A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/2102/

Монголын компаниуд $4 тэрбумын үнэлгээгээ алдав

Өнгөрсөн онд уул уурхайн компаниудын борлуулалт, ашиг өссөн ч хувьцааны ханш нь тийм ч таатай өнгөрсөнгүй

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/2102/


Өнгөрсөн оныг уул уурхай, түүхий эдийн зах зээлд сэргэлт авчирсан жил байлаа хэмээн эдийн засагчид, томоохон компаниуд дүгнэсэн. Нүүрс, зэс, алт, төмрийн хүдэр, хөнгөн цагаан гээд голлох түүхий эдийн үнэ харьцангуй тогтвортой байсан, тэдгээрийн эрэлт, хэрэглээ нэмэгдсэнээс ийн дүгнэсэн хэрэг. Харин хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй уул уурхайн компаниудын үнэлгээ тэр хэрээр өссөнгүй. “Би Эйч Пи Биллитон”-ын хувьцааны ханш хоёр гаруй хувиар буурсан нь харьцангуй тогтвортойд тооцогдож байгаа бол бусад топ компаниудын үнэлгээ 2018 онд 10-30 хувиар буурчээ. Харин Монголд үйл ажиллагаа ажиллагаа явуулдаг компаниудын үнэлгээ дунджаас хоёр дахин хурдтай буюу 30-60 хувиар унасан байна. Товчхондоо бол өнгөрсөн онд Монголын компаниуд дөрвөн тэрбум ам.долларын үнэлгээгээ алдсан гэсэн үг.

Нью-Йоркийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй “Туркойз Хилл Ресурс” компани өнгөрсөн онд зах зээлийн үнэлгээ нь долоон тэрбум ам.доллараас 3.2 тэрбум ам.доллар болж, 3.8 тэрбум ам.долларын үнэлгээгээ алдаад байна. Тус компанийн нэгж хувьцааны ханш 2018 оны эхэнд 3.5 ам.доллараар үнэлэгдэн арилжаалагдаж байсан бол оны сүүлийн өдөр 1.65 ам.доллар болж, 55 хувиар буурчээ. Гэхдээ 12 дугаар сарын сүүлийн хагаст АНУ-ын хувьцааны зах зээлийн уналтыг дагаж, хувьцааны ханш нь унасан гэдгийг тодотгох хэрэгтэй. Уг компанийн үнэлгээ шууд Оюутолгой төслийн үнэлгээ юм. Монголын хамгийн том орд, хөрөнгө оруулалт, эдийн засгийн хамгийн гол бенчмарк гэж тодорхойлогддог тус компанийн үнэлгээ 55 хувиар унасан нь Монголын улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдлыг хөрөнгө оруулагчид хэрхэн дүгнэж буйг харууллаа гэсэн үг.

Олон улсын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй, Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг компаниуд ихэвчлэн Торонто болон Хонконгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй байдаг. Торонтогийн хөрөнгийн биржид хайгуулын шатны компаниуд бүртгэлтэй бол Хонконгийн хөрөнгийн биржид нүүрсний олборлогч компаниуд бүртгэлтэй байгаа юм. Тус хоёр биржид бүртгэлтэй компаниудын хувьцааны ханш хэрхэн өөрчлөгдсөнийг графикаас тодорхой харах боломжтой.

Торонтогийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг хайгуулын компаниудын үнэлгээ 50-71 хувиар буурсан байна. Хэдий тус биржийн гол индекс TSXV Composite index 2018 онд 34 хувиар унасан ч Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг компаниудын үнэлгээ түүнээс хоёр дахин илүүгээр буурчээ.

Өнгөрсөн оны тавдугаар сард тус биржид IPO хийсэн “Степпе гоулд” компанийн хувьцааны үнэ хоёрдогч зах зээлийн арилжаа эхлэхэд 1.84 канад доллар байсан бол 12 дугаар сарын 30-нд 0.84 канад доллараар хаагдаж, 54 хувиар буураад байна. Өөрөөр хэлбэл, энэ хугацаанд 40 сая канад долларын үнэлгээгээ алджээ. Тус компани Дорнод аймагт алтан цагаан овоогийн алтны үндсэн орд болон хэд хэдэн алтны хайгуулын тусгай зөвшөөрөл эзэмшдэг. Торонтогийн хөрөнгийн биржид IPO хийж, 25 сая ам.доллар амжилттай босгосон. Уурхайгаас 2018 оны сүүлээр анхны бүтээгдэхүүнээ гаргаж авна гэж төлөвлөж байсан ч хойшлуулж, 2019 оны эхний хагас жил болгосон. Уурхайн олборлолтоо эхлүүлэх бүх бэлтгэлээ хангасан хэмээн компанийн зүгээс мэдэгдэж байгаа. Гэвч орон нутгийн иргэд хүчтэй эсэргүүцэж байгаа юм.

Монголд хайгуулын чиглэлээр олон жил тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж буй “Эрдэнэ Ресурс Девелопмент” компани өнгөрсөн онд Монголын хөрөнгийн биржид давхар бүртгүүлсэн нь Монголын уул уурхай болон хөрөнгийн зах зээлд шинэ үзэгдэл. Арваад жил эрчимтэй хайгуул хийж байгаа хөндий төслийн хайгуулын ажил нь дуусаж, олборлолтын шатанд шилжихэд бэлэн болсон. Урьдчилсан байдлаар жилд 50 мянга гаруй унц алт олборлож, найман жил олборлох тооцоо гарсан. Алтны агуулга харьцангуй өндөр хүдрийн биет нээн илрүүлсэн гэдэг нь “Эрдэнэ ресурс” өнгөрсөн онд чамгүй амжилттай ажилласныг илтгэнэ. Гэлээ ч тус компанийн нэгж хувьцааны үнэ торонтогийн биржид өнгөрсөн онд 0.58 канад доллараас 0.22 канад доллар болтлоо буураад байгаа юм. Мөн австралийн үнэт цаасны бирж дээр бүртгэлтэй “Занаду Майнз” компанийн хувьцааны үнэлгээ 2018 оныг 0.28 австрали долларын ханштай угтаж байсан бол оны сүүлийн өдөр 0.1 австрали долларын ханшаар хаагдсан байна. Өнгөрсөн 11 дүгээр сард компани хармагтайн ордын нөөцийн тайланг шинэчилснээ зарласан. 1.9 сая тонн зэс, 4.5 сая унц алт бүхий 598 сая тонн хүдрийн нөөцийг тогтоогоод байгаа. Тус компани өнгөрсөн онд торонтогийн хөрөнгийн биржид давхар бүртгүүлсэн.

Хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй нүүрсний компаниуд алт, зэсийн хайгуулын компаниудтай харьцуулахад арай дээр дүр зурагтай байгаа ч бас л чамгүй үнэлгээгээ алдаад байна.

Хувьцааны зах зээлийн өндөр өсөлт хагарч байна хэмээн шинжээчид дүгнэж байна

Нүүрсний үнэ харьцангуй өндөр, компаниудын олборлолт, экспорт өсөлттэй байхад хувьцааны ханш нь бууралттай байна.

Монголын угаасан коксжих нүүрсний хамгийн том экспортлогч “Энержи ресурс” буюу Mongolian Mining Corporation 2018 онд 4.8 сая тонн угаасан коксжих нүүрс үйлдвэрлэж, 4.3 сая тонныг борлуулсан байна. Энэ нь өмнөх оноосоосоо 21-25 хувийн өсөлт үзүүлсэн гэсэн үг.

• Торонтогийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг хайгуулын компаниудын үнэлгээ 50-71 хувиар буурсан байна. 

• Өнгөрсөн онд “Туркойз Хилл Ресурс” компанийн зах зээлийн үнэлгээ долоон тэрбум ам.доллараас 3.2 тэрбум болж буурчээ. Уг компанийн үнэлгээ шууд Оюу толгой төслийн үнэлгээ юм. 

• “Степпе Гоулд” компанийн хувьцааны үнэ 1.84 канад доллар байсан бол 12 дугаар сарын 30-нд 0.84 канад доллараар хаагдлаа.

Харин компанийн хувьцааны ханш 2018 оны эхний өдрийн арилжаагаар 0.217 хонконг долларын ханштай хаагдаж байсан бол сүүлийн өдөр 0.158 хонконг доллар болжээ. Компанийн хувьцааны ханш нэг жилийн хугацаанд 27 хувиар буурч, зах зээлийн үнэлгээ нь 403 сая хонконг доллараар буурчээ. Ойролцоогоор 50 гаруй сая ам.долларын үнэлгээ алдсан гэсэн үг.

“Саусгоби ресурс” компани 2018 онд 25.8 сая хонконг доллар буюу 3.3 сая орчим ам.долларын үнэлгээ алджээ. Оны эхний өдөр хувьцааны ханш нь 1.32 хонконг доллараар хаагдаж байсан бол 12 дугаар сарын 14-ний өдөр 1.18 хонконг доллар болж, 10 хувийн уналттай байсан байна. Тус компани China Investment Corporation-д 41.8 сая ам.долларын төлбөрөө хугацаанд нь төлж барагдуулаагүйн улмаас дефолтод орсон. Үүнтэй холбоотойгоор торонто, хонконгийн хөрөнгийн биржид хувьцааны арилжаа нь 12 дугаар сарын 17-ноос зогсоод байгаа юм. Өнгөрсөн оны эхний гурван улирлын байдлаар компани 65 сая ам.долларын орлоготой ажилласан гэдгээ мэдэгдсэн байдаг. Энэ нь өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 18 орчим хувиар буурсан гэсэн үг.

Хөшөөтийн уурхайд олборлолт явуулдаг “Мо Эн Ко” компанийн хувьцааны ханш дотоодын бусад компанитай харьцуулахад хамгийн ихээр буурчээ. 2018 оны туршид хувьцааны ханш нь 0.19 хонконг доллараас 0.12 хонконг доллар болтлоо буурсан байна. Зах зээлийн үнэлгээ нь 131.7 сая хонконг доллар буюу ойролцоогоор 17 сая орчим ам.доллараар буурчээ.

Монголын нүүрсний компаниудын хувьцааны ханшийн уналт нь Хятад, АНУ, Австралийн нүүрсний компаниудтай харьцуулахад өндөр байна. АНУ-ын Arch Coal, Австралид үйл ажиллагаа явуулдаг Yancoal Australia, Хятадын China Coal Energy Company зэрэг томоохон экспортлогч болон үйлдвэрлэгч компаниудын хувьцааны ханш 2018 онд 10-13 хувиар л буурчээ.

Өнгөрсөн онд уул уурхайн компаниудын борлуулалт, ашиг өссөн ч хувьцааны ханш нь тийм ч таатай өнгөрсөнгүй. Нэг талаас хувьцааны зах зээлийн өндөр өсөлт хагарч байна хэмээн шинжээчид дүгнэж байна. S&P Metals and Mining index 2016 оны эхнээс 2018 оны эх хүртэл гурав дахин өсөөд байсан бол 2018 онд 27 хувиар буураад байна. Уул уурхайн салбарын гигантуудын хувьцааны ханш ч дунджаар 10-20 хувиар буурсан бол Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг компаниудын ханш 30-70 хувиар буурчээ. Энэ нь Монголын компаниудын эрсдэл дэлхийн бусад компаниудаас багадаа хоёр дахин их гэдгийг тодорхой харуулж байгаа юм. 

/Asia Mining Magazine/

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Тоо ярихаасаа өмнө чанар ярья

Нүүрсний экспортын биет хэмжээгээ бид өсгөхийг илүүд үзэх бол харин бусад нь чанарт ач холбогдол өгч байна

 0 сэтгэгдэл


Дэлхийн өнцөг булан бүрээс хүрэлцэн ирсэн эрхмүүд цагийн зөрүүнд хэмнэлээ алдаж, гархилсан нүдтэй, гартаа баримт бичгийн хавтас барьсаар хар өнгийн Mercedes маркийн суудлын тэрэгнээс буув. Зарим нь ганц, хоёр туслах дагуулсан харагдана. Бээжингийн чанх төвд, Засгийн газрын ордноос нь ердөө тав хүрэхгүй километрийн зайд ОХУ, Австрали, Монгол, Индонез, Энэтхэг, АНУ тэргүүтэй орны нүүрсний салбарынхан хоёр өдөр өөрсдийн өмнө тулгарч буй асуудлаа ярилцахаар ирж байгаа нь энэ. Уул уурхайн бизнес эрхлэхийн зовлон, жаргалыг ойлгож, мэддэг эдгээр эрхмүүд гол худалдан авагч БНХАУ-ын нийслэлд нүүрс хэр ирээдүйтэй болохыг тандахаар яваа гэж хэлж болно.

Дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлт, үүний эсрэг их гүрнүүдийн авч хэрэгжүүлж буй бодлого нүүрсээр амьдрах орнуудад тун хүндхэн тусахаар байгаа. Ялангуяа, дэлхийн тэргүүлэх том эдийн засаг болох БНХАУ олон улсын байгууллагын өмнө хүлээсэн үүргээ ягштал биелүүлж, ногоон үйлдвэрлэлд аажмаар шилжих болсон нь дээрх орнуудад шууд мэдрэгдэж буй. Бохирдол их гаргадаг дотоодын үйлдвэрүүдээ хүртэл захиргааны аргаар хааж, аж үйлдвэрлэлийн салбараа дахин шинээр байгуулахаар өмнөд хөрш нутаг зааж эхэлсэн. Энэхүү өөрчлөлт, шинэчлэл нүүрсний салбарт томоохон доргилт авчрах нь тодорхой болж, компаниуд ч шинэ бүхэнд бэлэн байх гэж эрмэлзэх болов.

Тэгвэл нөхцөл байдалд дасан зохицох үүднээс ган үйлдвэрлэгчид техник технологийн дэвшил рүү хөрөнгө оруулалт хийж байна. Худалдан авч буй бүтээгдэхүүндээ ч чанар бас дахин чанар ярьдаг боллоо. Австралийн нүүрс илүү чанартай, сайн чанарын ган үйлдвэрлэхэд тохиромжтой гэх бол тэндээс манайх илүү гэж нэг Монгол өндөлзөх. Тэдний яриан дундуур индонез мөн орж ирэх бөгөөд БНХАУ-ын зах зээлд их гурвал болсон эдгээр орнуудтай зэрэгцэн оху гэсэн шинэ тоглогч дуугаа бас хадаах. Өмнөд хөршийн нүүрсний импорт хэмжээтэй. Энэ зах зээлд байр сууриа бататгах “амбиц”-аа хойд хөрш өрсөлдөөнөөс гадна улс төрийн аргаар дэмжлэг авах гэж оролдож буй. Энэ эриний эдийн засгийн чиг хандлагыг тодорхойлох өмнөд хөрш 2010 онд японыг гүйцэж, дэлхийн нөлөө бүхий хоёр дахь эдийн засагтай орон болсон.

Тус улс өнөөдөр нүүрсний асар их нөөцтэй орнуудын шүтээн гэгдэж, ахиу нүүрс зарчих юмсан  гэсэн нэгнийх нь их хүслийн оройд заларна. Наймдугаар сарын цухал халууныг тэвчин нүүрсний салбарынхан уулзахдаа нэг зүйлийг сүрхий гэгч нь ойлгож авчээ. Энэ нь чанар.

Хятадын зах зээлд тоогоор бус чанараар өрсөлдөх шаардлагатай боллоо

Хятадын зах зээлд цаашид тоогоор бус чанараар өрсөлдөх ёстой юм байна гэдгээ дор бүрнээ  анзаарч, хамгийн гол хэрэглэгч орны таашаалд бүтээгдэхүүнээ нийцүүлэхээр шамдаж байна.

Энэ сарын эхээр Улаанбаатарт болсон олон улсын Coal Mongolia чуулга уулзалтын үеэр нүүрсний боловсруулалт мөн л судлаач, шинжээчдийн ярианы сэдэв болсон юм. Манай улс гэхэд энэ онд 42 сая тонн нүүрс өмнөд хөршид борлуулахаар төлөвлөсөн. Нүүрсний экспортын биет хэмжээгээ бид өсгөхийг илүүд үзэх бол харин бусад нь чанарт ач холбогдол өгч байна. Үүний тод жишээ Австрали, ОХУ.

Компаниуд зөвхөн нүүрсээ олборлох бус боловсруулах, тоос шорооноос нь хүртэл салгаж, ангилж байж өмнөд хөршийн зах зээлд өрсөлдөх эрхтэй болох нь ээ. Худалдан авагчийн хүсэл, дэлхийн нийтийн шаардлага нүүрсийг нүүрсээр нь бус нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн болгох “хувьсгал” руу хөтөлж байна. Монголын баяжуулагчдын холбооны ерөнхийлөгч Б.Чинзориг “Чанар багатай нүүрсийг баяжуулж, хэрэглэгчдийн шаардлага, стандартад нийцсэн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлэх замаар экспортын орлогоо нэмэгдүүлэхээр цөөнгүй үйлдвэрүүд ажиллаж байна” хэмээн онцолсон. Тэгвэл байгаа хэддээ бардах бус ахиад л боловсруулалт, баяжуулалтын талаар ярихаас аргагүй болж байна.  Хувийн хэвшлүүд олборлосон бүтээгдэхүүнээ боловсруулж байхад төрийн өмчит “Эрдэнэс Тавантолгой” тэргүүтэй компаниуд баяжуулах үйлдвэр барина гэж хэлээд арав гаруй жилийг үдэж байна. Хэрэв олон жил дамнасан баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад орчихвол өмнөд хөршийн зах зээлд бидний орон зай тэр хэрээр тэлж, чанараар бид илүүрхэнэ гэсэн үг.

Нүүрсээ боловсруулж, баяжуулснаар байгаль орчинд хүртэл үзүүлэх сөрөг нөлөө буурна. Тоосжилт дарагдаж, авто замын эвдрэл хүртэл багасна. Эдийн засгийн бодит үр ашиг энд бий болно. Монгол Улс нүүрсний эх орон гэвэл дэгсдэхгүй. Шинжлэх ухааны доктор Д.Бат-Эрдэнийн судалгаагаар манай улсын газар нутгийн хэмжээнд 12 нүүрсний сав газарт илрүүлэх боломжтой нүүрсний геологийн нөөц баялгийг 150 орчим тэрбум тонн гэж тооцоолсон бол өнөөдрийн байдлаар улсын нөөцийн санд 32.6 тэрбум тонн нүүрсний баттай нөөц байна. Нөөц баялгаа эдийн засгийн эргэлтэд оруулахад зөвхөн олборлоод зөөх хангалттай биш болчихлоо. Харин тодорхой хэсгийг нь боловсруулж байж өрсөлдөөнт зах зээлд өнгөлөх боломж бидэнд бүрдэх нь.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хариуцлагагүй уул уурхайг төрийн шийдвэр өөгшүүллээ

“Нинжа” нар олширч, төсвийн орлого хумигдах нь

 0 сэтгэгдэл


Уурхайчдад барьсан Засгийн газрын гэнэтийн “бэлэг” нэг компанийн үүд хаалгыг хаах бус нийт салбарынханд “түгшүүр” авчирлаа. Хөрөнгө оруулалт татах яриа, хэлэлцээ хүртэл саатах хэмжээнд бизнесийн орчныг доргиож байна. Өмнөговь аймгийн гурвантэс сумын нутагт олборлолт явуулж байсан “Сауд гоби коэл транс” компанийн тусгай зөвшөөрлийг цуцалсан нь хууль бусаар ашигт малтмал олборлогчдод тун завшаантай хэрэг болж байна. Буух эзэн, буцах хаяггүй болсон уурхайн ашиглалтын талбайд “нинжа” нар “найрлах” боломжийг Засгийн газрын харалган шийдвэр олгосон юм. Өөрөөр хэлбэл, хариуцлагагүй уул уурхайг төр өөгшүүлж, эвдэрсэн талбайн хэмжээ дахиад хэдэн мянган га-гаар томрох муухай аюул нүүрлэлээ. Байгаль орчныг хамгаалах нэрээр харалган шийдвэр гаргаж, эсрэгээрээ хамгийн халтай зам сонгочихлоо. Хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын наад захын шаардлагыг хангаагүйн улмаас “нинжа” нар амь нас, эрүүл мэндээрээ хохирох нь их. тэгвэл дээрх шийдвэр ийм үзэгдэл рүү улам хөтлөх нь гарцаагүй.

Ирэх оны сонгууль ойртох тусам татвар төлж, ажлын байр олноор бий болгодог, төсвийн орлогын дийлэнх хэсгийг бүрдүүлж буй уул уурхайн салбараа ийн хэмлэсээр байвал үлдэх компани ховор. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт татна, хөрөнгө оруулагчдад боломж олгоно хэмээн Засгийн газрын сайд, дарга нар олон улсын болон дотоодын томоохон хурал, чуулганы хоймроос мэдэгддэг.

• Буух эзэн, буцах хаяггүй болсон уурхайн ашиглалтын талбайд “нинжа” нар “найрлах” боломжийг Засгийн газрын шийдвэр олгосон юм.

• Сонгууль ойртох тусам татвар төлж, ажлын байр олноор бий болгодог, төсвийн орлогын дийлэнх хэсгийг бүрдүүлж буй уул уурхайн салбараа хэмлэсээр байвал үлдэх компани ховор.

• Улсад бүртгэлтэй аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагаа зогсох болсноор төсөвт төвлөрөх орлого хумигдана. Орлогыг дагаад цалин, тэтгэвэр, тэтгэмж нэмэх боломж алсарна.

Хэдий тийм боловч хэлсэндээ хүрч чадах эсэх нь улам эргэлзээ төрүүлж байна. Тэднийг “далан худалч” нэрэндээ таарсан эрхмүүд болохыг гаргасан шийдвэрээс нь харж болно. Үүгээр зогсохгүй гаднын хөрөнгө оруулагчдад сөрөг “мессеж” хүрэх нь “Эрдэнэс тавантолгой”-н IPO бүтэлгүйтэх, Засгийн газрын олон улсын зах зээл дэх бондын ханшид хүртэл тааруу эрсдэл мөн.

Хөрөнгө оруулалт одоогоор ганц татахаар өрсөлдөх чадвартай уул уурхайн салбарт төр төмөр нүүрээ харуулах нь даанч нүдээ олсон шийдвэр болж чадсангүй. Ийм нөхцөлд юун шинэ хөрөнгө оруулалт мөрөөдөх билээ. Олборлох салбарынхан түгшсэн хэвээр, монголын бизнес эрхлэгч, хувийн хэвшлийнхэн нухчин даруулсаар байна. Нэг л өдөр үйл ажиллагааг нь хүч түрэн зогсоох вий гэсэн “айдас хүйдэс” дунд уул уурхайн салбарынхан ажиллах даанч боломжгүй. Компанид хариуцлага тооцож буй мэт боловч хариуцлагагүй уул уурхай дээрх шийдвэрээс үүдэн гаарч мэдэх эрсдэлтэйг монголын уул уурхайн ассоциаци анхааруулсан. Эдийн засгийн шилжилтийн үед олон мянган иргэн хувиараа ашигт малтмал олборлож, монгол орон даяар хаа сайгүй тархсан байдаг юм. Тэднийг бүхэлд нь “нинжа” гэж нэрлэх бөгөөд явсан газар болгондоо балаг тарьж, хууль бусаар мөнгөн ус ашиглаж байгаль орчны өмнө гэмт хэрэг үйлдсээр ирсэн нь их. Сүүлийн жилүүдэд бичил уурхайчид нэгдсэн зохион байгуулалтад орж, нөхөрлөл хэлбэрээр ажиллах болсон. Үүнийг дэвшил гэж хэлж болно. Харин ингэж ажиллахгүй, хууль бусаар ашигт малтмал олборлодог нь тоймгүй олон.

Нөхөн сэргээлт, орон нутгийн хамтын ажиллагаа, татвар, хураамжийн талаар “нинжа” нартай огт ярих боломжгүй. аймаг, орон нутгийн удирдлагууд ч “нинжа” нараас жийрхдэг. “Уул уурхайн олборлолт болон бусад үйл ажиллагааны эвдрэлд орж орхигдсон газрын тооллого”-оор улсын хэмжээнд 20 аймгийн 56 сумын 4321 га газар эвдрэлд орж орхигдсон гунигтай дүн бий. Энэ талбайн 40 гаруй хувь нь хувиараа ашигт малтмал олборлогчидтой холбоотой байна. Африк болон Латин Америкийн орнуудад “нинжа” нар хар ул мөрөө тод үлдээсэн түүхтэй. Учир нь, популист улстөрчдийнх нь харалган шийдвэр хөрөнгө оруулагчдыг үргээж, байгаагаа төрийн нэрээр дарамталсаар өнөөдөр Канад, австралийн хэмжээнд уул уурхайгаа хөгжүүлж чадаагүй.

Манай улсын ч гэсэн хөгжил, эдийн засгийн тамир тэнхээ сайжирч, өөдөлсөнгүй. Баялаг ихтэй ч баларсан орнуудын гашуун түүхийг Африк, Латин Америкийн араас Монгол Улс залгаж мэдэх нь гэдгийг зарим олон улсын хэвлэлүүд бичээд эхэллээ. Улсад бүртгэлтэй аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагаа зогсох болсноор төсөвт төвлөрөх орлого ч хумигдах нь гарцаагүй. Орлогыг дагаад цалин, тэтгэвэр, тэтгэмж нэмэх боломж алсарна. Уг нь үндэсний статистикийн хорооны мэдээллээр, улсын хэмжээнд энэ оны эхний хагас жилд 88.9 мянган аж ахуйн нэгж, байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Энэ оны эдийн засгийн бамбай нь алт

Алтны ханшид худалдааны дайнаас улбаалсан хэд хэдэн хүчин зүйл зэрэг нөлөөлж байна

 0 сэтгэгдэл


Худалдааны дайн ширүүсэхийн хэрээр алтны ханш чангарч байна. Хэдийгээр аюулгүй хөрөнгө оруулалтын хэрэгсэлд тооцогддог ч алт бол олон хүчин зүйлээс хамаарч ханш нь савладаг, хамхуул шиг таваар. Сүүлийн хэдэн сард худалдааны дайнаар өдөөгдөн чангарах болсон алтны ханш өнгөрсөн сарын эцсээс огцом дээшилж, үнийн өсөлтөөрөө олон улсын зах зээлийг өнгөлөх болов. Сүүлийн хоёр долоо хоногт л гэхэд алтны ханш гурван хувиар дээшилж, унц нь 1330 ам.доллартай тэнцэж байна. Сүүлийн гурван долоо хоногт алтан гулдмайн үнэ өсөж, 2018 оны дөрөвдүгээр сараас хойших дээд цэгтээ хүрчээ. Энэ өсөлтөд худалдааны дайнаас улбаалсан хэд хэдэн хүчин зүйл зэрэг нөлөөлсөн гэж шинжээчид тайлбарлаж байна.

Ер нь зэс, нүүрс, төмрийн хүдэр зэрэг түүхий эдийн ханшид эрэлт, нийлүүлэлтийн хэмжээ, худалдагч авагчийн хэтэвч хамгийн их нөлөөлдөг. Харин алтны ханш эрэлт, нийлүүлэлтээс илүү дэлхийн улс төр, эдийн засаг, геополитик зэрэг олон хөшүүрэг, хүчин зүйлийн нөлөөгөөр  өөрчлөгдөж, өнгөө хувиргадаг бичигдээгүй хуультай. Тиймээс эдийн засгийн эрсдэлийн толь болдог алтны ханшийг ярихын тулд эхлээд дэлхийн улс төр, эдийн засаг, геополитикийн өнөөгийн байдлыг хөндөхөөс өөр аргагүй.

АНУ, Хятадын худалдааны маргаан өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд зөвхөн гадаад худалдааны салбарыг нөмөрч байсан бол тавдугаар сараас эхлэн технологийн компаниудаар хүрээгээ тэлэв. АНУ-ын технологийн Google, Facebook зэрэг томоохон компани БНХАУ-ын Huawei компанийн эсрэг хориг тавихаа мэдэгдсэн нь дайны “гал”-ыг улам даамжрууллаа. Технологийн томчуудынхаа ширүүхэн мэдэгдэлтэй зэрэгцээд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп шил шилээ дарсан айлчлалыг Япон, Их Британи улсад хийв. Энэ нь Хятадын эсрэг зогсож, худалдааны дайнд хамтран зүтгэх холбоотноо хайж буйн илрэл хэмээн олон улсын ажиглагчид дүгнэв.

Их гүрнүүдээр айлчилж, хамтрагч хайсан америкийн төрийн тэргүүн хаяа залгасан хөрш болох Мексикт хатуурхаж, цагаачлалаа цэгцлэхгүй бол тус улсын бараа бүтээгдэхүүнд татвар ногдуулахаа анхааруулсан. Өндөр тарифаас болгоомжилсон Мексикийн засаг захиргаа ч  АНУ-тай хэлэлцээрийн ширээнд яаралтай сууж, тохиролцоонд хүрснээр худалдааны хориг саадын хэсэг хугацаанд хойшлуулаад байна.

Дэлхийн хамгийн том эдийн засаг болох АНУ-ыг тойрсон ийм үйл явдлууд өнгөрсөн өдрүүдэд өрнөх зуур БНХАУ-ын төрийн тэргүүн Ши Жиньпин ОХУ-д айлчилж, хоёр улсын харилцааны шинэ эрин эхэлснийг дэлхий нийтэд зарлалаа. Мөн ОХУ-тай худалдаагаа улам өргөтгөж, хамтын ажиллагаагаа илүү бэхжүүлэхээ ч мэдэгдэв.

• Ойрын хугацаанд худалдааны дайн намжих магадлал багасаж, тодорхойгүй үргэлжлэх эрсдэлийн дохио олон улсын зах зээлд хангинаж, алтны ханш өссөн байна.

• Унц алтны ханш олон улсад 1330 ам.доллартай тэнцэж байна.

• АНУ-ын Холбооны нөөцийн банк эдийн засгийн удаашралаас үүдэн жишиг хүүгээ ирэх саруудад танаж магадгүй хэмээн мэдэгдсэн нь ам.долларын нийлүүлэлт идэвхжиж, алтны ханш өсөх дохиог давхар өгсөн.

АНУ, БНХАУ-ын төрийн тэргүүнүүдийн сөөлжилдсөн айлчлалууд хэн хэн нь холбоотноо бэхжүүлж, хүчээ зузаатган, худалдааны дайнд түрүүлж буулт хийх сонирхолгүй байгааг харууллаа хэмээн шинжээчид дүгнэсэн юм. Энэ хэрээр ойрын хугацаанд худалдааны дайн намжих магадлал багасаж, тодорхойгүй үргэлжлэх эдийн засгийн эрсдэлийн дохио олон улсын зах зээлд хангинаж, алтны ханш өссөн байна.

Үүнтэй зэрэгцээд Дэлхийн банк, ОУВС зэрэг санхүүгийн байгууллага дэлхийн эдийн засгийн өсөлтийн төлөвийг дахин таналаа. Мөн АНУ, БНХАУ-ын макро эдийн засгийн өсөлтийн хурд удааширч буйг анхааруулсан нь дэлхий даяар тодорхойгүй байдал хүрээгээ тэлснийг батлав. Ингэснээр эрсдэлээс дайжсан хөрөнгө оруулагчид алт руу хошуурч, хувьцаа, бонд зэрэг хөрөнгийн зах зээлээс мөнгөө татаж эхэлсэн байна. Мөн сүүлийн жилүүдэд бодлогын хүүгээ өсгөж байсан АНУ-ын холбооны нөөцийн банк эдийн засгийн удаашралаас үүдэн жишиг хүүгээ ирэх саруудад танаж магадгүй хэмээн мэдэгдсэн нь ам.долларын нийлүүлэлт идэвхжиж, алтны ханш өсөх дохиог давхар өгсөн. Ойрын өдрүүдэд олон улсад өрнөсөн, давхацсан, гэнэтийн болон төлөвлөсөн эдгээр үйл явдал, шийдвэр нь алтны зах зээлд зэрэг нөлөөлж, шар металлын ханшийг өдөөсөн хэмээн голлох шинжээчид тайлбарлаж байгаа юм.

Үүнээс гадна БНХАУ, ОХУ алтны нөөцөө эрчтэй нэмэгдүүлсээр байгаа нь олон улсын зах зээлийн анхаарлыг татаж байна. АНУ-тай ан мана, ач тач үзэхээ мэдэгдээд байгаа хятад улс сүүлийн зургаан сар дараалан алт худалдан авалтаа нэмэгдүүлж, хөрөнгийн нөөцөө төрөлжүүлж эхэллээ. Өнгөрсөн тавдугаар сарын байдлаар 61.1 сая унцтай тэнцэж байсан хятадын төв банкны алтны нөөц энэ сарын байдлаар 61.61 сая унцад хүрсэн байна. Хятадын Засгийн газар ам.долларын хадгаламжаас татгалзаж, хөрөнгийн нөөцөө төрөлжүүлж буй нь энэ хэмээн Argonaut Securities-ийн шинжээч Хелэн Лау тайлбарласан. Мөн хойд хөрш алтны нөөцөө сүүлийн таван жилийн дээд цэгт хүргээд байна. Энэ оны эхний улирлын байдлаар тус улсын алтны нөөц 487.8 тэрбум ам.долларт хүрээд байгаа юм. Улс орнуудаас гадна алтны салбарын тэргүүлэгч компаниуд ч олборлолтоороо ширүүн өрсөлдөж эхэллээ. Newmont Goldcorp, Barrick Gold зэрэг энэ салбарын гол тоглогчид алтны орд уурхайнуудыг уралдан худалдан авч, олборлолтоо нэмэхээр зорьж байна. Ийнхүү дэлхий даяар алт руу хошуурцгааж  байна. Энэ хэрээр алтны ханш өсөх төлөвтэй.

Тэгвэл алтыг санхүүгийн зах зээлийн гол багана болгодог Монгол Улс өнгөрсөн гуравдугаар сараас алтны ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг таван хувьд хүргэхээр шийдвэрлэсэн. Ингэснээр 2019 оны эхний гурван сар хууль эрхзүйн орчны тодорхойгүй байдлын улмаас буураад байсан алтны тушаалт эргэн нэмэгдсэн юм. 2019 оны эхний таван сарын байдлаар Монголбанк нийт 4.2 тонн алт худалдан авчээ. Зөвхөн тавдугаар сард 1.8 тонн алт худалдаж авсан нь өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 200 гаруй кгаар өссөн үзүүлэлт аж.

Энэ онд төв банк 22 тонн алт худалдан авахаар төлөвлөж байгаа. Энэ хэмжээний алт нь Монголын эдийн засагт 700-800 сая ам.долларын валют авчирч, төв банкны нөөцийг зузаатгадаг нь өнгөрсөн хоёр жилд харагдсан. Хэрэв олон улсын шинжтэй хүчин зүйлийн улмаас алтны ханш өссөөр байвал Монгол Улсын алтны экспортоос олох орлого ч нэмэгдэж, энэ хэрээр төв банкны гадаад валютын нөөц зузаарахаар байна. Энэ нь гадаад болон дотоод  эрсдэлээс санхүүгийн зах зээл, төгрөгийн ханшийг хамгаалахад түлхэц болох боломжтой. Цаашлаад энэ оны эдийн засгийн дархлааг тэтгэх, эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангах, мөнгөн тэмдэгтийн ханшийг хамгаалах гол бамбай нь өнгөрсөн жилүүдийн нэгэн адилаар алт болж таарч байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Аттестатчиллаар хариуцлагагүй компанийг уул уурхайгаас “шахдаг” болно

Уул уурхайн компаниуд өөрсдийгөө үнэлж эхэлнэ

 0 сэтгэгдэл


Уул уурхайн салбар хоногийн 24 цагт 8.1 тэрбум төгрөг төсөвт бүрдүүлж байна. Энэ нь 1000 хүүхдийн багтаамжтай сургууль, цэцэрлэгийн цогцолбор босгох хэмжээний мөнгө. Ийм хэмжээний баялгийг нэг хоногт үйлдвэрлэн өрсөлдөх чадвартай салбар манай улсад өнөөдрийн байдлаар алга. Он гарснаас хойших хоёр сарын хугацаанд уул уурхайнхан төсөвт 478 тэрбум төгрөгийг татвар хураамж хэлбэрээр төвлөрүүлжээ. Эдийн засгийн өсөлтөө тун өөдрөг зураглах боломжийг бидэнд экспортын 85 хувийг бүрдүүлж буй уул уурхай олгож байгаа.

Хэдий тийм боловч тус салбарынхан муу нэртэй үлддэг. Ялангуяа, улс төрийн сонгууль ойртсон үед тэднийг харлуулах, адлах, хамгийн муу муухайгаар хэлэх нь энүүхэнд. Ингэж оноо цуглуулдаг, олон хүнд таалагдах зэр зэвсгээ болгодог “технологи” арга барил мэт удамшиж байна. Гэтэл цалин, тэтгэвэр, тэтгэмж, өнөө сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг барих төсвийн мөнгөний эх сурвалж нь уул уурхай болж, эндээс л олон айл өрхийн амьдрал ахуй, хувийн хэвшлийн ашиг орлого шалтгаалах аж. Үүнийг олж харахыг эс хүссэн нь уул уурхайг үгүйсгэж, өөрсдийнхөөрөө дэвсэлж байдаг. Иргэний нийгмийн байгууллагынхан ч компаниудыг элдвээр дарамтлах нь наад захын үзэгдэл болсон.

Гэхдээ ийм эмзэг, эмгэнэлтэй, дорой байдалд хүрэхэд уул уурхайнхан өөрсдөө буруутай болдог тал бий. Нэг үхрийн эвэр доргихоор мянган үхрийн эвэр доргино гэгчээр нийгмийн хариуцлагагүй нь хариуцлагатай яваа нэгнээ баллаж, нийгэм тэр чигээрээ уул уурхайг зэвүүцэх хандлагыг дэвэргэх аж. Энэ байдалтай цаашид уул уурхайн салбарынхан эвлэрч бус харин хариуцлагагүй компанийг олон нийтэд өөрсдөө зарлаж, салбараа муу муухай болгоны жишээ болохоос аварч үлдэхээр шийдсэн байна. Тиймээс Монголын уул уурхайн үндэсний ассоциацийн удирдлагуудын хэлснээр компаниудыг магадлан итгэмжлэхээр судалж эхэлжээ. Тодруулбал, Канадын уул уурхайн ассоциацитай хамтарч компаниуд өөрийгөө үнэлдэг аттестатчиллын системийг оруулж ирэхээр судалж байгаа аж. Энэ нь салбараа эрүүлжүүлэх, компаниудын өөрсдийн өрсөлдөх чадварыг сайжруулахад чиглэсэн байна.

Канад болон Австрали зэрэг улсын уул уурхай хөгжлийнх нь хөрөнгө оруулагч болж буй орнуудад компаниудаа хариуцлагатай болгох үүднээс дээрх аргыг түгээмэл ашигладаг байна. Тэрчлэн хайгуул болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл олгохдоо холбогдох төрийн агентлаг, мэргэжлийн холбооноос гаргасан хариуцлагатай байдлын индекс үзүүлэлтийг харгалзан үздэг аж.

Улсын төсөвт жилд хоёр их наяд төгрөгийн орлого төвлөрүүлдэг уул уурхайн салбарт техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлт хийдэг, орон нутгийн иргэдийн эрх ашгийг хамгаалж, тэдний төлөө ажилладаг, цаг хугацаанд нь тайлан, мэдээллээ үргэлж ирүүлж, татвар хураамжаа төлдөг сайн компани саараасаа илүү олон. Гэвч тэдний хариуцлагатай байдлыг хариуцлагагүй хэдхэн компани баллуурдаж, уул уурхайг хөгжүүлэх хэрэггүй гэх ойлголтод иргэдийн олонх нь итгэхэд хүргэж мэдэхээр байна. Говь-Алтай аймгийн Бигэр, Баянхонгор аймгийн Баян-овоо, Галуут сумынхантай уулзахад нутгийн иргэд олборлолт хийгээд орхисон нүх сүв, улаанаар эргэсэн гол усны бохирдлыг хамгийн эхэнд бухимдан тоочиж байсан юм.

Он гарснаас хойш хамгийн том осол уул уурхай, түүний дотор алтны салбарт гарлаа. Төв аймагт үйл ажиллагаа явуулдаг “Эко Алтан Заамар” компанийн ил уурхайд гарсан гэнэтийн ослоос болж дөрвөн уурхайчин амь насаа алдсан нь олборлох салбарын унаж яваа нэр хүндийг улам газардуулсан юм. Уул уурхайн салбарынхан ч эгнээнд яваа нэгнээ өмгөөлж, хамгаалах бус харин тэднийг энэ байдлыг шүүмжилж байлаа. Дөрвөн хүний амь нас хариуцлагагүй уул уурхайн төлөөс болж, гашуун сургамжийг энэ салбарт үлдээсэн. Уурхайн талбайд аюулгүй ажиллагааг сахин хангаагүйгээс болж уурхайчны амь нас эрсдэх тохиолдол зөвхөн үүгээр хэмжигдэхгүй.

Нийгмийн хариуцлагагүй нь хариуцлагатай яваа нэгнээ баллаж байна

Улс даяар нуранги дундаас уурхайчдыг эрэн хайх ажиллагааг чих тавин хүлээсэн өдрүүдэд хариуцлагатай болон хариуцлагагүй болон уул уурхайн ялгаа, зааг улам тод мэдрэгдэв. Уул уурхайг хариуцлагагүй хөгжүүлж, зөвхөн ашгийн төлөө хөөцөлдвөл ямар хор хохирол дагуулдаг дээрх гэнэтийн осол бидэнд харуулсан.

Монголд уул уурхайн олон улсын сайн туршлагыг нутагшуулж, хүний эрх, хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг тэргүүнд тавьдаг компанид “Оюутолгой” тэргүүтэй гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай компани илүү үлгэр дуурайл болж байгаа. Мөн үндэсний хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалттай МАК, “Монполимет”, “Энержи ресурс, орон нутгийн өмчит “Тавантолгой” хариуцлагатай уул уурхайг дотооддоо өнгөлж явна. Монголын уул уурхайн үндэсний ассоциацийн ерөнхийлөгч Т.Гантөмөр “Аль нэг улстөрчийн нэрээр түрүү барьсан, тэдний өмгөөлөлд багтсан компаниуд хариуцлагагүй үйл ажиллагаатай, хууль, журам зөрчдөг. Ийм компаниуд эргээд салбарынхаа нэр хүндийг унагадаг болсон” гэв.

“Эрнст энд Янг” олон улсын аудитын компанийн 2018 онд хийсэн судалгаагаар уул уурхайн 600 компанийн захирлууд нийгмийн тусгай зөвшөөрлийг тэргүүн эрсдэл гэж үзжээ. Нийгмийн тусгай зөвшөөрөл буюу тухайн орон нутгийн иргэдийн дэмжлэг, итгэл хүлээнэ гэдэг уул уурхайн хэр баргийн компанид амар олдох завшаан биш болж байна. Ялангуяа, хариуцлагагүй компанийн салбартаа үлдээсэн толбо эргээд шинэ төслүүд хэрэгжих боломжийг үгүйсгэж эхэллээ. Хариуцлагагүй жижиг уурхай уулын ам, хөндийд шургалах болсноор бидний төсөөлдөг тогтвортой уул уурхайн хөгжил алсарч мэдэх нь. Жижиг компаниудын хууль, дүрмийг завхруулах үзэгдэл салбарын хөгжлөө татаж унагах хэмжээнд байна. уул уурхайнхан салбараа эмчлэх оролдлого хийж байна энэ.

Байгалийн баялагт тулгуурлан өндөр хөгжилд хүрсэн орны жишээ цөөнгүй. Австрали, Канад, Өмнөд Африк, Казахстан, ОХУ, БНХАУ гээд бүгд уул уурхайн салбарт тулгуурлан, эдийн засгаа цэнэглэж, иргэдийнхээ амьжиргааг сайжруулж байна. Нөгөө талд хариуцлагагүй уул уурхайг өөгшүүлснээс үүдэн баларсан Латин Америкийн орнуудын гунигтай жишээ хөгжиж буй орнуудад “сурах бичиг” болох аж. Дээр дурдсан орнууд хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлж, компаниуд нь хариуцлагатай байсны хүчинд улс нь хөгжиж, өөрсдөө тив, улс дамнасан компани, корпорац болон өргөжсөн түүхтэй. Уул уурхайг хөгжүүлж, сүүлийн 20 жилд нэг ч удаа эдийн засгийн хямралд өртөөгүй орны нэг бол Австрали.  Тэдний нууц нь хариуцлагатай уул уурхайг авч үлдсэнд оршдог.