A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1942/

Салхиа зарж, ам.доллар өвөртлөх боломж бидэнд байна

Азийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээ бий болгох судалгааны дүнг танилцуулна

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1942/


Сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэрлэлээр дэлхийд БНХАУ, АНУ, Бразил, ХБНГУ, Канад хол тэргүүлсээр. Харин манай улс энэ салбарт хамгийн их нөөц, боломжтой орны нэгт тооцогдох атлаа шинэ тоглогчийн түвшинд яригдах төдий байна. Зүүн хойд Азийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээ бий болгох ажлыг Монголд хэрэгжүүлэх болсноор судалгааны ажил нь 2017 онд эхэлсэн. Уг судалгааны үр дүн энэ онд тодорхой болох юм. Дэлхий нийтээр сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт итгэл үзүүлж, тус салбарт чиглэсэн гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалт жил ирэх тусам нэмэгдэх болсон. Үүний нэг томоохон санхүүжүүлэгч нь Азийн хөгжлийн банк. Тус банк сэргээгдэх эрчим хүчний технологийг цаашид илүү дэмжиж, санхүүжүүлнэ гэдгээ 2017 оноос хойш маш тод илэрхийлж буй.

Ногоон эрчим хүчний үйлдвэрлэлийг олон улсын санхүүгийн байгууллагууд ч найрсгаар дэмжиж, хөрөнгө оруулахаа мэдэгдэх нь ердийн үзэгдэл мэт болжээ.

Сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт хэрэгжиж буй олон улс дамнасан санаачилгын нэг нь “Азийн супер сүлжээ”. Үүнд Япон, БНХАУ, ОХУ, Монгол Улс нэгдэн орсон бөгөөд ус, нар, салхинаас гарган авсан эрчим хүчээ Япон, Өмнөд Солонгост нийлүүлэхээр эдгээр орон тохиролцсон билээ. Манай улсын хувьд нар, салхины арвин нөөцөө эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, экспортын орлогын шинэ эх үүсвэртэй болох боломж нь сэргээгдэх эрчим хүч болж байгаа юм. Хэрэв бид өөрсдийн энэхүү байгалийн бэлэн боломжоо үр дүнтэй ашиглаж чадвал эрчим хүчний коридорыг бий болгох стратегийн ашигтай байрлалын төвд байна.

Зүүн хойд Азийн өсөн нэмэгдэж буй хэрэгцээг өөрсдийн үйлдвэрлэсэн сэргээгдэх эрчим хүчээр хангаж, улмаар валютын нөөцөө арвижуулах хэмжээний боломж дээрх санаачилгын хүрээнд нээгдсэн. Энэ бүсэд манайхаас гадна ОХУ, БНХАУ, БНСУ, БНАСАУ, Япон улс багтдаг. Эдгээр орны эрчим хүчний эрэлт, хэрэгцээ ирэх 20 жилд дэлхийн дунджаас хоёр дахин нэмэгдэх тооцоо бий. Учир нь газрын тос, байгалийн хий, нүүрс болон сэргээгдэх эрчим хүчний баялаг нөөцтэй тус бүс нутагт дэлхийд эрчим хүчний хэрэглээгээрээ тэргүүлэгч орнууд оршдог. Тэд дэлхийн эдийн засгийн тавны нэгийг бүрдүүлдэг юм.

Зүүн хойд Азийн орнуудын эрчим хүчний салбар дахь нэгдэл өнгөрсөн онд эрчээ ялимгүй сааруулсан ч энэ оноос идэвхжиж эхэллээ. БНХАУ, БНСУ, Япон зэрэг улсад тулгамдаж буй сорилтын нэг нь эрчим хүчний хангамж болж, эдгээр орон экспортын томоохон зах зээл болж байна. Хөгжиж буй болон хөгжингүй эдийн засагт эдгээр орны эрчим хүчний импортын хамаарлын хувь хэмжээ өндөр хэвээр. Энэхүү хэрэглээг хангах нүүрс болон сэргээгдэх эрчим хүчний ихээхэн нөөц манай улсад бий. Нүүрсний төслүүдийг хөрөнгө оруулагчид тоож харахаа хэдийн больсон энэ үед сэргээгдэх эрчим хүчний төслүүд илүү дэмжлэг авч байна.

Нүүрснээс дутуугүй ашиг өгөх салбарт сэргээгдэх эрчим хүч ордог

Бүс нутгийн өсөн нэмэгдэж буй хэрэглээ эрчим хүч экспортлогчдын хараанд хамгийн ихээр өртөх болсон. Энэ нь өрсөлдөөн цаашид улам ширүүсэх эхлэл. Манай улсын хувьд нар, салхинаас гарган авсан эрчим хүчээ тэр хэрээр экспортлох боломж, бололцоо бүрдэх юм. Гэхдээ зах зээл байлаа гээд хувийн хэвшлээ дэмжих бус татвар болон хүнд суртлаар аргамжаад байвал бид орлогоо өсгөх боломжоо бусдад алдана гэсэн үг. Сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт өдгөө хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалт, санаачилга давамгайлж байна. Энэ салбарт одоогийн байдлаар хагас тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийгджээ. Үүний 430 гаруй сая ам.доллар буюу нийт санхүүжилтийн 90 орчим хувийг салхин цахилгаан станцын төслүүд татжээ.

Салхин цахилгаан станц гэвэл Салхит, Цэций, Сайншанд байна. Харин нарны цахилгаан станцад Моннаран, Дархан, Гэгээн, Говьсүмбэр ордог. Улсын хэмжээнд нийт суурилагдсан хүчин чадлын 11.8 хувийг сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр үйлдвэрлэж байна. Сэргээгдэх эрчим хүчний техник, технологийн зардал дэлхий нийтээр буурч байгаа хэдий ч улс орны эрсдэл тухайн төслийн зардлыг нэмэгдүүлэх болсныг салбарынхан хэлж буй. “Азийн супер сүлжээ” санаачилгын хүрээнд, салхиа илүү ашиглан эрчим хүч үйлдвэрлэх замаар Зүүн хойд Азийн зах зээлд гарах боломж манай улсад байгааг олон улсын байгууллагууд үргэлж хэлдэг. 

Салхин цахилгаан станцын тариф 8.5-.9.5 цент байгаа нь олон улсад харьцангуй өрсөлдөхүйц хэмжээ аж. Дээрх бүс нутаг нь Азийн эдийн засгийн 70 орчим хувийг бүрдүүлж байна. Дэлхийн нийт эрчим хүчний тавны нэгийг дангаар хэрэглэдэг БНХАУ сэргээгдэх эрчим хүчний  үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд эхний тавд багтдаг ч дотоод хэрэгцээгээ бүрэн дүүрэн хангаж чадахгүй байгаа юм. Энэ нь хил залгаа манай улсын хувьд нэг талаар эрчим хүчээ экспортлох зах зээл дэргэд байгааг илтгэнэ.

Төрөөс эрчим хүчний салбарт баримтлах бодлогодоо тусган Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуультай болсон нь саяхан. Үнэ тарифыг баталгаажуулан, сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэрлэлийг дэмжих санхүүжилтийн механизмыг ч тодорхой болгосон. Ингэснээр 2020 он гэхэд эрчим хүчний салбарт эзлэх сэргээгдэх эрчим хүчний хувь хэмжээг 20, 2030 онд 30 хувь хүртэл нэмэгдүүлж, экспортолно гэж зурагласан. Гэтэл энэ салбарын хууль эрх зүйн орчин дахин хөдөлгөөнд орж, салбарын сайд нь солигдох болгонд бодлого, чиглэл нь өөрчлөгдөж байна. Салбарынхан ам сайтай байсан Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахаар УИХ-ын намрын чуулганаар хэлэлцэж эхэлсэн. Ирэх хавар энэ салбарт шинэ зохицуулалт үйлчлэх бололтой. Одоогийн байдлаар хэрэглэж буй эрчим хүчний хэрэглээнийхээ долоон хувийг усан цахилгаан болон салхин станцаас гарган авч байна. Нүүрсний хэрэглээг хязгаарлах, сэргээгдэх эрчим хүчийг өргөн ашиглах, цахилгааны хэрэглээг хэмнэх шаардлага дэлхий нийтийн өмнө урган гарч буй. Нүүрснээс дутуугүй ашиг өгөх салбарт сэргээгдэх эрчим хүч ордог. Гэтэл үүний ач холбогдлыг манай улс гаргаж чадалгүй 2019 онтой золголоо.

Урд хөрш эрчим хүчний эх үүсвэртээ өөрчлөлт ид өрнүүлж байгаа бол ОХУ сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн хэмжээгээ 2030 он гэхэд 11.3 хувь болгохоор зорьж байна. Үүнийг бий болгоход жилд 15 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт шаардлагатай аж. Хойд хөрш одоогоор эрчим хүчний хэрэглээнийхээ дөнгөж 3.6 хувийг сэргээгдэх эрчим хүчээр хангаж байгаа юм. Сүүлийн арван жилд дэлхийд шинээр байгуулсан нүүрсэн галлагаат цахилгаан станцуудын 86 хувийнх нь өлгий нутаг болох Хятад, Энэтхэгт 100 гаруй шинэ төслийг царцаагаад байна. Дэлхийн дулаарлын аж үйлдвэрийн хувьсгалын өмнөх үетэй харьцуулахад цельсийн хоёр хэмээс үл хэтрүүлэх төлөвлөгөө энэ байдлаар барьцаа ахиулсаар. Нүүрстөрөгчийг нь шүүн тогтоодог системгүй дулааны цахилгаан станцыг энэ оноос хойш ганцыг ч барихгүй байж чадвал Парисын хэлэлцээрийн зорилт тодорхой хувиар биелэх магадлал байна. Цэвэр эрчим хүчний үйлдвэрлэлийг ийнхүү хөгжүүлэх нь улс орны хөгжилд төдийгүй иргэдийн амьжиргааны түвшинд эерэг нөлөө үзүүлэхээр байгаа төдийгүй энэ нь валютын орлого болж, төсөвт шинэ орлогын үүд нээх юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Тайванийн Ерөнхийлөгчид өрсөлдөх Терри Гоу

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Атганд багтах технологи ХАА-н хувьсгалыг удирдана

Хятад улс технологи ашиглан хүн амаа эрүүл хүнсээр хангахаар зорьж байна

 0 сэтгэгдэл


Өвгөн Ли талбайгаа усалж байна. Гэхдээ тариан талбайд насаа элээсэн энэ буурал суваг шуудуй гаргаж, шугам хоолой татан хөл болсонгүй. Харин мойногшсон гартаа автомат удирдлага атгачихаад, дрон нисгэж, талбайгаа усаар шүршиж байна.

Орчин үеийн Хятадын хөдөө аж ахуй бидний санаанд хоногшин үлдсэн шиг борви бохис хийлгүй ажилладаг, хүний хүчээр нүдсэн хоцрогдсон салбар байхаа нэгэнт больжээ. Харин шинжлэх ухаан, технологиор хүч нэмж, бүтээмжээ зузаатган, будаг нь ханхалсан төмөр хүлэг шиг дүүхэлцэж байна. Ялангуяа өмнөд хөршийн газар тариалангийн түшиц бүсэд сүүлийн жилүүдэд шинжлэх ухаан, технологи хурдтай нэвтэрч, тариаланчид талбайнхаа захаас товчлуур дараад л тариа, будаагаа ургуулж байгаа юм.

Ер нь зөвхөн Хятад гэлтгүй дэлхийн хөдөө аж ахуй өдгөө аварга машин, тоног төхөөрөмж, асар олон хүний хөлс, хүч нэхдэг хүнд хүчир салбар байхаа больжээ. Харин машин тоног төхөөрөмж улам хөнгөн, хялбар, хэмнэлттэй болж, энэ хэрээр хөдөлмөрийн бүтээмж, ургацын гарц нь дээшилсэн урвуу хамаарал харагдах болов.

БНХАУ-ын зүүн хойд зүгийн гурван том бүсийн нэг Жилин аймгийн газар тариалан, ойн аж ахуйнууд “Жилин 1” хэмээх хиймэл дагуулыг өргөнөөр ашигладаг байна. БНХАУ-ын Changguang Satellite Technology компанийн бүтээсэн энэ хиймэл дагуул цаг гаруйн хугацаанд 200 ам километр талбайн зураглал гаргадгаас гадна үрсэлгээний түвшин, өсөлтийн хурд, хөрсний нөхцөлийг тогтмол эзэндээ “илтгэдэг” аж.

Хиймэл дагуулаас гадна алгын чинээ камераар аварга талбайг хянаж буй тариаланч ч цөөнгүй. 190 грамм жинтэй уг камер жижигхэн биедээ баймгүй их ажил амжуулдаг. Ургамлын өсөлт хөгжил, хор хөнөөл дагуулдаг хортон шавжийн байдал зэрэг тариан талбайн бүх мэдээлэл, өгөгдлийг дамжуулдаг байна. Ингээд зогсохгүй уг мэдээлэлдээ үндэслэн хэрэгжүүлж болох хариу арга хэмжээг ч санал болгодог байх юм. Тухайлбал, талбай дахь хортон шавжны мэдээллийг цуглууллаа гэхэд түүнийг устгах бүтээгдэхүүнийг санал болгох жишээтэй. Энэ төрлийн технологиуд нь бүтээмжийг өсгөж, өртөг бууруулдгийг тариаланчид онцолж байна.

Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг хянах хөдөлгөөнт төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл Хятадад хурдтай хөгжиж байна. Энэ нь нэг талаас бүтээмжийг дэмжихээс гадна хүнсний аюулгүй байдлыг улам бататгаж, цахим худалдаа, хөдөө аж ахуйн аялал жуулчлалыг ч давхар хөгжүүлэх давуу талтай. ASKCI Consulting компанийн тооцоогоор одоогоос дөрвөн жилийн өмнө 13.7 тэрбум ам.доллараар хэмжигдэж байсан Хятадын хөдөө аж ахуйн салбарын ухаалаг технологийн зах зээл 2020 он гэхэд хоёр дахин өсөхөөр байна.

Хятадын хөдөө аж ахуйд техник технологийн асар том эрэлт бий болсныг анзаарсан компаниуд ч энэ салбарт хүч сорьж, тухайн бүс нутгийн шинжлэх ухааны институтуудтай хамтран шинэ бүтээгдэхүүн хөгжүүлж байна.

Хятадын урдаа барьдаг технологийн гол компанийн нэг Alibaba групп гахайн аж ахуйд зориулсан технологи нэвтрүүлж, эрүүл мэндийг нь хянах боломж олгож байна. Мөн цахим худалдааны JD.com компани хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний түгээлтийг сайжруулахаар зорьж байгаа бөгөөд дэлхийн хаанаас ч 48 цагийн дотор Хятадын айл өрхүүдэд жимс жимсгэнэ хүргэх боломжтой болгоно хэмээн тус компанийн удирдлагууд амлаад буй. Ингэснээр тус компани фермерүүдийг хэрэглэгчидтэй нь шууд холбосон дэд бүтцийн хэлхээ холбоо байгуулах аж. Эдгээрээс гадна Alibaba-гийн гол өрсөлдөгч болох Tencent, бидний андахгүй мэдэх болсон Huawei, Baidu гээд хөдөө аж ахуйн технологийг хөгжүүлэгчдийг нэрлээд байвал дуусахгүй.

Хятадын хөдөө аж ахуй төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагааны хүрээнд уламжлал, шинэчлэлийг хослуулан өрсөлдөх чадвараа өсгөж, улам хүчирхэгжиж байгаа. Энэ хувьсал шинэчлэлийг тус улсын төр засаг ч хүчтэй дэмжиж улам ч түлхэж байна.

1.4 тэрбум давсан иргэнийг эрүүл, аюулгүй хүнсээр хангах нь давахад бэрх даваа. Тиймээс Хятадын Засгийн газар шинжлэх ухаан, технологийн хүчийг ашиглан энэ толгойны өвчнөөсөө  салахаар зүтгэж байна. Үүний хүрээнд томоохон аж ахуйн нэгжүүдийг дэмжихээс гадна хоол тэжээлээр хангах ажлын багагүй хэсгийг орон нутгийн эгэл жирийн өрхүүдэд үүрүүлж, жижиг, дунд үйлдвэрлэлээ дэмжихээр зорьж байгаа аж.

Хамгийн гол нь ухаалаг технологиуд нь Хятадын эгэл жирийн тариаланчдад давуу тал олгож, иргэд жижиг аж ахуйгаа хялбараар эрхэлж, амьжиргаагаа залгуулахад дэм болох аж. Цаашлаад эгэл жирийн ногоочид, загасчид зэрэг орон нутгийн иргэд технологийн дэвшил ашиглан дэлхийн зах зээлтэй холбогдох боломж бүрджээ.

Ер нь дэлхийн хөдөө аж ахуй өртөг зардал, хүн хүч шаардсан нүсэр салбар байхаа больчихоод  байгаа. Энэ шинэчлэл барууны орнуудаас эхлээд Бразил, Аргентин, Австрали, ОХУ зэрэг хөдөө аж ахуйн хүчирхэг орнуудад ч биеллээ олоод байна.

• Зөвхөн Хятад гэлтгүй дэлхийн хөдөө аж ахуй өдгөө аварга машин, тоног төхөөрөмж, асар олон хүний хөлс, хүч нэхдэг хүнд хүчир салбар байхаа больсон. 

• Хятадын хөдөө аж ахуйн салбарын ухаалаг технологийн зах зээл 2020 он гэхэд хоёр дахин өсөхөөр байна. 

• Хятадын хөдөө аж ахуйд техник технологийн асар том эрэлт бий болсныг анзаарсан компаниуд ч энэ салбарт хүч сорьж байна.

Нэгэн цагт хөдөө ахуйн салбарын хөгжил нь хуучирч хоцрогдоод байсан манай хойд хөрш барууны орнуудын тавьсан хоригийн “ачаар” энэ салбартаа эргэлт хийгээд авлаа. Сүүлийн таван жилд хойд хөршийн хөдөө аж ахуйн салбар үсрэнгүй хөгжиж, өнөөдөр ОХУ дэлхийн газар тариалангийн салбарын хамгийн хүчирхэг тоглогчдын тоонд зүй ёсоор бичигдэж байна. Ийнхүү улс орнууд хүнс, тэжээлийн гол үүцээ шинэчлэн сайжруулж, ухаалаг хөдөө аж ахуйг улам цогцлоож байна.

Харин бид ямар байдалд байна вэ. Сүүлийн хэдэн жилийн шинэчлэлийг эс тооцвол энэ хэр манай газар тариалангийн салбар нүргээн ихтэй, өртөг зардал өндөртэй нүсэр тоног төхөөрөмжөөсөө салаагүй. Жилийн жилд тэнгэрийн хур, бусдын гарт хоол хүнсээ даатгадаг хоцрогдсон байдал одоо ч хэвээр. Байсхийгээд ганд нэрвэгдэж, буудайгүйн гачланд уначихна. Бадар барьж бусдаас гуйж байж, хүн амаа хоолгүй хоцрох аюулаас гэтэлгэдэг. Хэрэв аз таарч тэнгэр хангай нар, хураа харамгүй хайрлан, ногоо тариа ургалаа гэхэд ургацаа цасанд даруулчилгүй хураан авна гэдэг жил бүрийн намрын зовлон. Улс орнууд ургамал тариагаа цаг минутаар хэмжиж, ширхэг будааг ч өсгөн үржүүлэхээр зорьж байхад бид бүтэн зуны турш тэнгэрийг харж, гараа хумхиж суусаар намар нь хоолгүй хоцорчихдог. Техник технологи, инновац, шинжлэх ухааны дэвшлийг ашигладаггүй бидний гачлан энэ. Хятад 1.4 тэрбум хүнээ тэжээхээр зүтгэж байхад төв Азийн өргөн уудам нутагт оршин суудаг Монгол Улс гурван сая хүнээ эх орны хүнсээр хангачихаж чадахгүй сууна. Дээрээс нь дэлхийн шар буурцаг, тосны ургамал, сахар, үр тарианы хамгийн том хэрэглэгчийн нэг Хятад улс АНУ-тай худалдааны маргаан үүсгэсний улмаас зарим төрлийн хүнсээр гачигдаж эхэллээ.

Ийнхүү дэлхийн зах зээлийн нөхцөл байдал, дотоодын эрэлт хэрэгцээгээ бодоод үзсэн ч тэр бид хуучирч хоцрогдсон хөдөө аж ахуйн салбараа шинэчлэх шаардлага тулгарсаар байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Төр мөнгөгүйдээ бус менежмент хийж чадахгүйгээсээ алдагдалд орж байна

Гишүүдийн тойрогтоо гэсэн бүхнийг хийнэ гэвэл төсөв өрнөөс салахгүй

 0 сэтгэгдэл


Сонгуулийн өмнөх жил гэдэг утгаар энэ оны улсын нэгдсэн төсөв түүхэндээ байгаагүй хэмжээгээр тэлсэн. төсвийн хөрөнгө оруулалтын зардал өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад бараг гурав дахин нэмэгдэж, мөнгөн дүнгээрээ 1.2 их наяд төгрөгт хүрсэн билээ. Дийлэнх нь үүнийг сонгууль гэж хардсан. Угаасаа ч сонгууль ойртсон үед хамаг нөөц, боломжоо эрх баригчид шавхдаг. Сонгуультай жилүүдэд төсвийн зардал орлогын төсөөллөөсөө давдаг болов. Харин үүнийг олон нийт байх л ёстой үзэгдэл мэтээр хүлээж авдаг болж байна. Эргэн сануулахад, сүүлийн гурван удаагийн парламентын сонгууль тохиосон жилүүдэд эдийн засгийн өсөлт саарч, төгрөгийн ханш ердийнхөөс огцом суларч байв.

Ийм үед гадаад валютын улсын нөөц дундарч, инфляц иргэдийн халаасыг холгох нь гэм биш зан болсон. Сонгуулийн мөчлөг эдийн засаг, бизнесийн орчны хэмнэлийг өөрчилж, төсвийн сахилга бат гэж ярих улам хүнд болох шинжтэй.

Нээлттэй нийгэм форум тэргүүтэй иргэний нийгмийн байгууллагууд төсөв батлах үеэр л өөрсдийн байр сууриа илэрхийлж, тухайн жилийн төсвийн алдаа, оноог шүүн хэлэлцдэг. Гэвч төсвийг тэр чигт нь батлах буюу хөндлөнгийн байгууллагын дүгнэлтийг үл тоох нь түгээмэл. 2012 оноос хойш эдийн засгийн цар хүрээ тэлж, төсвийн орлогын хэмжээ хэдэн их наядаар яригддаг болсон.

“Оюутолгой” түүчээлсэн уул уурхайн томоохон төслүүд хэрэгжих болсноор манай улсын эдийн засаг суурь бүтцээрээ өргөжсөн. Үүнийг дагаад улсын төсвийн зардал, орлого, хөрөнгө оруулалт ч 1990-ээд онтой харьцуулахад төрөл арилжсан гэж хэлж болно. Төсвөөс орон нутагт буюу аймаг, сум руу хуваарилах мөнгөний хэмжээ ч тэрбумаар тоологдож, их мөнгөний эргэлт энд үүссэн. Ингэснээр төсвийн хөрөнгө оруулалтын ажил дагасан компани олширч, сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, замын тендер авна гэдэг улам өрсөлдөөнтэй болж эхэллээ.

Хамгийн гол нь төсвийн хөрөнгө оруулалт нэрээр татвар төлөгчдийн мөнгө энэ зуур үрэгдэж, үнэгүйдэж байгаа жишээ цөөнгүй. Ялангуяа, он дамжих замаар тухайн барилга, байгууламжийн өртөг үлэмж нэмэгдэх хандлага төсвийн нөөц боломжоос давж байна. Сонгуулийн дараа дуусгаагүй байшин барилга, зам, гүүр олноор үлдэж, энэ нь царцсан гэх тодотгол зүүдэг. Он дамжих барилга байгууламжийн зардал гэхэд өнгөрсөн хугацаанд 2-5 дахин өсөөд байна. Барилга, бүтээн байгуулалт угтаа хийгдэж байгаа мэт боловч төсвийн мөнгө тарамдах үзэгдэл сүүлийн жилүүдэд хавтгайрах болсон. Нээлттэй нийгэм форумын хийсэн судалгаагаар 2019 онд нийт 2.5 их наяд төгрөгийн төсөвт өртөгтэй 887 төсөл, арга хэмжээ, барилга байгууламжийг санхүүжүүлэхээр Засгийн газар төлөвлөсөн. Үүнээс нийт 1.2 их наядын төсөвт өртөгтэй 515 төсөл, арга хэмжээг энэ онд эхлүүлэхээр байна. Шинээр эхлүүлэх хөрөнгө оруулалтын төсөл, арга хэмжээ, барилга байгууламжийн 32.9 хувь нь ирэх онд багтаж дуусах бол бусад нь он дамжих аж.

Өөрөөр хэлбэл, хөрөнгө оруулалтын зардлын гуравны нэг нь 2019 онд тууз хайчлах төлөвлөгөөтэй байна. Энэ оны төсөвт 2010-2014 онд эхэлсэн ч дуусаагүй төслүүдийн санхүүжилтийг мөн тусгасан. Нэг талаар төсөв “чөтгөрийн тойрог”-т орсон гэж хэлж болох юм.

Төсөвт ачаалал үүсгэдэг томоохон зардлыг их засвар эзэлж байгаа. Энэ онд гэхэд нийт 84.9 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртөгтэй 75 их засварын ажлыг шинээр эхлүүлэхээр байна. Гэхдээ их засварын ажлын төсөвт өртгийн дийлэнх хувь нь зам тээврийн салбарт хийгдэхээр тусгажээ.

Манай улс энэ онд нийт 102.4 тэрбум төгрөгөөр 42 тоног төхөөрөмж шинээр худалдан авах учиртай. Хэрэв төгрөгтэй харьцах ам.доллар тэргүүтэй валютын ханш цаашид чангараад байвал энэ зардал өсөх эрсдэл бий. Судлаач Ж.Сайнзаяа “Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтыг нийгмийн тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглүүлэх бодлого баримтлах учиртай. Гэвч энэ бодлого алдагдсан тал харагдаж байна. Сонгуулийн өмнөх жилийн төсөв гэдэг утгаараа зардлыг хэт тэлсэн. Гэтэл он дамнах барилга байгууламж их байна. Он дамжих хэрээр төслүүдийн үнэ өөрчлөгдөж, зардал нэмэгддэг. Энэ байдал дахиад үргэлжлэх шинжтэй” гэв.

• “Оюутолгой” түүчээлсэн уул уурхайн томоохон төслүүд хэрэгжих болсноор манай улсын эдийн засаг суурь бүтцээрээ өргөжсөн. 

• Сонгуулийн дараа дуусгаагүй байшин барилга, зам, гүүр олноор үлдэж, энэ нь царцсан гэх тодотгол зүүдэг. 

• Хөрөнгө оруулалтын зардлын гуравны нэг нь 2019 онд тууз хайчлах төлөвлөгөөтэй байна.

Он дамжсан төслүүдийн өртөг зардал өөрчлөгдөж байгааг өмнө нь дурдсан. Олон жил болсон  ч дуусдаггүй 32 барилгын төсвийг 2-9 жилийн хугацаанд улсын төсөвт суулгаж ирсэн байна. Анхны төсөвт өртөг нь энэ хугацаанд 2-5 дахин өссөн барилга, ажил үйлчилгээ ч байна. Зарим нь 4-5 жил зогссон байх жишээтэй. Он дамжин удаж байгаа барилгуудын төсөвт өртөг нэмэгдэхэд хэд хэдэн хүчин зүйл нөлөөлж байна. Тухайлбал, жилд баталж байгаа төсөв нь хэт бага байгаагаас болж он дамнахад хүрдэг. Мөн тендерийн маргаан эсвэл тендер цаг хугацаандаа зарлагддаггүйгээс дээрх байдал үүсдэг байна.

Хэт олон нэн шаардлагатай бус барилга байгууламж төсвийн хөрөнгө оруулалтаар барихаар аймаг, сум болгонд зэрэг эхлүүлж, энэ нь санхүүжилтгүйн улмаас зогсох эрсдэл хамгийн өндөр байна. Төсвийн удирдлагын менежмент алдагдах болсныг эдийн засагчид хэлдэг. Тэдний үзэж буйгаар, төсвийн нийгэм, эдийн засгийн үр ашгийг нарийн тооцоолох цаг хэдийн болжээ. УИХ-ын гишүүн болгоны тойрогтоо гэсэн бүхнийг биелүүлнэ гэвэл төсөв өр, алдагдлаас өндийхгүй аж.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Эрдсийн экспорт эхний улиралд өслөө

Нүүрсний экспорт өссөн ч төлөвлөсөн орлогоо олох эсэх нь өнөө хэр асуултын тэмдэг хэвээр байна

 0 сэтгэгдэл


Монголын эдийн засгийн өсөлтийн суурь болдог уул уурхайн экспорт энэ оны эхний улиралд ялимгүй өслөө. Монголын эдийн засгийг уул уурхайн хэд хэдэн төрлийн түүхий эд тэжээдэг. Эдгээр эрдсээс нүүрс болон зэсийн экспорт нийт орлогын гол орцыг бүрдүүлдэг билээ. Тэгвэл Монгол Улсын нийт экспортын орлогын ойролцоогоор 25 хувийг дангаараа бүрдүүлдэг нүүрсний нийлүүлэлт энэ оны эхний гурван сард 15 хувиар өсөж, 7.8 сая тоннд хүрсэн байна. Ингэснээр нүүрснээс бид 644 сая ам.доллар олоод байна. Энэ нь өмнөх оны мөн үеэс 130 сая ам.доллараар өссөн үзүүлэлт аж.

Өнгөрсөн оны нэгдүгээр сард манай улсын түүхий эдийн нийлүүлэлтийн гол хаалга болох Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын экспорт тасалдаж, нүүрсний гарц огцом буурсан.

Харин энэ оны эхний улиралд нүүрсний нийлүүлэлт хэвийн тогтвортой үргэлжилж байгаа аж. Гэхдээ “Бадарчин баярлах болоогүй”. Хэдийгээр оны эхний улирлуудад нүүрсний экспорт өсдөг ч жилийн сүүл саруудад БНХАУ-ын татан авалт саарч, хил гаалийн хяналт чангарснаар нийлүүлэлт багасдаг нийтлэг дүр зураг сүүлийн жилүүдэд ажиглагдах болсон. 2018 онд ч ийм үйл явдал болж, нүүрсний экспорт буурсан юм. Тодруулбал, өнгөрсөн оны арваннэгдүгээр сараас манай нүүрсний экспорт огцом буурч, арванхоёрдугаар сард бараг зогсох дөхсөн билээ.

Өөрөөр хэлбэл, эхний саруудын өсөлт жилийн сүүлийн улиралд хөөс болсон нь энэ. Монгол Улс төсвийн орлогынхоо арван төгрөг тутмын нэгийг нүүрснээс олохоор төлөвлөсөн. Хэдийгээр нүүрсний экспорт өсөж байгаа ч энэ онд төлөвлөсөн нэг их наяд төгрөгөө олох эсэх нь өнөө хэр асуултын тэмдэг хэвээр байна.

Тэгвэл нүүрстэй дүйх орлогыг Монголын эдийн засагт авчирдаг зэсийн баяжмалын экспорт биет хэмжээгээр долоон хувиар өсөж, 361.4 мянган тоннд хүрчээ. Харин мөнгөн дүнгээр есөн хувиар өсөж, хагас тэрбум ам.долларыг манай улс улбар шар түүхий эдээс олсон байх юм.

Манай зэсийн баяжмалын гол экспортлогч “Оюутолгой” компани гүний уурхайн хоёрдугаар босоо амны бүтээн байгуулалтыг ирэх аравдугаар сард дуусгахаар төлөвлөж буйгаа хөрөнгө оруулагч “Turquoise Hill Resources” мэдээлсэн. Тус компани экспортын зах зээлээ төрөлжүүлэхээр Япон руу зэсийн баяжмал туршилтаар экспортолсон ч тээвэр, логистикийн бэрхшээл учирч буйг “Оюутолгой” компанийн гүйцэтгэх захирал Армандо Торрес онцолсон байна. Монгол Улс өнгөрсөн улиралд зэсийн баяжмалаа 100 хувь өмнөд хөршид нийлүүлжээ.

Зэс, нүүрснээс гадна чамлахааргүй орлого авчирч, улсын эдийн засагт дэм болдог бусад төрлийн түүхий эдийн экспорт мэдэгдэхүйц өссөн байна. Тухайлбал, төмрийн хүдрийн экспортын орлого 66 хувиар өсөж, 106.5 сая ам.доллар гэж үндэсний статистикийн хороо мэдээллээ. Үүнээс гадна жоншны экспортын орлого 62 хувиар өсөж, 40.5 сая ам.долларт хүрсэн байна. Өнгөрсөн улиралд манай улс 110.6 мянган тонн жонш экспортолжээ. Жоншны экспортын 69 хувь БНХАУ, 30 хувь нь ОХУ-ыг чиглэсэн байна. Харин ердөө нэг хувийг БНСУ-д нийлүүлжээ.

Засгийн газар хайлуур жоншны үйлдвэрлэл, экспортыг дэмжих зорилтот хөтөлбөрийг 2019-2024 онд хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байгаа. Геологи хайгуулын судалгаа нь олборлолтоосоо хоцрох болсон энэ салбарын жоншны нөөцийг нэгтгэн тогтоох, нөөцийн татварыг шинэчлэх шаардлагатай гэж салбарынхан үзэж байна.

Тэгвэл цайрын экспортын орлого мөнгөн дүнгээр дөрвөн хувиар өсөж, 62.6 сая ам.доллар болжээ. Лондоны металлын биржид цайрын ханш энэ он гарсаар эргэн сэргэж, 19 хувиар өсөөд байна. Нэг тонн цайрын фьючерс ханш 2928 ам.доллар болжээ. Одоогоор цайрын экспортын 75 орчим хувийг “Цайрт минерал”, үлдсэнийг нь БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай “шин шин” компани экспортолж байна.