизнес сургалтууд Япон-Монголын төвд зохиогддог. Энэ сургалтад хамрагдаж Японы тухай мэдлэг, мэдээллээ нэмэгдүүлэх боломжтой.

-ОУВС-гийн хөтөлбөрийн хүрээнд Япон улсаас Монголын төсөв болон нийгмийн хөгжилд дэмжлэг үзүүлэх санхүүжилт олгож байгаа. Энэ санхүүжилтийн талаар мэдээлэл өгөхгүй юү?

-Монгол Улс нийгэм, эдийн засгийн нөхцөл байдлаа сайж - руулахын тулд ОУВС-тай тохиролцоонд хүрсэн. Монгол Улсад ОУВС, Дэлхийн банк, БНХАУ, Япон зэрэг олон улсын донорууд дэмжлэг үзүүлж буй. Япон улс гурван жилийн хугацаанд нийт 850 сая ам.долларын санхүүжилт олгохоор болсон. Үүний эхний ээлжийн санхүүгийн дэмжлэгийг өнгөрсөн оны эцэст олгосон. Саяхан ОУВС-гийн ажлын хэсэг Монгол Улсад ажиллаад, хөтөлбөрийн дөрөв дэх шатны үнэлгээ хийлээ. ОУВСгийн үнэлгээнээс үүдэн удаах санхүүжилтээ олгох эсэхээ шийдэх болно.

-Япон улс монгол хүний хөгжилд чиглэсэн олон талт дэмжлэг үзүүлдэг. Боловсролын салбарын хамтын ажиллагаа хэрхэн өргөжин тэлж байна вэ?

-Би Монгол Улсад Элчин сайдаар томилогдон ирээд монголчууд авъяастай, оюуны өндөр чадамжтай ард түмэн болохыг мэдсэн. Үүнийг улам хөгжүүлэхэд Япон улсаас олгож буй боловсролын тусламж дэмжлэг үр дүнгээ өгөөсэй гэж хүсэж байна. Инженер, технологийн салбарт олон улсад өрсөлдөхүйц 1000 инженер бэлтгэх зорилго бүхий “Инженер, технологийн дээд боловсролыг дэмжих төсөл” хэрэгжүүлж байна. Үүнээс гадна Япон улсын Засгийн газрын санхүүжилтээр энэ онд Улаанбаатар хотод дөрвөн сургууль барьж эхэлнэ. Эдгээр сургууль нь олон улсын стандартыг хангасан, жишиг бүтээн байгуулалт болох юм. Мөн АШУҮИС-ийн харъяа Япон, Монголын сургалтын эмнэлэг барьж байгаа. Япон улсын буцалтгүй тусламжаар барьж буй энэ эмнэлэг Монгол Улсын эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чанарыг олон улсын стандартад хүргэх зорилготой. Энэ мэтчилэн Монгол Улсын боловсролын салбарт Япон улсын санхүүжилттэй олон төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлж буй. Аливаа улсын хөгжлийн тулах цэг нь хүний хөгжил. Тиймээс монгол хүний хөгжилд чиглэсэн тусламж дэмжлэг, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд Япон улс хүчин чармайлт гаргасаар ирсэн билээ. Одоогоор Япон улсад 2000 гаруй монгол оюутан суралцаж байна.

-Японы бизнес эрхлэгчид Монголд бизнес эрхлэхэд тулгарч буй саад бэрхшээл юу байна вэ?

-Өнөөг хүртэл бидэнтэй хамтран ажиллаж, холбоо харилцаатай байсан Японы аж ахуйн нэгжүүд Монголд бизнес хийхэд дүрэм журам нь амархан өөрчлөгддөг, хөрөнгө оруулахад багагүй эрсдэлтэй гэдгийг илэрхийлж байсан. Учир нь хамтран ажиллахаар ярьж байсан түнш ялангуяа, төрийн албанд ажилладаг хүмүүс богино хугацаанд солигддог. Тиймээс Монголд тогтвортой бизнес хийхэд нэлээд бэрхшээлтэй гэсэн санал сэтгэгдэл ирж байсан. Монгол Улсын Засгийн газрын бүтэц амархан өөрчлөгддөг, төрийн албан хаагчид нь ч солигддогоос тухайн албан тушаалд шинээр томилогдсон хүнд ажлаа дахин шинээр тайлбарлах хэрэг гардаг гэх гомдол бий. “Зууны мэдээ” сонинд “JICA”-ийн төслийн ахлагч М.Ямашита долоо хоногт тутам нийтлэл бичдэг. Тэрбээр нэлээд хэдэн сарын өмнөх дугаарт ажлаа уламжлуулан тайлбарлаж үлдээх “Хикицүги”-ийн талаар нийтлэл бичиж байсан. Ажлаа орхиж буй хүн өнөөг хүртэл хийж ирсэн ажлын агуулгыг нэг бүрчлэн бичээд, цаашид юун дээр анхаарах ёстой гэдгийг тэмдэглэл хөтөлж үлдээж байх нь чухал болохыг онцолсон байсан. Үүнийг бодууштай гэж үзэж байна.

-Гадаадын хөрөнгө оруулагчид, бизнесийн түншүүд төдийгүй монголчууд ч тогтвортой бодлого хүсэж буйгаа илэрхийлдэг. Таны хувьд бодлогын залгамж халаа, тогтвортой байдлыг хангахын тулд юу хийх нь чухал гэж бодож байна вэ?

-Энэ тал дээр монголчууд өөрсдөө бодож, цаашид хэрхэхээ шийдэх нь зүйтэй болов уу. Гэхдээ хийнэ гэж хэлсэн бол хэлэхээсээ өмнө хийх ажил, үйл явцаа сайтар төлөвлөсөн байх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, нарийн төлөвлөсний дараа хийнэ гэж хэлэх нь хамгийн зөв алхам гэж үзэж байна.

-Өдрөөс өдөрт өргөжин тэлсээр буй Монгол, Японы харилцаа, хамтын ажиллагааг улам өргөжүүлэхэд та цаашид юунд анхаарах вэ?

-Хоёр улсын хамтын ажиллагааг илүү хөгжүүлэх нөөц боломж харагдаж байна. Энэ боломжийг ашиглахын тулд Японы зах зээлийг сайтар судлах нь чухал болов уу. Мөн Монгол Улсын эдийн засгийг төрөлжүүлэн хөгжүүлэхэд аялал жуулчлалын салбар нэн чухал. Энэ салбарыг хөгжүүлэх өргөн боломж байсаар байна. Аялал жуулчлалын салбарыг хөгжүүлэхэд Улаанбаатар хотын олон улсын шинэ нисэх буудлын үүрэг оролцоо багагүй бий. Үүнийг дагаад Монголыг чиглэх жуулчдын тоо нэмэгдэнэ гэж найдаж байна. Жуулчдыг татахын тулд Монгол Улс дэд бүтцээ мөн сайжруулах хэрэгтэй.

-Эдийн засгийн түншлэл, шинэ нисэх буудлаас гадна Японы тал Монголоос томоохон төсөл, хөтөлбөр сонирхож байгаа юу?

-Яг одоогоор Улаанбаатар хотын олон улсын шинэ нисэх буудлын нээлт, цаашдын үйл ажиллагаанд анхаарал хандуулж байна.

-Хүн төрөлхтний баяр цэнгэлийн дээд болсон Олимпийн наадам Японы Токио хотод болно. Наадмын бэлтгэл ажил болон энэ чиглэлийн Монгол Улстай холбоотой хамтын ажиллагааны талаар мэдээлэл өгөхгүй юу?

-Хэдхэн хоногийн өмнө Японы Изүнокүни хотын захирагчтай уулзсан. Энэ үеэр 2020 оны Токиогийн олимпийн наадамд Монгол Улсыг төлөөлөх жүдо бөхийн тамирчдын бэлтгэлийг хангахад хамтран ажиллаж байгаа гэсэн. Зөвхөн энэ хот гэлтгүй Монгол Улсын тамирчдыг хүлээн авч, бэлтгэл сургуулилалт хийлгэж буй хотууд цөөнгүй байна. Монголчууд спортын талбарт нэлээд нэр хүндтэй байгааг үүнээс харж болно. Ялангуяа бокс, туялзуур сэлэм буюу фенсингийн тамирчид Японд бэлтгэлээ хийж эхлээд байна. Япон улс 2020 оны Олимпийн наадмыг зохион байгуулахад ихээхэн хүчин чармайлт гарган ажиллаж байгаа. Жүдогийн спортоор манай хоёр улс ид өрсөлддөг шүү дээ.

-Та жүдогийн спортыг хэр сонирхдог вэ?

-Японы тамирчин барилдаж байвал сонирхолгүй яахав.

-Цаг гаргасанд баярлалаа, Танд.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

“Азийн олимп”-д хамгийн том багаа илгээнэ

 0 сэтгэгдэл


Дөрвөн жилд нэг удаа болдог Азийн наадам энэ сарын 18-наас есдүгээр сарын 2-нд Индонезийн Жакарта, Палембанг хотод зохиогдох гэж байна. “Азийн олимп” гэгддэг энэхүү том наадамд шар тивийн 45 улсын 10 мянга орчим тамирчин оролцохоор мэдүүлгээ өгсөн нь бүх цаг үеийн дээд амжилтаар бүртгэгджээ. 1951 оноос эхтэй азийн наадам өнөө жил анх удаа хоёр хотод зэрэг зохиогдох гэж байгаа юм. Уг нь наадам зохион байгуулах өрсөлдөөнд Вьетнамын ханой хот ялалт байгуулсан. Гэтэл зохион байгуулах тов нэг жилээр өөрчлөгдсөн нь Вьетнамчуудын дургүйг хүргэж, энэхүү эрхээсээ татгалзсан юм. Ингээд сандралд орсон Азийн олимпийн зөвлөл 2014 оны хурлаараа Индонезийг оронд нь сонгожээ. Уг нь 18 дахь удаагийн наадам хуваарь ёсоор 2019 онд зохиогдох байв. Гэтэл тэр жилд нь Индонезид ерөнхийлөгчийн сонгууль болохоор байсан тул нэг жилээр урагшуулахаас аргагүйд хүрчээ. Хэдийгээр хугацаа давчуу байсан ч Индонези улс тал бэлтгэл ажлыг тун чамбай хангалаа. 2011 онд Зүүн өмнөд Азийн наадмыг зохион байгуулахдаа босгосон объектууд нь ачааны голыг нугалж байна. Тэмцээн болон бэлтгэлд зориулсан нийт 80 цогцолборыг тэд ашиглаж байгаа аж.


Улс орны удирдлагууд энэ том арга хэмжээг нүүр улайхааргүй зохион байгуулахын тулд гурван тэрбум гаруй ам.доллар гаргасан нь Азийн наадмын түүхэнд рекорд амжилт болжээ. Өмнө нь “Бусан 2002” наадам 2.9 тэрбум, “Доха 2006” наадам 2.8 тэрбум ам.долларын өртөгтэй зохиогдож байв. Бараг зуны олимпийн наадамд оролцох хэмжээний тамирчин, дасгалжуулагч, албаны хүмүүс ирж байгаа болохоор зардал өндөр гарахаас ч аргагүй. Монголын багийн тухайд спортын 30 төрөлд 269 тамирчин, 128 дасгалжуулагч, албаныхан гээд нийт 397 хүний нүсэр бүрэлдэхүүнтэй Индонезийг зорихоор болсон нь наадмын түүхэн дэх дээд амжилт боллоо. Тамирчдыг үдэн гаргах, төрийн далбаа гардуулан өгөх ёслолын ажиллагаа өчигдөр Спортын төв ордонд болсон юм. Монгол улсын Засгийн газраас баг тамирчдын бэлтгэл сургуулилт, шигшээ багийн тамирчдын замын зардалд 578 сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүлсэн болохыг БСШУСЯ-ны дэд сайд Г.Ганбаяр энэ үеэр дуулгав. Манайхан дөрвөн жилийн өмнөх Инчоны Азийн наадмаас таван алт, дөрвөн мөнгө, 12 хүрэл, нийт 21 медаль авч, үнэмлэхүй амжилт тогтоосон.


Тэгвэл одоогийн багт энэ амжилтыг давтах, ахиулах хүндхэн даалгавар ногдож байна. Монголын багийн ахлагч, МҮОХ-ны гүйцэтгэх зөвлөлийн гишүүн Ц.Сандуй үүнээс өндөр амжилт үзүүлэх зорилготой хэмээн ярилаа. Тэрбээр “Монгол улсын Засгийн газар, МҮОХ-той хамтраад баг тамирчдынхаа бэлтгэлд түлхүү анхаарсан. Тухайлбал, тэмцээн уралдааны үеэр өмсөх хувцас хэрэглэл, бэлтгэлд шаардлагатай уураг витаминаар хангалаа. Өмнөх наадамд монголын баг өндөр амжилт үзүүлсэн. Харин энэ удаа түүхэн дэх хамгийн том бүрэлдэхүүнтэй баг оролцож байна. Манайхан энэ удаа нийт 28 медаль авна гэж тооцсон. Алтан медалийн тухайд өмнөх наадмынхаас бууруулахгүй байх зорилготой” гэсэн юм. Харин Биеийн тамир, спортын газрын дарга Ц.Шаравжамц “Монголын багийн бэлтгэл сайн хангагдсан. Энэ жил түүхэнд байгаагүй олон тамирчин орж байгаа. Тэр хэрээр амжилт урьд өмнөхөөс дээшилнэ гэж найдаж байна. Бүх тамирчид маань дөрвөн жилийн өмнө Инчонд үзүүлсэн амжилтаа давтах, ахиулахын төлөө зүтгэх болно.

Сагсан бөмбөгийн төрөлд эрэгтэй, эмэгтэй баг орно. Үүнээс гадна 3х3 төрлийн баг маань сайн өрсөлдөх байх. Угаасаа Азийн аваргад түрүүлсэн баг шүү дээ” гэв. Манайхан ТОП гэгддэг жүдо, чөлөөт бөх, бокс, буудлагын төрөлдөө ихээхэн найдвар тавьж буй нь тодорхой. Өмнөх наадмаас гурван алт шүүрсэн жүдочдын хувьд энэ удаад дэлхийн аварга М.Уранцэцэг, Д.Сумъяа, дэлхийн медальт Д.Амартүвшин, Б.Мөнгөнчимэг болон олимпийн аварга Н.Түвшинбаяр тэргүүтэй шилдгүүдээ Индонез руу илгээнэ. Чөлөөтийнхөн ч бас Э.Бэхбаяр, О.Насанбурмаа, П.Орхон, Э.Сумъяа, Г.Мандахнаран тэргүүтэй дэлхийнмедальтнуудаа сойжээ. Боксын шигшээгийн тухайд олимп, дэлхийн медальт Д.Отгондалай бэртлийн улмаас тэмцээнийг өнжиж байна. Гэхдээ бусад нь ямар ч медаль авахад гайхах явдалгүй. ТОП дөрвөн төрлөөс гадна 3х3 сагсан бөмбөгийн шигшээ маань энэ тэмцээнд “ногт ганзагалаж” очно. Тивдээ түрүүлж, дэлхийн аваргын шилдэг наймд шалгарсан баг зөвхөн алтан медаль авахыг зорих нь тодорхой биз ээ. Манай сагсчид тэмцээний “В” хэсэгт БНСУ, Тайвань, Кыргызстан, Бангладешийн багтай өрсөлдөх юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Мандал сумаас олдсон арслан зааны олдворыг нийслэлд авчирчээ

​Олдворуудыг ухаж авахдаа хугалж, гэмтээсэн байна​

 0 сэтгэгдэл


Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутаг дахь “Бороо гоулд” компанийн талбайгаас эртний амьтдын олдвор илэрсэн тухай мэдээлэл өнгөрсөн амралтын өдөр манай сонинд ирсэн юм. Тус компанийн талбай дахь чингэлгүүдэд үлэг гүрвэл болон арслан зааны олдвор хадгалагдаж байсныг хуулийнхан илрүүлсэн гэх мэдээллийн дагуу бид сурвалжиллаа. Өнгөрсөн баасан гарагт ШУА-ийн харьяа Палеонтологи, геологийн хүрээлэнд цагдаагийн байгууллага хандаж эртний олдворууд илэрсэн тухай мэдээлсэн аж. “Бороо гоулд” компанийн талбай дахь чингэлэгээс дөрөвдөгч мөстлөгийн үеийн гурван хэсэг олдвор гарсан байна. Гэхдээ нийгмийн сүлжээгээр бичиж буй шиг үлэг гүрвэлийн олдвор илрээгүй.

Харин одоогоос 30-20 мянган жилийн өмнө амьдарч байсан арслан зааны соёоны хэсэг, шууны яс болон одос үхрийн эвэрний хэсэг гэсэн гурван олдвор гарчээ. Тухайн үед эдгээрийг хэн, хэзээ олсон, ямар зорилгоор хадгалж байсныг мэдэх хүн байгаагүй аж. Хуулийнхан ч нөхцөл байдлыг тодруулахаар шалгаж эхэлсэн байна. Эх сурвалжийн мэдээлснээр эдгээрийг “Бороо гоулд” компани олборлолт хийж байх үедээ илрүүлсэн. Гэхдээ энэ нь саяхных бус, нэлээн хэдэн жилийн өмнө олсон олдвор байсан аж. Арслан заан бол хүн төрөлхтөнтэй хамт амьдарч байсан хамгийн отгон эртний амьтдын нэг. дэлхийд дөрвөн удаа галав юүлснээс хамгийн сүүлийнхэд нь устсан байдаг. Дэлхийн бөмбөрцгийн умард хэсгээс буюу Сибириэс арслан зааны үлдэгдэл хамгийн их олдсон түүхтэй.

Энэ хэсэг цэвдэг ихтэй учраас арслан зааны үлдэгдлийг хэдэн мянган жилийн турш сайтар хамгаалж иржээ. Харин манай орон Сибирийн бүстэй хил залгаа, цэвдгийн тархалтаараа дэлхийд тавдугаарт ордог. Тиймээс арслан зааны олдвор мэр сэр илэрдэг аж. Хамгийн анх эрдэмтэд Төв аймгийн Жаргалант сумын нутгаас арслан зааны хос соёо олсон. Мөн Булган аймгийн Сэлэнгэ сумын Энхтолгой, Сэлэнгэ аймгийн Баруунхараа, Бугант, Ерөө, Хүдэр орчмоос болон Хөвсгөл аймгийн Ренчинлхүмбэ сум буюу Дархадын хотгороос арслан зааны янз бүрийн хэмжээтэй үлдэгдэл илэрч байв. Эдгээрийн ихэнхийг нутгийн иргэд анх олж мэдээлсний дагуу судлаачид газар дээр нь очин судалж, цаашлаад хамгаалалтад авсан байдаг. Харин өнгөрсөн баасан гарагт тус компанийн чингэлэг дотроос олдсон олдворуудын түүх эдгээрээс өөрөөр өрнөж байна.

Чингэлгээс илрүүлсэн олдворуудыг хэдэн жилийн өмнө олсон байжээ

Уг нь ямар ч түүх, соёлын ховор олдвор олсон хувь хүн, байгууллага эхлээд орон нутгийн засаг захиргаанд хандах үүрэг хуулиар хүлээсэн байдаг. Захиргаа нь цааш шинжлэх ухааны байгууллагатай холбож, тухайн эд, зүйлийг гэмтээлгүйгээр зөөвөрлөж, судалж, хадгалдаг. Харин “Бороо гоулд” компанийн талбайгаас илэрсэн гурван хэсэг олдворыг илрүүлсэн даруйдаа орон нутгийн захиргаанд мэдэгдээгүй нуун дарагдуулсан бололтой. Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын тамгын газрын даргатай өчигдөр утсаар холбогдоход энэ талаар анх удаагаа сонсож буй, ийм мэдээлэл ирээгүй гэж байлаа. Түүнээс гадна эдгээр олдворуудыг ухаж авахдаа хугалж, гэмтээжээ. Ийнхүү хэн нэгний буруу санаа эсвэл хайнга байдлаас болж түүх, соёлын үнэт өв хэдэн жил чийгтэй чингэлэгт хэвтсэн бололтой. Арслан зааны соёоны хэсэг, шууны яс, одос үхрийн эврийн хэсгийг ямар зорилгоор ийнхүү нуун дарагдуулсан юм бол? шинжлэх ухааны байгууллага, орон нутгийн захиргаанд мэдэгдэхгүй байх ямар шалтгаан байв?


Энэ талаар бид “Бороо гоулд”-ын толгой компани болох “Сентерра гоулд” компаниас тайлбар авах гэсэн ч “хариуцдаг хүн нь ажил дээрээ байхгүй” гэсэн шалтгаанаар мэдээлэл өгсөнгүй. Харин ЦЕГ-ын хэвлэл, мэдээллийн төвийн ахлах мэргэжилтэн, ахлах дэслэгч М.Мөнхшүр “Цагдаагийн байгууллага шалгах ажиллаагаа явуулж байгаа. Ямар учир шалтгаанаар хадгалж байсан, уг олдворуудыг цаашид хэрхэхээр төлөвлөж байсныг шалгаж тогтооно” гэв. Уул уурхайн компаниуд олборлолт хийх явцдаа түүх, соёлын үнэт зүйлс олох тохиолдол цөөнгүй. Тухайлбал, Төв аймгийн Заамар суманд үйл ажиллагаа явуулж байсан алтны компани мөн л арслан зааны үлдэгдэл олсон түүх бий. Гэвч тухайн үед нуун дарагдуулалгүй судлаачдад хүлээлгэн өгсөн байдаг. “Бороо гоулд” компани алт олборлодог. Харин арслан заан, одос үхрийн олдвор алтны бус түүний дээд давхаргын чулуулгаас илэрдэг байна. Хэрэв олдворын талаар шинжлэх ухааны байгууллагад мэдээлбэл тухайн хэсгийг хамгаалалтад авч, олборлолтыг зогсоодог аж. Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульд 2014 онд орсон өөрчлөлтөөр зөвхөн олдворыг бус, түүний олдсон газрыг ч хамгаалалтад авдаг болсон.

Өөрөөр хэлбэл, олдворын тухай мэдээлэл өгвөл тухайн газрыг ухах, алт олборлох боломжгүй болох тул компани энэ талаар мэдээлээгүй байх магадлалтай гэж эх сурвалж өгүүлэв. Түүнээс гадна уг олдворуудыг хууль бусаар хил давуулахаар завдаж байсныг үгүйсгэх аргагүй. Олон нийт ч ийн сэжиглэж буй. Монгол орон палеонтологийн олдвороороо дэлхийд эхний 20-д багтдаг. Тиймээс монголын түүх, соёлын өв, дурсгалыг өндөр үнээр худалдан авах гэсэн гаднынхан олон. Өмнө нь ч 2012 онд Өмнөговь аймгийн Цагаан хадны боомт орчмоор Дундговь аймгийн иргэн Ө, Ц нар арслан зааны соёо хууль бусаар гаргахаар завдаж байгаад баригдсан. Тэд БНХАУ-ын иргэнд 10 сая төгрөгөөр зарахаар төлөвлөж байсан юм. Хэдийгээр Сэлэнгийн Мандал сумаас олдсон дээрх гурван хэсэг олдвор овор хэмжээгээрээ том биш ч гэсэн хүн төрөлхтний соёлын өв мөн. Палеонтологийн шинжлэх ухаанд бичил биетнээс үлэг гүрвэл хүртэлх бүх эртний амьтан, ургамлын үлдэгдлийг үнэт олдворт тооцдог.

Мөн бүтэн ч бай, эвдэрхий ч бай мөнгөөр хэмжишгүй “мэдээлэл” гэж үздэг байна. “Бороо гоулд” компанийн талбайгаас олдсон арслан зааны соёо, шууны яс, одос үхрийн эврийн хэсгийг цагдаагийн байгууллага хураан авч, өнгөрсөн бямба гарагийн орой Палеонтологи, геологийн хүрээлэнд хүлээлгэн өгчээ. Гэхдээ албан ёсоор баримт бүрдүүлж, шилжүүлээгүй харин тус хүрээлэнгийн сан хөмрөгт түр хадгалуулж байгаа аж. Манай орон байгалийн баялгаас гадна түүх, соёлын үнэт олдвороороо дэлхийд гайхагддаг. Гэхдээ ашигт малтмал олборлохын төлөө эрт цагт дэлхий ямар дүр төрхтэй байсан талаарх үнэт мэдээллийг агуулдаг эртний ховор олдворуудаа алтны төлөө хугачих ёсгүй. Хэрэв түүхийн олдворыг алтнаас дорд үзсэн байх аваас зохих шийтгэлийг нь хүлээлгэх ёстой. Монгол улсын өмчийг шамшигдуулахаар зэхэж байсан бол мөн л зохих шийтгэлийг нь үүрүүлэх нь зүй ёсных юм.

ЗГМ: ТОДРУУЛГА

Палеонтологийн олдворыг мөнгөөр үнэлж баршгүй

ШУА-ийн Палеонтологи, геологийн хүрээлэнгийн захирал Д.Цогтбаатараас зарим зүйлийг тодрууллаа.

-Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумаас илэрсэн палеонтологийн олдворыг та хэрхэн үзэж байна вэ?

-Тухайн компани олсон даруйдаа холбогдох байгууллагад мэдэгдээгүйг нь үзвэл хууль зөрчсөн үйлдэл л гэж хэлмээр байна.

-Танай сан хөмрөгт хадгалуулсан эдгээр олдворыг цаашид хэрхэх вэ?

-Эдгээрийг хаанаас олсныг нь хуулийн байгууллага шалгаж, тогтоосны дараа тухайн газарт очиж хайгуул хийнэ. Тэндээс шинжлэх ухаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулах өөр олдворууд ч илрэх магадлалтай.

-Уул уурхайн компаниуд олборлолт хийх явцдаа түүх, соёлын өвийг олох тохиолдол хэр олон байдаг вэ?

-1990 он гарч, зах зээл эхэлснээс хойш ийм олдворуудыг үнэ цэнэгүй мэт үзэж, ухаж хаядаг, тэр ил гаргасан олдворуудыг иргэд хагас дутуу олох явдал их байсан. Харин одоо Соёлын өвийн тухай хууль батлагдаж, хуучин цаг шиг байхаа больсон. Мөн Эрүүгийн хуульд Соёлын өвийн эсрэг гэмт хэрэг гэсэн нэмэлт орж, хариуцлага, шийтгэл нь чангарсан. Эдгээр хуулийн ачаар байдал арай дээрдэх байх. Гэхдээ 10, 20 жилийн өмнө уул уурхайн компаниудын ухсан нүх, газрын хөрсөнд үүссэн шарх, сорви үнэхээр сэтгэл өвдөм харагддаг. Биднийг судалгаа хийж явахад судлаачид маш их гайхдаг. Маш сайн чулуужилттай, эртний ургамал, амьтдын үлдэгдлийг сайтар хадгалсан газрыг өрөмдөж, ухаж бөмбөг дэлбэрсэн юм шиг болгосон байдагт их харамсдаг.

-Арслан зааны олдворын эдийн засгийн үнэлгээ гэж бий юу?

-Энэ бол хэдэн ч төгрөгөөр үнэлж баршгүй, дахин давтагдашгүй зүйл. Зөвхөн монголынх биш дэлхийн өв. Тэр олон сая жилийн өмнөх мэдээллийг бидэнд дамжуулдаг учраас хэзээ ч хуучирна гэж байхгүй. Харин цаг хугацаа өнгөрөх тусам эрдэмтэд шинэ технологиор улам нарийвчлан дахин дахин судалсаар байдаг. Цаг хугацаа өнгөрөх тусам л үнэ цэнэ нь нэмэгдэг гэсэн үг.

-Манайд арслан зааны олдворыг судлах боловсон хүчин хэр байдаг вэ?

-Палеонтологи бол хэдэн зуун сая жилийн хугацаан дахь амьтан, ургамлыг судалдаг шинжлэх ухаан. Зарим оронд ийм судлаачид хэдэн зуу, мянгаараа байдаг. Харин манайд дөнгөж 10-20 хүн бий. Арслан заан өөрөө хамгийн сүүлийн мөстлөгийн үеийнх учраас орчин үеийн амьтан, ургамлын судалгаатай цаг хугацааны хувьд ойр, завсрын үед ордог. Тиймээс үүгээр дагнасан судлаач бэлдэх шаардлага бий. Гэхдээ манай судлаачид арслан зааны олдвороос ерөнхий мэдээллийг нь тодорхойлох бүрэн боломжтой. Харин бүр эд, эсийн түвшинд судална гэвэл техник, технологи, боловсон хүчин шаардлагатай.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Д.Малчинхүү: Өрхийн эмнэлэг бүрт ядаж нэг хүүхдийн эмч ажиллуулдаг болмоор байна

Улсын хэмжээнд ажлын байртай хүүхдийн эмч 300 орчим л байна​

 0 сэтгэгдэл

“Хүүхдийн” гэх тодотголтой Д.Малчинхүү эмчийг сониныхоо хүндэт зочноор урихад уриалгахан зөвшөөрлөө. Хүүхдийн эмчээр хагас зууны турш ажиллаж байгаа тэрбээр Зуун модны зусландаа жимс, ногоо тарьсан шигээ зуны амралтаа өнгөрөөж сууна. Ардын эмч хэмээх хүндтэй цолны эзэн болсон цөөн эрхмийн нэг түүнтэй ярилцсанаа хүргэе.

-Сайхан зусаж байна уу. Та хүүхдийн эмч мэргэжлээр ажилласан хэвээрээ биз дээ?

-Сайхан зусаж байна аа. Би Эх, хүүхдийн эрүүл мэндийн үндэсний төв (ЭХЭМҮТ)-ийн дотрын эмнэлэгт зөвлөхөөр ажиллаж байгаа. Гэхдээ одоо бол амарч байна. Есдүгээр сарын эхээр ажилдаа орно доо. ЭХЭМҮТ-д хүүхдийн 300 гаруй ор бий. Улсын хэмжээний төв эмнэлэг учраас энд тэндхийн эмнэлгээс хүндэрсэн, амь тэмцсэн, онош нь тодрохгүй удаж байгаа хүүхдүүд ирдгээрээ онцлог. Тиймээс ачаалал ихтэй, хүнд ажил гэж болно.

-Та хүүхдийн эмч мэргэжлээр хэд дэх жилдээ ажиллаж байна вэ?

-53 жил болжээ. Тухайн үеийн анагаах ухааны дунд сургуульд хүүхдийн эмчийн анхны анги нээгдэхэд элсэн орж, 1965 онд анхны төгсөгч нарын нэг болж байлаа. Монголын хүн ам 1.2 сая орчим байсан. Тэр үед хүүхдийн тусгай мэргэжлийн эмч гэж байсангүй. Курсээр бэлтгэсэн цөөн тооны эмч зарим аймагт байсан.

-Таныг дөнгөж сургуулиа төгсөөд ажлын талбар дээр ирэх үед хүүхдүүдийн дунд ямар өвчин зонхилдог байв?

-Одоогийн залуус ойлгоход бэрх тийм цаг үе байсан л даа. Би төгсөөд Төв аймгийн Лүн суманд хэдэн жил ажилласан. Халдварт өвчин элбэг, улаанбурхан их дэгддэг, вакцинаар хамгаалагдаагүй байсан үе. Улаанбурхны дэгдсэн үед ор, эмч хүрэлцэхгүй болохоор хүндэрсэн өвчтөн их, нас баралт ч өндөр байв. Харин вакцин нэвтэрснээс хойш нэг хэсэг огт гараагүй шүү дээ. Сүүлд, хоёр жилийн өмнө дахин дэгдэв үү. Гэхдээ тэр үеийнх шиг хүндрэл гараагүй. Бусад халдварт өвчин ч одоогийнхтой харьцуулалтгүй их байлаа. Хөдөөгийн дуудлага их. Унаа тэрэггүй болохоор мориор голдуу явна шүү дээ. Заримдаа Сангийн аж ахуйн “салга улаан”-аар ч явах тохиолдол бий. Одоо бол хөдөөгийн эмч нар дуудлагад явахаа бараг больжээ. Морь унадаг эмч байдаг юм уу.

-Мориор хамгийн ихдээ хэдэн километр явдаг байв?

-Хоёр өртөө явна шүү. Өвлийн ид хүйтнээр морь унаад явахад дулаахан байдаг юм. Морины хөлсөнд халууцаад очно.

-Халдварт өвчнийг хэдийд дарж чадсан бэ. Дараа нь ямар өвчин санаа зовоож эхлэв?

-Вакцин нэвтэрснээс хойш халдварт өвчин эрс цөөрсөн. Яахав, ханиад шуухинаа, гүйлгэлт зэрэг ердийн өвчин аль ч үед байсан. Гэхдээ 1990-ээд оноос хойш суулгалт өвчнөөр хүүхэд нас барахаа бараг байсан шүү дээ. Харин уушгины хатгалгаагаар хүүхэд их энддэг байлаа. Хамгийн гол нь оройтож эмнэлэгт ханддаг. Хөдөөгийн хүмүүс их тайван шүү дээ. Гайгүй болох байлгүй гэж байтал хүндэрчихдэг. Тухайн үед хүүхдийн нас баралтын шалтгааны 13 хувийг уушгины хатгалгаа эзэлдэг байсан бол одоо 0.1 хувь болоод байна. Үүнд эцэг, эхийн хариуцлага хамгийн чухал. Эцэг, эх нь оройтуулахгүй, эрт оношилж чадвал эмчилгээ сайн авна.

-1990-ээд оны ороо бусгаа цаг үед нөхцөл байдал ямархуу байв?

-Тэр үед би ЭХЭМҮТ-ийн захирал байлаа. Зах зээлд дөнгөж шилжсэний дараа эмч нарын маань олонх нь үүргийн наймаанд явсан. Хүүхдийн эмч улаан номд орох нь гэж хүртэл яригддаг байв. Хүн ам өсөхийн хэрээр хүүхдийн эмч дутагдалтай болж ирсэн л дээ. 1996 онд хүүхдийн ангийн хамгийн сүүлчийн төгсөлт болсон юм. Хүүхдийн ангиа хааж орхиод резидентурын сургалтаар бэлдэхээр болсон ч эхний үед жилдээ хоёрхон хүн ирэх тохиолдол ч байлаа. Харин 2010 оноос резидентурын сургалт нэлээд хүчтэй болж, жилдээ 50-иад хүн хүүхдийн эмчээр төгсөж байна. Эндээс харвал хүүхдийн эмч жигтэйхэн хүрэлцээтэй болсон мэт. Гэтэл тийм биш. Хүүхдийн тоо өссөн ч норматив нь сая гаруйхан хүнтэй байх үеийнхээрээ. Нөгөө талаар, анагаахын олон сургууль нээгдлээ. Нийтдээ 10 гаруй сургууль жилдээ 2000 гаруй эмч төгсгөж байна. Энэ боловсон хүчнийг шингээх газар байдаггүй. Мөн хувийн сургуулиуд багшлах боловсон хүчнээ сайн бэлдээгүй болохоор төгсөгчдийн чанар их доогуур.

-Одоо улсын хэмжээнд хүүхдийн эмч хэд байна вэ?

-Ажлын байртай хүүхдийн эмч 300 орчим л байх. үүнээс гадна үндсэн мэргэжлээрээ ажиллаж чадахгүй байгаа эмч олон бий. Ажлын байраараа л цомхотгочихоод байна гэсэн үг. Өмнө нь өрхийн эмнэлгийн тогтолцооны үед хүүхдийн хэсэг гэж байлаа. Тэгэхэд хүүхдийн суурь өвчнийг маш сайн хянадаг байж. Харин одоо өрхийн эмнэлгүүдэд дандаа ерөнхий мэргэжлээр төгссөн эмч нар ажилладаг учраас хүүхдийн тусламж, эмчилгээ чанарын хувьд доройтсон. Уг нь хүүхдийн тоо өсөхийн хэрээр хүүхдийн эмч нарыг ажлын байраар хангамаар байгаа юм. Өрхийн эмнэлэгт даралтаа үзүүлдэг хэдэн хөгшчүүд, тэгээд хүүхдүүд л үйлчлүүлж байгаа шүү дээ. Тиймээс өрхийн эмнэлэг бүрт дор хаяж нэг хүүхдийн эмч ажиллуулдаг болох хэрэгтэй.

• Хүүхдийн эмч, дотрын эмч хоёр бол зах зээлд гардаггүй мэргэжил.

• Өмнө нь хүүхдийн нас баралтын шалтгааны 13 хувийг уушгины хатгалгаа эзэлдэг байсан бол одоо 0.1 хувь болоод байна.

• Хүүхдийн өвчлөл эцэг эхээс хамгийн их шалтгаална гэдгийг мартаж болохгүй.

-Энэ асуудлыг холбогдох албан тушаалтнуудад хэлдэг үү. Арга хэмжээ авах шинж байна уу?

-Оготны дуу тэнгэрт хүрэхгүй гэдэг шиг л байдаг даа. Сүүлийн үед ЭМЯ-ны бүтэц, зохион байгуулалт сонгуулиас сонгуулийн хооронд солигддог болж. Нэг сайдад хэлсэн үг дараагийн сайддаа уламжлагдаж очихгүй байна. Жишээ нь, Т.Ганди Эрүүл мэндийн сайд байхад би хүүхдийн эрүүл мэндийн талаар 18 асуудал тавьж байсан. Одоо эргээд харахад биелэгдсэн юм нэг ч алга. Сүүлийн хоёр сайдын үед би яаманд ямар нэг асуудал тавиагүй. Тавиад ч үр дүнд хүрдэггүй юм билээ. Харин С.Ламбаа сайд байх үедээ мэргэжилтнүүдийн үгийг сайн сонсдог байсан юм шүү. Социализмын үед боловсон хүчнээ ямар мундаг бэлддэг байсан юм бэ гэж би гайхдаг. Яамны орлогч сайд болгохын тулд газрын дарга нарын дунд судалгаа явуулж байгаад хамгийн шилдгийг нь томилно. Орлогч сайдаар хэдэн жил ажилласных нь дараа жинхэнэ сайд болгох маягаар бэлддэг байлаа. Харин одоо бол ялсан намын л хүн байвал тэр ажлыг мэдэх, мэдэхгүй нь хамаагүй томилж байна.

-Цалингийнхаа хажуугаар мөнгө олох боломжгүй учраас хүмүүс хүүхдийн эмч мэргэжлийг сонгохыг хүсдэггүй гэж ярьдаг. Энэ хэр үнэний ортой вэ?

-Энэ бол бодит амьдрал. Хүүхдийн эмч, дотрын эмч хоёр бол зах зээлд гардаггүй мэргэжил. Нүдний эмч давхраа хийгээд мөнгө олж болно. Шүдний эмч бас өндөр орлоготой. Харин хүүхдийн болон дотрын эмчид ийм зүйл байхгүй. Тэгсэн атлаа хамгийн их ачаалалтай, ачааны хүндийг үүрдэг онцлогтой мэргэжил.

-Сүүлийн жилүүдэд ямар төрлийн өвчлөл эмч нарын санааг зовоож байна вэ. Агаарын бохирдлоос болоод өвчлөлийн хэлбэр өөрчлөгдсөн үү?

-Амьсгалын эрхтний цочмог өвчлөлүүд гол асуудал болж байгаа. Үүнд мэдээж агаарын бохирдол гол нөлөө үзүүлдэг. Зөвхөн агаар ч биш, хөрс, усны бохирдол Улаанбаатар хотод дээд зэрэгтээ хүрээд байна шүү дээ. Цэвэрлэх байгууламжийн ойр орчмын агаар ямар үнэртэйг бид мэднэ. Тийм агаараар амьсгалж байгаа хүн хортой бодисуудыг нь шүүж чадахгүй нь ойлгомжтой. Муухай агаар байна, амьсгалахгүй гэлтэй биш. Ер нь агаарын дутагдал, агаарын бохирдол бол маш эмзэг асуудал. Үүнтэй холбоотой амьсгалын эрхтний өвчин өндөр байдаг. Хамгийн гол нь хүүхэд эрүүл, чийрэг байвал өвчин хүндэрдэггүй. Тиймээс улирлын чанартай дэгддэг өвчний урьдчилан сэргийлэх ажиллагааг сайн хийх хэрэгтэй. Амьсгалын өвчин гэхэд 300 гаруй эх үүсвэртэй. Энэ олон үүсгэгчийг бүгдийг нь вакцинаар хамгаалах боломжгүй. Тиймээс хүүхдээ, ялангуяа гурав хүртэлх насны хүүхдийг суурь өвчингүй болгох хэрэгтэй. Нөгөө талаар иргэдийн эрүүл мэндийн боловсрол тааруу байна. Нэгнээсээ асууж байгаад хүүхдэдээ дур мэдэн эм өгдөг. Тэгээд бүр болохоо байсан хойно нь эмнэлэгт хандаж байна.

-Хүйтний улирал юу юугүй хүрээд ирнэ. Эцэг, эхчүүд энэ их утаатай орчинд хүүхдээ яаж асрах вэ гэж санаа зовж байгаа. Та тэдэнд хандан ямар зөвлөгөө өгөх вэ?

-Амьсгалын халдварын дэгдэлт арваннэгдүгээр сараас эхэлдэг. Энэ үед эцэг, эхчүүд ерөөсөө л хүүхдээ чийрэгжүүлэхэд анхаарах ёстой. Зуны дэлгэр үед хүүхдээ сайн борогшуулж, жимс ногоогоор хооллох хэрэгтэй. Мөн хүүхдээ зөв хувцаслах нь чухал. Манайхан хоёр янзаар алдаад байгаа. Зарим нь хэтэрхий дааруулдаг бол зарим нь хэтэрхий бэгнээд байдаг. Их бэгнэсэн хүүхэд л бие султай болчихоод байдаг юм. Чийрэг, эрүүл хүүхэд ямар ч өвчнийг хөнгөхөн даваад гардаг. Ер нь хүүхдийн өвчлөл эцэг эхээс хамгийн их шалтгаална гэдгийг мартаж болохгүй.

-Та 50 гаруй жил хүүхдийн эмчээр ажиллажээ. Хүнд хэцүү олон л тохиолдолтой учирсан байх. Зарим нэгийг нь сонирхуулж болох уу?

-Хүнд тохиолдол их бий. Төв аймгийн Лүн суманд ажиллаж байхад угтаалын сангийн аж ахуйд УБДС-ийн хэдэн оюутан түймэрт нэрвэгдсэн юм. Дуудлагаар анх очиход үнэхээр нүд халтирам байсан. Энд тэндээс дуудагдсан арав гаруй эмч 17 хүүхэдтэй шөнөжин ноцолдож хоносон. Тэр шөнөө яаж ч чадалгүй долоо, наймыг нь алдсан даа. Яс нь цухуйтлаа түлэгдсэн байхад хэцүү шүү дээ. Галын эсрэг сөрж зүтгэсэн нь амьд үлдсэн байгаа юм. Энэ явдлыг би сар гаруй зүүдэлсэн. Нүдээ анихаар л нөгөө хүүхдүүд харагдаад шөнөө унтаж чаддаггүй. Ер нь үхэл амьдралын зааг дээр байсан хүүхдийг амьдруулсан тохиолдлууд санаанаас гардаггүй юм. Өвдсөн хүүхдэд эцэг эхийн сэтгэл зүй асар их нөлөө үзүүлдэг. Бид ч аварч чадахгүй нь дээ гэж бодож байтал эцэг эх нь “та нарын гарт даатгасан байхад айх юм алга” гээд жигтэйхэн тайван байх тохиолдол бий. Ийм үед хүүхэд дүүжигнэсээр байгаад сэхээд ирдэг. Гэтэл хүүхэд нь гайгүй байхад “Болохгүй байна, тийм ламд үзүүлье” гээд сандарч уйлаад байдаг хүний хүүхэд өөдөлдөггүй нь сонин шүү. Сэтгэл зүйн энэ мэт нөлөө их байдаг. Ер нь сүүлийн тав, зургаан жилд ЭХЭМҮТ-ийн чадавх нэмэгдсэн шүү. Тоног төхөөрөмж сайжирсан, эмч нарын ур чадвар ч дээшилсэн. Хамгийн гол нь эмнэлгийн менежмент зөв явагддаг. Тиймээс Монголд эмчилж болох бүх л өвчнийг хэтэрхий оройтож ирээгүй л бол босгоод ирнэ шүү. Хамгийн гол нь аль ч нам засгийн эрхэнд гарлаа гэсэн сайн ажиллаж байгаа хүмүүсийн ажлыг үргэлжлүүлмээр байгаа юм. Ажлаа хийж чадаж байгаа хүн аль намынх байх нь ямар хамаа байна аа. Заавал намынхаа хүнийг тавьдаг нь улсын хөгжилд чөдөр тушаа болоод байна уу гэж боддог.

-Сайхан ярилцсанд баярлалаа.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Аялал жуулчлалын шинэ чиглэл говиос эхэлнэ

​Нутгийн иргэдийн амьжиргааг дэмжих нь геопаркийн зорилго​

 0 сэтгэгдэл

Байгалийн өвөрмөц тогтцоороо жилд 6.5 сая жуулчин татдаг АНУ-ын Гранд Канионтой Өмнөговийн хэрмэн цав, Шар цав, Бүгээн цав зэрэг үзэсгэлэнт газруудыг зүйрлэх нь бий. Монголын говь нутаг тогтцоосоо гадна археологи, палеонтологи, түүхийн үнэт өв агуулдгаараа онцлог. Шар цав гэхэд өдгөөгөөс 80 орчим сая жилийн өмнө амьдарч байсан үлэг гүрвэлийн 18 мянга гаруй чулуужсан мөртэй. Эндээс хэмжээгээрээ дэлхийд гуравт орох үлэг гүрвэлийн мөр ч олдсон юм. 1.1 метр орчим урттай уг мөр нь 30-40 тонн жинтэй, 20-30 метр өндөр өвсөн тэжээлт зауроподын бүлгийн үлэг гүрвэлийнх гэдгийг судлаачид тогтоогоод буй. Амьтны мөрөөс яснаас нь шинжлээд мэдэх боломжгүй зан араншин, хөдөлгөөн зэрэг нарийн мэдээллийг нь тогтоож болдог учраас палеонтологийн салбарт тун үнэ цэнэтэйд тооцогддог. Гэтэл шар цавд үлэг гүрвэлийн мөр олноороо олдсон цагаас хойш зарим хүн шуналын сэдлээр мөрийг тойруулан ухаж авах явдал олон гарах болжээ.

Тиймээс ШУА-ын Палеонтологи, геологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэд аймгийн захиргаатай хамтран хашаа барьж, хамгаалалтад авсан. Мөн геопарк байгуулж уг түүх, байгалийн өвийг хамгаалахаар ажиллаж байна. Геопарк бол 2000-аад оны эхээр бий болсон аялал жуулчлалын шинэ чиглэл. Манайд дөнгөж л эхлэлээ тавьж буй нь энэ. Одоогоор ЮНЕСКО 38 орны 140 газрыг энэ ангилалд бүртгээд байгаа. Бүсээр нь авч үзвэл Европт 73, Ази Номхон далайн бүсэд 58, Латин Америкт дөрөв, Хойд Америкт гурав, Африк тивд хоёр геопарк бий. Геопарк нь геологийн зүй тогтол, палеонтологийн олдворт түшиглэдэг цэцэрлэгт хүрээлэн юм. Тэгвэл геопарк манайд яагаад хэрэгтэй вэ. Манай улсад ирж буй жуулчдын 80 орчим хувь нь жуулчны компаниудын маршрутаар аялдаг. Гэтэл энэ чиглэлүүд нь 30 гаруй жилийн өмнө буюу социализмын үеэс хойш бараг шинэчлэгдээгүй.

• Манай орны зүүн бүсийг түүх, баруун бүсийг адал явдалт говийн бүсийг геопаркийн чиглэлээр хөгжүүлэхэд тохиромжтой.

• Геопарк нь геологийн зүй тогтол, палеонтологийн олдворт түшиглэдэг цэцэрлэгт хүрээлэн юм.

• “Аватар” киноны зургийг авсан БНХАУ-ын Жанжиажэ геопаркад жилд 100-120 сая жуулчин ирдэг.

Шинэ газарт жуулчдаа аваачъя гэхэд дэд бүтэц муутай гэх зэрэг түмэн зовлон энэ салбарт бий. Мөн компаниуд л үйлчлүүлэгч авчрахгүй бол тухайн нутагт аялал жуулчлал хөгждөггүй. Аяллын маршрутад багтсан байлаа ч орон нутгийн иргэдэд өгөөж багатай. Харин геопарк байгуулснаар манай аялал жуулчлалын салбар дахь дээрх түмэн бэрхшээл нимгэрэх боломжтой. Геопаркийг хөгжүүлэх нь нэгд, байгалийн үзэсгэлэнт газар, түүхийн үнэт олдворыг хамгаалахад тустай. Хашаа татаж, хариуцах эзэнтэй болно. ЮНЕСКО-д бүртгэлтэй болох учраас жуулчдын анхаарлыг багагүй татна. Геопаркийн хамгийн гол зорилго нь аялал жуулчлалаар дамжуулж нутгийн иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх явдал. Малчид геопарк дотор жуулчдад цагаан идээгээ борлуулах, бэлэг дурсгалын зүйлс худалдаалахаас гадна бэсрэг наадам хийх зэргээр аялал жуулчлалын улиралд давхар орлого олох боломжтой. Тухайлбал, “Аватар” киноны зургийг авсан БНХАУ-ын Жанжиажэ хүрээлэнг нэрлэж болно. Уг паркад жилд 100- 120 сая жуулчин ирдэг бөгөөд нутгийн иргэдийн амьжиргаа үүний ачаар эрс дээшилжээ. Японы геопаркийн сүлжээний ерөнхийлөгч Махито Ватанабэ “Геопарк байгуулна гэдэг тухайн орон газрыг хамгаалалтад аваад, хязгаар тогтоож буй хэрэг биш. Харин иргэдэд орлогоо нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ амьдралын хэв маягаа хэвийн үргэлжлүүлэх боломж олгохыг зорьдог.

Геопаркийн санхүүжилтийг орон нутгийн захиргаа гаргахыг зөвлөдөг

Тухайлбал, уул уурхайн бүс нутагт геопарк байгуулбал заавал уурхайг хаахыг шаарддаггүй. Тухайн байгалын үзэсгэлэнт газар, өвд сөрөг нөлөөгүй л бол хүлээн зөвшөөрдөг” гэв. Тэгвэл манайд геопарк байгуулах хэр их нөөц боломж байна вэ. Мэргэжилтнүүд эхний ээлжинд геопарк байгуулах хамгийн тохиромжтой газар бол говийн бүс гэдгийг хэлж байна. БОАЖЯ-ны Аялал жуулчлалын бодлого, зохицуулалтын газрын дарга С.Баясгалан “Манай орны зүүн бүсийг түүх, баруун бүсийг адал явдалт аяллын чиглэлээр хөгжүүлэх боломжтой. Харин говийн бүсэд геопарк илүү тохиромжтой” гэв. Монгол орон үлэг гүрвэлийн олдворын тоогоороо АНУ, БНХАУ-ын дараа гуравдугаарт ордог. Ийм олдвор бүхий газар гэхэд Монголд 60 гаруй бий. Эдгээрээс 13 нь ЮНЕСКО-гийн дэлхийн байгалийн өвд багтсан. Тиймээс говийн бүсэд дор хаяж 13 геопарк байгуулах боломжтой.


Үүнээс гадна хүннүгийн булш, хадны сүг зураг, үзэсгэлэнт байгаль гээд геопаркийн шаардлага хангах маш олон газар Монгол оронд бий. Гэхдээ геопарк байгуулахад дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалт нэн чухал. ЮНЕСКО бүртгэлээ гээд санхүүжилт өгдөггүй. Харин арга зүйн зөвлөгөө өгч, бусад орны туршлагаас сурах боломж олгодог аж. Тиймд нутгийн иргэдийн орлогыг нэмэх зорилготой учраас орон нутгийн захиргаа нь хөрөнгө оруулалт хийх нь зөв гэж үздэг юм байна. Ингэснээр нутгийн иргэд амьдарч буй газрынхаа өгөөж, үр шимийг аль нэг компанид алдах биш, өөрсдөө хүртэх боломж нээгдэх аж. Нөгөө талаас аялал жуулчлалын салбарыг хэдхэн компанийн “зоргоор” биш улс нэгдсэн бодлогоор зангидаж, байгальд ч, иргэдэд ч ээлтэйгээр хөгжүүлэх боломж харагдаж байгааг БОАЖЯ-ны мэргэжилтэн С.Мөнх-оргил онцолсон юм.

ЗГМ:ТОДРУУЛГА

Төрийн ажлыг эрдэмтэд хийж байна

ШУА-ын Палеонтологи, геологийн хүрээлэнгийн захирал Х.Цогтбаатараас зарим зүйлийг тодрууллаа. Тус хүрээлэн Шар цавыг Дэлхийн геопаркийн сүлжээнд бүртгүүлэхээр ажиллаж байгаа юм.

-Шар цавыг геопарк болгох ажил ямар шатандаа явж байна вэ?

-Өнгөрсөн долдугаар сард дэлхийн геопаркийн сүлжээний төлөөлөгчид шар цавыг үзээд явсан. Одоогоор хариу нь ирээгүй байгаа. Бид анх 1995 онд энэ газрыг илрүүлж, өнөөдрийг хүртэл судалгааны ажил хийж байна. Энэ палеонтологийн үнэт өвийг хамгаалахын тулд төсөл бичиж, Өмнөговийн орон нутгийн хөгжлийн сангаас санхүүжилт авсан. Одоогоор үлэг гүрвэлийн мөрийг баллахгүйн тулд хөндий гүүр, шилэн зам байгуулаад байна.

-Геопарк байгуулах нь ямар давуу талтай вэ?

-Энэ бол олон улсад 3-4 жилийн өмнөөс дэлгэрч эхэлсэн аялал жуулчлалын шинэ чиглэл. Иргэд геологийн өвөрмөц тогтоц, байгалиа хамгаалахын сацуу тогтвортой хөгжлөөр амьжиргаагаа дээшлүүлэхэд чиглэсэн хөтөлбөр. Олон улсад 3-4 жилийн өмнөөс дэлгэрч эхэлсэн, аялал жуулчлалын шинэ чиглэл. Тухайн газрыг иргэд шинжлэх ухааны үүднээс таньж мэдсэнээр нутаг орноо хайрлах, хамгаалах хандлага нь нэмэгддэг. Яаж ашиглаж хурдан мөнгө олох вэ л гэж бодож байгаагаас байгалаа хамгаалах, тогтвортой хөгжил бий болгох талаар юу ч хийлгүй өнөөг хүрлээ. Ийм байдал ард хоцрох ёстой. Тиймээс Засгийн газар зохион байгуулах ёстой ажлыг олдвороо хамгаалахын тулд эрдэмтэд хийгээд явж байна шүү дээ.