A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/468/

Ноолуурын салбарт амбийцтай хөдлөх цаг ирлээ

Монгол Улс дэлхийн зах зээлд давуу талаа ашиглаж чадахгүй өдий хүрэв

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/468/


Монгол Улс эдийн засгаа төрөлжүүлэх мөнхийн хүсэлтэй. Гэвч энэ хүслээ биелүүлж чадахгүй явсаар өнөөдөртэй золгосон. Ирэх долоо хоногийн эхээр болох Монголын эдийн засгийн ээлжит чуулганы хэлэлцэх сэдвийн нэг нь өнөөх л төрөлжилт. Үүнийг холбогдох албаныхан байнга ярьж, хэлж байгаа боловч нүдэнд үзэгдэх дэвшил дорвитой харагдахгүй байгаа. Уул уурхайн бус бүтээгдэхүүний экспортыг нэмэгдүүлэх хүрээнд цөөнгүй төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн атал тоон үзүүлэлт өөр үр дүн хэлнэ. Монгол Улсын экспортын ердөө 10.8 хувийг уул уурхайн бус бүтээгдэхүүн эзэлж байна. Уул уурхайн бус экспортын зөвхөн 20 орчим хувийг л ноос, ноолуур, арьс ширэн болон нэхий гэх мэт бэлэн бүтээгдэхүүн бүрдүүлж байгаа. Экспортод гаргаж буй бүтээгдэхүүнээ цааш задалж үзвэл, дийлэнх нь хагас боловсруулсан байдлаар гарч байна. Манай улсын экспортыг солонгоруулах үндсэн түүхий эдүүдийн нэг нь ноолуур гэдэгтэй хэн ч маргахгүй.

Ухаад шавхагддаг бус ургаж төлждөг салбарын онцлох бүтээгдэхүүний эрэлт, хэрэгцээ олон улсын зах зээл улам тэлж байна. Гэтэл бид дэлхийн ноолуурын 40 хувийг дотооддоо бэлтгэдэг атлаа үнийн бодлогыг тодорхойлох хэмжээний гол тоглогч хэзээ ч байсангүй. Ноолууран бүтээгдэхүүний борлуулалт өнгөрсөн хугацаанд нэмэгдэж, хүмүүсийн амьжиргааны түвшин дээшлэх хэрээр Монголын гэх тодотголтой ноолуурын үнэ цэнэ илүү өсөхөөр байна. Үүнийг “Ноолуурын экспортыг нэмэгдүүлэх боломж” сэдэвт улсын зөвлөгөөний оролцогчид онцолж байсан. Манай улс жилд 9.4 мянган тонн ноолуур үйлдвэрлэдэг. Хэдий тийм боловч бэлтгэсэн ноолуурынхаа дөнгөж 14 хувьтай тэнцэх хэмжээний нэмүү өртөг шингээсэн эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. Энэхүү үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийхээ 60 хувийг экспортолж, үлдсэн хувийг нь дотоодын зах зээлд нийлүүлж байгааг Монголын ноос, ноолуурын холбооны гүйцэтгэх захирал Д.Алтанцэцэг хэллээ. Дэлхийн ноолуурын нийт экспорт 3.2 тэрбум ам.доллараар хэмжигдэж байгаа. Үүний найман хувийг л Монгол Улс эзэлж байна. Манайх ноолууран бүтээгдэхүүний стратегийн зорилтот зах зээлээ Япон, БНХАУ , АНУ, Европын холбоо, БНСУ хэмээн тодорхойлсон. Их Британи, Франц, Итали, Япон тэргүүтэй нийт 31 улсад одоогоор ноолууран бүтээгдэхүүнээ манай компаниуд гаргаж байна. 2016 онд 28.2 сая ам.доллартай тэнцэх бүтээгдэхүүн экспортолсон бол энэ дүн өнгөрсөн онд 36 сая ам.доллар болж нэмэгджээ. Үүнийг төрийн бодлогын ашиг тус гэхээс илүүтэй хувийн хэвшлийн өөрсдийнх нь санаачилга гэж хэлж болно. Монголын ноолуурын салбар том амбийц тээж яваа. Энэ нь 2025 он гэхэд дэлхийн экспортын зах зээлийн 23 хувийг эзлэх билээ. Ингэснээр эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 80 хувьд хүрч, энэ салбарын ажиллах хүч хоёр дахин нэмэгдэх юм. Борлуулалтын нийт дүн гэхэд 2018 онтой харьцуулахад 2025 онд гурав дахин өсөж, нэг тэрбум ам.долларт дөхөж байна. Тэрчлэн бүтээгдэхүүний тоо ширхэг 9.5 сая хүрэхээр байгаа юм. Үүнийг бодит ажил болгоход “Ноолуур” хөтөлбөр тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэх аж.

• Ухаад шавхагддаг бус ургаж төлждөг салбарын онцлох бүтээгдэхүүний эрэлт, хэрэгцээ олон улсын зах зээл улам тэлж байна.
• Манай улс жилд 9.4 мянган тонн ноолуур үйлдвэрлэдэг.
• Бид үйлдвэрлэсэн ноолуурынхаа 85 хувьд нь анхан шатны боловсруулалт хийж, угааж байна.

Уг хөтөлбөрийн хүрээнд Монгол Улсын Хөгжлийн банк дотоодын 26 компаниас 447 тэрбум төгрөгийн зээлийн хүсэлт хүлээн авчээ. Үүнээс дөрвөн компанид өнөөдрийн байдлаар 88.6 тэрбум төгрөгийн зээл олгосон бол найман компанийн хүсэлтийг одоо судалж байгаа аж. Бид үйлдвэрлэсэн ноолуурынхаа 85 хувьд нь анхан шатны боловсруулалт хийж, угааж байна. Улсын хэмжээнд жижиг, том нийлсэн 150 орчим ноос, ноолуурын үйлдвэр байгаа бөгөөд эдгээрээс үйлдвэрлэлийн хүчин чадал, хэрэглэгчийн тоо, салбар нэгжийн тархалт зэргээрээ “Говь” компани тэргүүлдэг. Ноолуурын ханш энэ хавар 100 мянган төгрөгийг давж, өнгөрсөн онтой харьцуулахад 20 гаруй мянгаар өссөн. Малчдын хувьд ямааны үүлдэр угсаагаа сайжруулж, улмаар ноолуурынхаа чанарт анхаарах шаардлагатай байна. Тооноос илүү чанарт ач холбогдол өгөх цаг болсныг энэ удаагийн зөвлөгөөн харууллаа. Монгол Улсын ноос, ноолуурын салбарын экспортыг нэмэгдүүлэхэд гаднын төсөл, хөтөлбөр оройлох үүрэгтэй оролцож байна.

Тухайлбал, Швейцарийн хөгжлийн агентлаг “Ногоон алт-Малын эрүүл мэнд” төсөл хэрэгжүүлж байгаа бол Азийн хөгжлийн банк “Хөдөө аж ахуйн нэмүү өртгийн сүлжээг дэмжих” төслийн явцаа дээрх арга хэмжээний үеэр танилцуулсан юм. Эдгээр төсөл Монголын “хаан” ширхэгт ноолуурыг олон улсад таниулахад оршиж байна. Монголын экспортын орлогыг төрөлжүүлж, өнөөгийн төсвийн эмзэг байдлыг өөрчлөх гэж Дэлхийн банкнаас “Экспортыг дэмжих төсөл” хэрэгжүүлж буй. Энэ нь уул уурхайн бус бүтээгдэхүүний экспортыг онилж байгаа. Европын холбоо Монголын нэхмэлийн салбарын тогтвортой үйлдвэрлэлд санаа тавьж эхэлсэн бол Европын сэргээн босголт хөгжлийн банк “Тогтвортой ноолуурын үйлдвэрлэл” төсөл эхлүүлж байна. Тус банк Европын донор улсуудын санхүүжилтээр ноолуурын салбарыг дэмжих зорилгоор энэ онд 400 мянган еврогийн төсөл баталжээ. Төрөөс ноос, ноолуурын экспортыг нэмэгдүүлэхээр “Монгол экспорт хөтөлбөр” хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байна. Монголын ноолуурын экспортын боломжийг нэмэгдүүлэхэд гаднын донор байгууллага гар сунган голлох үүрэгтэй түүчээлж байгааг уншигч та эндээс анзаарсан байх. Эдийн засгийг тэтгэх ноолуурын салбарт дэлхийн “дэвжээ” хэрэгтэй.





A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Uber хувьцаагаа гаргахын өмнө алдагдлаа танажээ

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Тоон үзүүлэлтээр тортогт амьдралыг өнгөлж чадах уу

 0 сэтгэгдэл


Статистикийн байгууллага тоогоор тархи угааж, иргэдээр даажигнах нь хэрээс хэтэрлээ. Одоо бүр ил цагаандаа гарч, итгэхэд бэрх үзүүлэлт танилцуулж, иргэдийг мэл гайхаж, цэл хөхрөхөд хүргээд байна. Үндэсний статистикийн хорооноос танилцуулсан нийгэм, эдийн засгийн сүүлийн үеийн үзүүлэлтүүд иргэдийн эгдүүг хүргэж, элгийг хөшөөх дөхөв. Нийгмийн сүлжээгээр дүүрэн статистикийн албаны тооцоолох аргад алмайрч, гайхсан иргэд. Төрийн ордны өмнө, 400 мянган төгрөг хүрэхгүй цалинтай зарим албан хаагч суулт зарлаж, хаанаа ч хүрдэггүй хөдөлмөрийн хөлсөө нэмэгдүүлэхээр арга аашаа барж суухад статистикийн алба монгол хүний дундаж цалин сая төгрөг давлаа хэмээн бахдалтай нь аргагүй мэдэгдэж байна. Алд, дэлмийн зөрүүтэй тоо, бодит байдалд итгэж ядсан иргэд “Статистикийн байгууллагыг татан буулгаад, хэмнэсэн мөнгөөр нь цалин нэмье” хэмээн эгдүүцлээ илэрхийлэх жишээтэй. Энэ алба тоогоор тоглож, иргэдийн толгойг эргүүлээд удсан. Ялангуяа, улс төрийн сонгууль ойртохын хэрээр ийм тоглолт улам илэрхий болдог. Бөөн, бөөн гоё тоогоор бөмбөгдөж, улс орон мандан бадарч буйг тунхаглана. Хэдхэн сарын өмнө хэзээ мөдгүй агшиж байсан эдийн засгийг хэд бол хэдэн хувиар ч өсгөчихнө. Иргэдийн хэтэвч нимгэрч, олон хүн өрөөс өрийн хооронд амьдралаа залгуулж байхад монголчуудын цалин, орлогыг суга татан өсгөж, мэдээлнэ Үндэсний статистикийн хорооноос танилцуулсан энэ оны эхний улирлын үзүүлэлтийг харцгаая. Монгол Улсын нэг ажилчны сарын дундаж цалин нэг сая 38 мянган төгрөгт хүрснийг тус байгууллагаас мэдээлэв.

• Алд, дэлэмийн зөрүүтэй тоо, бодит байдалд итгэж ядсан иргэд “Статистикийн байгууллагыг татан буулгаад, хэмнэсэн мөнгөөр нь цалин нэмье” хэмээн эгдүүцлээ илэрхийлэх жишээтэй.
• 2020 оны сонгуулийн ойртохын хэрээр статистикийн мэдээлэл яаж галзуурахыг таашгүй. Магадгүй инээд хүргэж, элэг хөшөөх тоон үзүүлэлтүүд ирэх саруудад таныг уйдаахгүй л болов уу.
• Сүүлийн үед манай сайд, дарга нар баахан хуурай тоо тоочихоос өөр юм ярихаа больсон.

Гэтэл иргэдийн цалин хөлсийг задлаад харвал нийт ажиллагсдын бараг 70 хувь нь 1.1 сая төгрөг хүрэхгүй цалинтай байна. Ийм байхад дундаж цалин сая төгрөг давлаа гээд зарлачихаар хэр бодитой дүн болж таарах вэ. Магадгүй албаныхан үнэн зөв тооцсон байж болох ч энэ бадрангуй тоо монгол хүний дундаж цалингийн хэмжээг бодитой бөгөөд бүрэн илэрхийлж чадах уу. Цаашлаад энэ тоонд тулгуурлан, бодитой дүгнэлт гаргаж, бодлого боловсруулж болох уу. Дахин нэг жишээ. Монгол өрхийн орлого 2017 оны эцсээс энэ оны эхний улирал хүртэл 100 мянган төгрөгөөр өсөж, 1.132 сая төгрөгт хүрснийг статистикийн хорооноос мэдээлсэн.

Гэтэл бас л монгол өрхүүдийн орлогыг задлаад харвал 1.1 сая төгрөгөөс доош орлоготой өрх нийт айл өрхийн 70 хувийг эзэлж байна. Нийт өрхийн 30 хувь нь 1.1 сая төгрөгөөс дээштэй орлоготой байтал монгол өрхийн дундаж орлогыг ийм өндрөөс тооцож байгаа нь хэр бодитой вэ. Статистик алдаа мадаггүй, зөв, зүйтэй тооцоолсон байж болно. Үүнийг үгүйсгээгүй. Гагцхүү тоо дүн нь бодит байдлыг бүрэн илэрхийлж, төрийн бодлого боловсруулахад бодитой луужин болж чадах уу гэсэн айдас төрүүлээд байна. Энэ байдлаараа бол 2020 оны сонгуулийн чимээ ойртохын хэрээр статистикийн мэдээлэл яаж галзуурахыг таашгүй. Магадгүй инээд хүргэж, элэг хөшөөх тоон үзүүлэлтүүд ирэх саруудад таныг уйдаахгүй л болов уу. Ер нь статистикаас барьж буй сюрприз цалин, орлогоор дуусахгүй. Үндэсний статистикийн хорооноос танилцуулсан ДНБ-ий өсөлтийн дүнг албаныхан өлгөж аваад, энэ хэдэн өдөр эдийн засгийн өсөлт эрчимжлээ хэмээн бахдам мэдэгдэл баахан хийлээ.

Гэтэл эдийн засгийн өсөлтийн хөрсөнд буусан хэлбэр болох ажилгүйдлийн түвшин өнгөрсөн хэдэн сар өсчихөөд байна. Өсөх өсөхдөө бүр өнгөрсөн оны эцсээс хойших гуравхан сарын хугацаанд бүхэл бүтэн хоёр пунктээр өсөж, 10 хувь шүргэлээ. Ядуурал ч ялгаагүй, өндөр хэвээр. Хүн амын гуравны нэг нь ядуугийн улаан шугамаас доогуур. Эдийн засгийн толь болсон гол үзүүлэлтүүд ийм байтал Монгол Улс дэвжин, дээшилж байна гэхэд итгэхэд бэрх. Үнэнийг хэлэхэд, улс орны өнөөгийн нөхцөл байдлыг үнэн, бодитоор тооцон, харуулах учиртай энэ байгууллага улс төрийн нам, эрх баригчдын хүссэн хариулт гаргаж, тэдэнд зориулсан аргачлал зохиодог алба болчихоод байна.

Монгол Улс статистикийн байгууллагаа үнэн бодит үр дүнтэй нь хамт ялалт байгуулсан нам бүрийн эрх баригчдад алдчихдаг ужиг зуршилтай болсон. Улс төрчид энэ байгууллагыг утсан хүүхэлдэй шиг ашиглаж, хэлэхийг хүссэн тоог нь гаргадаг тооны машин болгочихоод байна. Хамгийн харамсалтай нь, уналтыг өсөлт ч болгож мэдэх шидэт “томъёо”-гоор тооцсон үр дүнг нь манай эрх баригчид өлгөж аваад, сайрхахыг яана. Та анзаарч байна уу. Сүүлийн үед манай сайд, дарга нар баахан хуурай тоо тоочихоос өөр юм ярихаа больсныг. Бодитоор харагдах ганц боловсруулах үйлдвэр, нүдэнд харагдах нэг бүтээн байгуулалтын талаар ярихгүй атлаа эдийн засгийг хэдэн хувиар өсгөлөө, экспорт, импортыг ингэж нэмэгдүүллээ хэмээн статистик тоогоор хачирлаж, баахан бархирна. Ерөөсөө статистикийн байгууллага дарга нарын сурталчилгааны хачир бэлтгэдэг алба болчихсон. Монголын томоохон статистикчдын нэг, Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэн гуай “Статистикч хүмүүс үргэлж халуун тогоон дээр суудаг. Эдийн засаг болохоо болиод ирвэл хонхыг нь цохиж байх хэрэгтэй. Эдийн засгийн тэнцвэр гажуудлаа шүү гээд томхон хонхыг чанга цохь” хэмээн хэлсэн нь учиртай. Гэтэл хөгжлийн сэрүүлэг болох учиртай энэ алба өнөөдөр хонх цохих нь бүү хэл харин ч улс төрчидтэй хамтран тархи угааж, ард түмнийг төөрөгдүүлэхээр зорьж явна. Уг нь аль ч улсын хувьд хөгжлийн тулах цэг нь статистик мэдээлэл байдаг. Түүнд тулгуурлаж, улсынхаа хөгжлийг хэмжиж, хийж хэрэгжүүлэх бодлогоо тодорхойлдог. Тиймээс НҮБ- аас Тогтвортой хөгжлийн 167 зорилтын нэгийг Статистикийн салбарын чадавхийг сайжруулах хэмээн тодорхойлжээ.

Гэтэл манайд энэ зорилт алдагдаад байна. Тэгээд л улсын хөгжлийн луужин болох учиртай тооцоо судалгаа, статистик мэдээлэл нь захиалгатай, үнэнээс зөрүүтэй болчихоор төр, нийгмийн бодлого яаж ч мэргэн, оновчтой болох билээ. Бодлогын луужин буруу заачихаар бодлого, төлөвлөлт ч ташаа болж, улс орны хөгжил төөрч будлихаас өөр аргагүй. Өдий хүртэл Монгол Улс урт хугацааны тогтвортой хөгжлийнхөө замд оролгүй, тойрч, будилан, унаж, туссаар буйн нэг шалтгаан ч нөхцөл байдлаа зөв хэмжиж, үнэлж чадаагүй явсаар ирсэнтэй холбоотой биз. Тиймээс улсын хөгжлийн жанжин шугам болох учиртай энэ байгууллагыг улс төрийн томилгоо, эрх баригчдын хөндлөнгийн нөлөөнөөс ангижруулахгүй бол Монголын хөгжил дэвшлийн талаар яриад ч нэмэргүй болохоор байна. Хэдий ноомой ч Монголын ард түмэн тэнэг биш. Бодит амьдралаас дэндүү хол хуурай тоогоор тархи угаана гэвэл санасны гарз. Тоогоор тоглолт хийж болно оо. Гэхдээ жаахан үнэмшилтэй тоглохгүй бол элэг доог болоод дуусч байна.



A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хятадын татварын хөнгөлөлт Германы үйлдвэрлэгчдэд илүү ашигтай

 0 сэтгэгдэл

БНХАУ автомашины импортын татвараа багасгасан нь Ford, General Motors зэрэг АНУ-ын үйлдвэрлэгчдэд тус болох зорилготой арга хэмжээ. Гэтэл гол хожигч нь Германы компаниуд болох гэж байна. Өнгөрсөн онд БНХАУ- д импортолсон автомашины 33 хувь нь ХБНГУ-д үйлдвэрлэсэн байжээ. Импортын хэмжээгээр ХБНГУ 22 хувьтай, АНУ-ын урд буюу тэргүүн байранд орж байгааг JATO Dynamics-ийн статистик баталлаа. Харин Японд үйлдвэрлэсэн автомашин нийт импортын 20 хувийг эзэлж, гуравдугаар байранд оржээ. Харин Хятадын импортын автомашины есөн хувь нь Jaguar Land Rover, Aston Martin-ы эх орон Их Британид оногдож байна. Тэр ч байтугай АНУ-ын үйлдвэрүүдэд угсарч Хятадад нийлүүлсэн автомашины бага бус хэсэг нь герман бренд. BMW болон Mercedes-Benz- ийн аль аль нь дээд зэрэглэлийн SUV машиныг АНУ-ын үйлдвэрүүддээ угсарч экспортод гаргадаг. Судалгааны IHS группийн тооцоогоор энэ онд АНУ-аас БНХАУ руу BMW 89 мянга, Mercedes- Benz 65 мянган автомашин гаргана.

Гэтэл АНУ-ын цахилгаан машин үйлдвэрлэгч Tesla компани Хятадад 14 мянган загвар нийлүүлэх юм. “Хятадад бүтээгдэхүүн нийлүүлдэг Германы дээд зэрэглэлийн машин үйлдвэрлэгч гэх мэт голлох хэдэн импортлогч тарифын хөнгөлөлтийн ачаар маргаангүй ялагч боллоо” хэмээн судалгааны Bernstein компанийн шинжээч Робин Жу тайлбарлав. БНХАУ импортын автомашинд 25 хувийн “залхаан цээрлүүлэгч шинжтэй” татвар оноож ирсэн нь дотоодын үйлдвэрлэлийг дэмжиж, олон улсын том компаниуд хятад үйлдвэрлэгчтэй хамтарсан үйлдвэр байгуулах түлхэц болжээ. Энэ долдугаар сараас импортын автомашины татвар 15, одоо буй 10 хувьтай импортын сэлбэг хэрэгслийн татвар зургаа болж багасна гэдгийг БНХАУ- ын Сангийн яам даваа гарагт мэдэгдлээ. Уг мэдэгдэл нь Бээжин, Вашингтоны хооронд худалдааны дайн дэгдэхээс сэргийлэхэд чиглэсэн шинэ арга хэмжээ болж байна. Мэдэгдэл гарсан өдөр BMW компанийн хувьцааны үнэ 2.6, Mercedes-Benz-ийг эзэмшигч Daimler-ын хувьцааны үнэ 1.5 хувиар өсөв.

Jaguar Land Rover- ыг эзэмшигч Tata Motors-ын хувьцаа ч дөрвөн хувиар үнэд орлоо. Хятадын автомашины зах зээл цэцэглэж, олширсоор байгаа дундаж давхаргийнхан гаднын чамин унаа сонирхох болсон нь дээд зэрэглэлийн люкс ангиллын брэндүүдэд орлого олох эх сурвалж болж өгөв. Татварын хөнгөлөлт Toyota- гийн мэдлийн Lexus, Volkswagen-ы Porsche, Tata Motors-ын Jaguar Land Rover брэндэд хамгийн ашигтай хэмээн Bernstein үзэж байна. BMW, Mercedes, Audi-гаас ялгаатай нь Porsche, Lexus хоёр Хятадад машинаа үйлдвэрлэдэггүй юм. Харин Jaguar Land Rover зарим загвараа Chevy-тэй хамтарч Хятадад үйлдвэрлэдэг боловч ихэнхийг нь Их Британи дахь үйлдвэрээсээ импортоор оруулдаг. Словакт угсардаг Cayenne SUV-аас бусад Porsche-гийн бүх загварыг ХБНГУ-д үйлдвэрлэж, Хятадад нийлүүлдэг. JATO Dynamics-ын статистикийг үзвэл Porsche 2017 онд Хятадад экспортолсон загваруудынхаа 2.8 хувийг Словакт угсарчээ. Татвар хөнгөллөө ч импортын машины үнэ Хятадад угсарсан ижил загвараас 30 орчим хувиар үнэтэй байна гэдгийг эксперт Майкл Данн анхааруулж байна. БНХАУ- ын автомашины үйлдвэрлэлийн салбараар мэргэшсэн ноён Данн татварын хөнгөлөлт тансаг зэрэглэлийн машин үйлдвэрлэгчдэд л тустай арга хэмжээ болсныг тайлбарлав. “Porsche, Tesla, Bentley-д л илүү сайхан байх болно. Chevy, Nissan, Volkswagen зэрэг масс зах зээлийн загвар үйлдвэрлэгчдийн импортын бүтээгдэхүүн Хятадад угсарсан ижил загвартайгаа өрсөлдөж чадахгүй” хэмээн тэрбээр бичжээ. Үүний зэрэгцээ Хятадад үйлдвэртэй бараг бүх дэлхийн авто үйлдвэрлэгч тус улсад оруулсан хөрөнгө оруулалтаа бусниулах хүсэлгүй байгаа юм. “Долдугаар сарын 1-нээс мөрдөж эхлэх шинэ тариф импортын машины жижиглэнгийн үнийг найман хувиас илүү бууруулж чадахгүй” хэмээн ноён Жу үзэж байна. Импортын загварын татвар буурмагц дотоодын үйлдвэрлэгч нар ч үнийн зохицуулалт хийх болно гэдгийг тэрбээр нэмж анхааруулав.


A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хүртдэг нь олон, төлдөг нь цөөн татварын систем

Татварын систем чих нь зөөлөн, хэдхэн татварын төлөгчдийн нуруун дээр тогтож байна

 0 сэтгэгдэл


Төсвийг дуусч, дундаршгүй мэт төсөөлж, гарын салаагаараа урсгах тусам улсын санг тэтгэдэг татварын эх үүсвэр улам эмзэг болсоор байна. Үнэндээ, манай татварын орлого тоотой хэдхэн эх үүсвэрийн нуруун дээр тэгнэчихсэн. Нэг нь хөл алдахад л юу юугүй татварын орлого уруудаж, төсөв тасрах эрсдэлтэй нүүр тулчихаад буй. Гэтэл ийм ядарсан тогтолцоотой атал манай бодлого тодорхойлогчид жилийн жилд төсвийн зардлаа тэлнэ. Сүүлийн арван жилд Монгол Улсын төсвийн зарлага ойролцоогоор дөрөв дахин тэлж, 2.4 их наяд төгрөгөөс ес хүртэл өсчээ. Даахгүй нохой булуу хураана гэгчээр манай бодлого тодорхойлогчид олохоос илүү зарцуулалтаа өсгөсөөр ирсэн нь энэ. Төсвийн орлогын 90 гаруй хувийг бүрдүүлдэг татварын орлого цөөн эх үүсвэр дээр тогтож байна. Үүнд хувийн хэвшил, ялангуяа, тоотой хэдхэн аж ахуйн нэгж төсвийн амь тариа болсоор. Татварын орлогоор тэргүүлдэг таван компани өнгөрсөн онд ойролцоогоор 1.5 их наяд төгрөг буюу нийт татварын орлогын 20 гаруй хувийг төлжээ. Тэгвэл ТОП- 100 компани татварын орлогын талаас илүүг хангасан.

Зөвхөн ААНОАТ-ын 85 хувийг гэхэд 398 аж ахуйн нэгж бүрдүүлдэг. Үлдсэн 15 хувийг Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй 110 мянган аж ахуйн нэгж төлдөг гээд бод. Уг нь Монгол Улс 1.2 сая татвар төлөгчтэй. Гэхдээ татварын орлогогүй багагүй хэсэг нь 400-хан компанийн нуруун дээр тогтож байна. Төсвийг 100 төгрөг гэж тооцвол 90 төгрөгийг нь татвараар бүрдүүлж, үүний 50 хувиас илүүтэйг нь ТОП 100 аж ахуйн нэгж төлж байна гэсэн үг. Дээрээс нь 1.2 сая татвар төлөгчийн 45 хувь нь малчин, дуучин, дамын наймаачин, худалдаачин тэргүүтэй албан бус салбарынхан. Тогтмол орлогогүй эдгээр иргэний татварын орлого нь ч тогтворгүй, найдваргүй. Бүр огт татвар төлдөггүй, энэ системээс ангид бүлэг ч Монголд үүсчихээд байгаа. Өөрөөр хэлбэл, манай татварын систем нийгмийн бүхий л давхаргыг хамарч чадахгүй, нэг хэсгийнх нь толгойг илт илж, заримыг нь дэндүү холгож, ачааны хүндийг үүрүүлчихээд байна. Товчхондоо, татварын систем чих нь зөөлөн, хэдхэн татварын төлөгчдийн нуруун дээр ялхаатлаа суучихаж. Дотоодын тэргүүлэх 100 аж ахуйн нэгжүүд гэхэд 2017 онд нийтдээ 3.2 их наяд төгрөгийн татварыг улсын төсөвт төвлөрүүлжээ. Тэгвэл өнгөрсөн онд өндөр настны тэтгэвэрт 1.57, эмч, сувилагч, багш, цагдаа зэрэг төрийн 180 мянган албан хаагчдын цалинд 1.7 их наяд төгрөг төлсөн байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, хүртдэг нь олон, төлдөг нь цөөн татварын систем манайд үйлчилж байгаа.

Уг нь татварын хувь хэмжээг өөрчлөх бус бааз суурь, хамрах хүрээг тэлэх нь чухлыг эдийн засагчид хэлдэг. Тэлэх орон зай ч байсаар байгааг сануулдаг. Гэвч малчин, бөх, дуучин, лам бөө, дамын наймаачин гээд татвараас ангид бүлэг өнөө хэр бугласан хэвээр. Наанадаж л бэлчээр, ус гээд байгалийн баялгийг үнэгүй ашигласны төлөө татвар ногдуулах боломжтой. Монгол нутагт бэлчиж буй 60 гаруй сая малаас бэлчээр ашигласны төлбөрт толгой тус бүрээс нь 1000-2000 төгрөг авахад 60-100 тэрбум төгрөг олохоор байгаа. Мөн газрын дээрх цэвэр усыг ашигладаг малчид, тариаланчдад ус ашигласны татвар ногдуулах ч боломж байсаар. Татварын бааз суурийг тэлснээр эерэг үр дүнд хүрсэн жишээ цөөнгүй. Тодруулбал, НӨАТ хууль хэрэгжиж, бүртгэлийн системд аж ахуйн нэгжүүдийг холбож эхэлснээр татварын орлого огцом өссөн. Өнгөрсөн онд гэхэд НӨАТ-ын шинэ хууль хэрэгжиж эхэлсэн нэг жилийн хугацаанд орлого нь бараг 90 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэж байсан юм. Энэ онд ч өссөөр байгаа. Сүүдрийн эдийн засгийг сөхөж, татварын бүртгэл, тогтолцоо сайжруулснаар татварын орлого нэмэгдээд зогсохгүй татварын систем олон тулгууртай болохоор байна. Харамсалтай нь татварын бааз суурийг бэхжүүлэхэд төр байнга хойрго хандсаар. Энэ долоо хоногийн эхээр болсон Монголын эдийн засгийн чуулганы үеэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга “Засгийн газар татварын шинэчлэл хийх талаар санаачилгатай ажиллаж байгаа ч татварын орлогыг нэмэгдүүлэх бэлээхэн боломжуудыг ашиглахгүй байна. Бидэнд орлогын ямар боломжууд бэлэн байгаа вэ гэдгийг мөн тооцоолох хэрэгтэй” хэмээн хэлсэн нь үүний баталгаа юм. Мөн өчигдөр буюу лхагва гарагт Сангийн сайд .Хүрэлбаатар Татварын багц хуулийн төслийг нэн даруй УИХ-д өргөн барьж буйгаа мэдэгдсэн. Татварын ерөнхий хууль, ААНОАТ, ХХОАТ-ын хууль болон бусад дагалдах хуулийг хэзээ мөдгүй хэлэлцэхээр байгаа энэ үед татварын суурийг тэлж, татвар төлөгчдийг улам олон болгоход УИХ ч чиглэнэ гэж найдъя. Харин эвий минь, хөөрхий минь гэсээр хошуу дэвсэн, хойчийн сонгуулийн хожлоо урьтал болговол татварын тогтолцоо хэврэг хэвээр үлдэх эрсдэл бий. Шударгаар татвар төлдөг хэдхэн аж ахуйн нэгж, энгийн ажилчин, хөдөлмөрчдийн нурууг нь холгож, улайтал нь татварыг хайргүй авч ирсэн. Тэгвэл энэ гажуудлыг халж, татварын эрх тэгш тогтолцоог бүрдүүлэхэд оройтоогүй байна. Иргэн бүрт хамаатай татварын өнөөгийн орчныг УИХ хэрхэн эрүүл чийрэг болгохыг хаврын чуулганаас харах үлдлээ.