A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/249/

Тариаланчид үр тээсэн галт тэрэг хүлээсээр

Буудайн үрээс үүдсэн хүндрэл тасрахгүй байна

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/249/


Үрээс үүдсэн үймээн энэ хавар өрнөж байна. Хаврын тариалалт хэзээ мөдгүй эхлэх гэж буй энэ үед импортын үр хүлээсэн тариаланчид Сэлэнгийн Хөтөлд хэд хонож буй аж. Энэ оны тариалалтад 60 мянга орчим тонн улаанбуудайн үр шаардлагатай. Үүний дунджаар 50 мянга гаруй тонн нь Тариалан эрхлэлтийг дэмжих сан болон тариаланчдын өөрсдийнх нь нөөцөлсөн үр. Үлдсэн 6000 орчим тонн үрийг ОХУ- аас импортлохоор болсон юм. Гэвч хаврын тариалалтын хугацаа тулчихаад байхад хойд хөршөөс ирэх импортын үр оройтож, тариалан эрхлэгчдэд чирэгдэл учруулаад байгаа аж. Импортын үр авч, үржүүлнэ гэж горьдсон цөөнгүй тариаланч үр тээсэн галт тэрэг хүлээн олон өдрийг барж байгаа нь энэ. Гантай жилийн дараах хавар буудайн үрээс үүдсэн энэ мэт хүндрэл уламжлал мэт болов. Өдгөөгөөс хоёр жилийн өмнө, хаврын тариалалт дөхчихөөд байхад тариаланчид үрээ голж, үймээн дэгдээж байв. Оросоос импортолсон үрийн буудай чанаргүй, бүр хортой гэх шуугиан дэгдэж, хаврын тариалалтыг хойш татсан бараан түүх бий. Ер нь бид ган тохиож, ургацаа алдмагц, хойд хөршөөс үр тариа гуйдаг.

Гуйж авчирсан үр тариа нь гологдож, хэл ам, хэрүүл, маргааны халуун сэдэв хэсэгтээ болдог жишиг энэ хавар ч давтагдаж байна. Үрийн нийлүүлэлт удаж буйг салбарын яамнаас тодруултал, шалтгааныг “Импортын үрийн дийлэнхийг тариаланчдад хуваарилсан. Үлдсэн хэсгийг нь тээвэрлэн, авчирч байгаа гэж Оросын талаас мэдээлсэн” хэмээн Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам мэдэгдэж байна. Уг нь импортын үрийг цаг тулгаж, тариаланчдад хүндрэл учруулахгүйгээр шийдчих боломж байсан хэмээн тариаланчид учирлах аж. Үрийн буудай дутах нь өнгөрсөн оны найм, есдүгээр сард тодорхой болсон. Үүнээс хойших долоо, найман сард импорт хийх аж ахуйн нэгжүүдийг сонгон шалгаруулж, эртнээс бэлдэх ёстой байсан хэмээн тариаланчид шүүмжилж байна. Уг нь улаанбуудайгаар улсынхаа хэрэгцээг баталгаатай хангачихдаггүй юмаа гэхэд үүний хэдхэн хувьтай тэнцэх үрийн буудайг бусдаас царайчлалгүй, дотоодоосоо нийлүүлчихдэг байхсан. Гэтэл ургац алдсан жил үрээ бэлдээгүйн улмаас дээр, дооргүй сандран, бусдын гарыг хараад суухаас өөр сонголтгүйд хүрээд байгаа юм. Одоо бүр голж шилэх нь бүү хэл олдсоныг нь л авдаг болсон. Заримдаа бүр үр олдоогүйгээс төлөвлөсөн тариалалтаа багасгаж байсан хэмээн энэ сарын эхээр Төрийн ордонд болсон Тариаланчдын улсын зөвлөлгөөний үеэр хэд хэдэн тариалан эрхлэгч хэлээд амжсан. Энэ нь үрийн бодлогоо үндсээр нь үгүй хийсний үр дагавар гэж туршлагатай тариаланчид үзэж байна. Монгол Улс буудайн үрийг нэгдсэн бодлогоор үржүүлж байсан түүх бий. Үр тойрсон эрдэм шинжилгээ, туршилтын станцуудтай, бүр үрийн аж ахуй, талбайтай байв.


Таримал ургамлын сортын тухай хуулийг шинэчилнэ


“Ер нь тариалан эрхлэлтэд төр засаг, эрдэм шинжилгээний байгууллага, тариаланчид нэг баг болж, эрдэмтэд удирдлаганд нь ажилладаг байсан” хэмээн Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан, хөдөө аж ахуйн ухааны доктор, гавьяат агрономич Ш.Гунгаадорж ярилаа. Гэтэл одоо энэ тогтолцоо үлгэн салган болжээ. Угтаа үр үржүүлэх нь гинжин хэлхээ бүхий нарийн ажиллагаа. Шинэ сортын үр үүсгэх, өсгөх, турших, үржүүлэх, үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх гээд нарийн агаад үе шаттай үйл явц. Гэтэл энэ нарийн хэлхээ холбоо, хэсэг бүтцүүд тарж бутран, салж хөндийрчээ. Тухайлбал, салбарын тулгуур шинжлэх ухааны байгууллага болох Дархан-Уул аймагт байрлах Ургамал, газар тариалан, сургалт эрдэм шинжилгээний хүрээлэн гэхэд өдгөө БСШУ СЯ-ны харьяанд, Улсын үрийн нөөцийн газар нь Онцгой байдлын ерөнхий газрын мэдэлд байна. Үр тойрсон бүтэц, хэсгүүдийн малгай байгууллагууд ондоошихын хэрээр хоорондын харилцаа, хамтын ажиллагаа нь хөндийрөөд байгааг ч салбарынхан байнга анхааруулдаг. Ийн хэдэн хэсэг салсан бүтэцтэй энэ системээс үүдэн манай үрийн бодлого хөсөр хаягдаад байгаа аж.


Одоогоос олон жилийн өмнө Монголын үрийн аж ахуйн гол голомт нь Дарханы Хонгор сум байв. Гэтэл монголчуудын хүнс, тэжээлийн бааз суурь гэгдэж байсан энэ сумын багагүй хэсэг өдгөө талхлагдан доройтоод буй. Үрийн бодлого алдагдсаны нэг баталгаа энэ. Тэрчлэн одоо бид тариалалт эхлэхийн өмнө үрийн буудай импортолж байна. Гэтэл өмнө нь гаднаас орж ирсэн шинэ сортын үрүүдийг олон жил туршиж байж тариалалтад ашигладаг байжээ. Цаашлаад тухайн үрийг баруун, зүүн бүсийн алинд нь сайн ургахыг хүртэл шинжилж судалдаг байсныг ахмад тариаланчид хуучилж байна. Ер нь газар тариалангийн судалгаа, эрдэм шинжилгээний байгууллага цөөрсөн. Үүнээс үүдэн үр үржүүлэх үйл явц нь үлбийж сулбайсан нь бодит үнэн юм. Энэ салбарын гол шинжлэх ухааны байгууллага болох Ургамал, газар тариалан, сургалт эрдэм шинжилгээний хүрээлэн жилд 500 тонн үр үрслүүлэх хүчин чадалтай аж.


Гэтэл бидэнд дор хаяж 3000 тонныг үржүүлэх шаардлага тулгараад байна. Ийм хэмжээний үрийн нөөц бэлтгэх хүчин чадалтай болж байж гурилын буудайнхаа үрийг бусдаас гуйхгүй болох нь. Ийнхүү Монгол Улс газар тариалангийн эх үндэс болсон үрийн асуудлаа шийдэж чадаагүй байтал биднээс үл хамаарсан сорилтууд хэдийнэ тулгарч эхэлсэн. Тариалалт эхлэхэд төдийлэн таатай биш манай орны цаг уур улам хувьсан өөрчлөгдсөөр. Үүнтэй зэрэгцээд хөрсний үржил шим буурч, байгаль цаг уурын өөрчлөлтөд амархан өртдөг, эмзэг болсныг Ургамал газар тариалангийн хүрээлэнгийн захирал, доктор Б.Баярсүх хэлсэн. Өөрөөр хэлбэл, эх орныхоо эрүүл хөрсөнд ургамал, газар тариалан эрхлэх улам амаргүй болж, биднээс илүү их арчилгаа шаардах боллоо. Тэгвэл үүний эх үндэс болсон үрийн бодлогоо цэгцлэхгүйгээр хүн амаа эрүүл, аюулгүй хүнсээр тогтвортой хангах талаар бодоод ч хэрэггүй болж байна. Учир нь улаанбуудайн үр нь зөвхөн хэдэн тариаланчдын сэтгэлийг чилээсэн зүйл төдий ч биш. Монгол Улс, тэр дундаа гурван сая гаруй иргэний гурилын хэрэгцээтэй холбоотой асуудал. ХХААХҮЯ-ны хийсэн судалгаагаар айл өрхийн хэрэгцээний 40-50 хувийг гурил, гурилан бүтээгдэхүүн эзэлдэг. Өөрөөр хэлбэл, гурилын хэрэгцээ махны дараа бичигддэг. Иймд үр нь хүн амын эрүүл мэндээр зогсохгүй цаашлаад үндэсний аюулгүй байдлыг ч хөндөж мэдэхээр сэдэв. Тиймээс салбарыг цэгцтэй, оновчтой, нэгдсэн бодлогоор хангах шаардлага тулгараад байна. Салбарын яам ч үүнд анхаарч эхэлсэн бөгөөд Таримал ургамлын сортын тухай хуулийг шинэчлэхээр ажиллаж эхэлжээ. Тус хуулийн шинэчилсэн төслийг 2018-2019 онд багтаан батлуулахаар төлөвлөж байгаа аж.


Байр суурь

Үр үржүүлэх 10 тусгай зөвшөөрөл олгосон

Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яамны Газар тариалангийн бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газрын дарга

Ц.Болорчулуун

Энэ хаврын тариалалтад шаардлагатай үрийн нөөцийг бүрэн бэлдээд байна. Энэ онд сортын бус элит үр худалдан авч, үрслүүлж байгаа. Үрийн буудайг тонн тутмыг нь 570-660 мянган төгрөгөөр борлуулж байна. Түүнчлэн энэ чиглэлийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэхийн тулд үрийн 10 аж ахуйн нэгжид тусгай зөвшөөрөл олгосон. Хэдхэн хоногийн өмнө тэдэнтэй уулзлаа. Ажил нь амжилттай урагшилж байгаа. Энэ эрчээрээ бол хэрэгцээт үрийн үйлдвэрлэлийг ойрын жилүүдэд хөгжүүлж чадна. Мөн 22 мянган тонн шатахуун, есөн тонн ариутгалын бодис, 3700 тонн бордоо шаардлагатай учраас нөөц бүрдүүлэхэд зориулж, Тариалан эрхлэлтийг дэмжих сангаас урьдчилгаа төлбөртэй зээл олгохоор болсон. Тариалангийн салбарт хэрэгжүүлэх томоохон арга хэмжээнээс дурдвал, ОХУ-ын хөнгөлөлттэй зээлийн хүрээнд Сэлэнгэ аймагт 2000 тонн үрийн агуулах бүхий 15 мянган тонн багтаамжтай элеватор, Улаанбаатар хотод төмс, хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, махны хадгалалт, борлуулалтын цогцолбор төв байгуулахаар төлөвлөж байна.


Үрийн бодлого үндсэндээ алдагдлаа

УИХ-ын гишүүн, Монголын тариаланчдын үндэсний холбооны ерөнхийлөгч

Ж.Энхбаяр

Төрийн нэгдсэн бодлого, эрхзүйн зохицуулалт, судалгаа, төлөвлөлт, хяналт үгүйлэгдэж байна. Үрийн бодлого үндсэндээ алдагдлаа. Шинжлэх ухааны байгууллагууд, хөдөө аж ахуйн хүрээлэнгийн байгууллагууд үйлдвэрлэлээсээ бүрэн хөндийрсөн. Шинжлэх ухаан, хөдөө аж ахуйн салбар хоёр хоорондоо хамтарч ажиллаж чадахгүй байна. Хөрсний үржил шим тасралтгүй багасаж байна. Хүнсээ хангасан төр засаг тогтвортой, тайван байдаг. Атрын IV аяныг эхлүүлэх цаг болжээ. Хөдөө аж ахуй , шинжлэх ухааны байгууллага, хүрээлэнгүүд, хөдөө аж ахуйн их сургууль, мэргэжил сургалтын төвүүд, хяналтын байгууллагуудыг нэгдсэн бодлого, удирдлагаар хангах хойшлуулшгүй шаардлага байна. Өнөөдөр салбарын оролцогчид тус тусдаа яамны харьяанд, нэгдсэн зохицуулалтгүй явж байна.


Байхгүйн зовлон ийм хэцүү

Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын тариаланч

Ш.Рэнцэндорж

Буудайн үр хангалттай олдвол 2.3 мянган га талбайд тариалалт хийхээр төлөвлөж байна. Гэсэн ч өнөө хэр үрээ нөөцөлж амжаагүй. Импортоор ирэх үрийг хүлээж байна. Уг нь Монгол Улс тусгаар тогтносон, бие даасан улс байлтай. Ургацаа алдахаар бадар бариад улаанбуудайн үр гуйдгаа болих хэрэгтэй. Бид ч үрийн хүрэлцээ муугийн улмаас импортын үр хүлээсээр. Байхгүйн зовлон ийм хэцүү. Хэрэв хангалттай үр байсансан бол өдийд хаврын тариалалтдаа бэлтгэж байгаа шүү дээ. Гэтэл хугацаа тулчихаад байхад хэдэн га талбайд тариалалт хийхээ ч мэдэхгүй л явж байна.


A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Органик бүтээгдэхүүнийг ялгах тэмдэглэгээ нэвтрүүлнэ

 0 сэтгэгдэл


"Органик хүнс, хөдөө аж ахуй" үндэсний III чуулганыг ХХААХҮЯ-аас олон улсын байгууллагуудтай хамтарч амжилттай зохион байгуулжээ. 2016 онд анхдугаар чуулганаар олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн органик хүнсийг Монгол Улсад бүрдүүлэх, энэ чиглэлээр төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлэх зайлшгүй шаардлагатайг хөндөж байлаа. Тэгвэл Адра Монгол олон улсын байгууллага, салбарын яамын хамтын ажиллагааны дүнд өнгөрсөн есдүгээр сараас нэг сая еврогийн санхүүжилттэй “Органик хөдөө аж ахуйн түншлэл” төслийг Сэлэнгэ аймагт эхлүүлээд байгаа юм.

Түүнчлэн Хүнсний тухай хуульд заасан органик хүнсийг бүртгэх цахим хуудсыг нээж, холбогдох байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд анхаарахыг уриалсан. Ингэж бүртгэснээр “Органик” болохыг илэрхийлсэн тэмдэг, тэмдэглэгээ, мэдэгдлийг бүтээгдэхүүнийхээ шошгод байршуулах боломжтой болох ажээ.

ХХААХҮЯ-аас нийт 12 тэмдгийг “Органик болохыг илэрхийлсэн” гэрчлэх тэмдгээр бүртгүүлэхээр ОӨУБЕГ-т хүргүүлж олон улсын оюуны өмчийн санд шүүлт хийлгэж байна. Мөн НХААГ, Нийслэлийн МХГ-тай хамтран зургаан томоохон сүлжээ дэлгүүрүүдэд "органик" гэсэн хуурамч хаяг шошготой бүтээгдэхүүний талаар тандалт судалгаа явууллаа. 

Чуулганаас боловсон хүчний нөөц дутмаг, баталгаажуулалт, итгэмжлэлийн зохицуулалтууд тодорхойгүй байгаа зэрэг асуудлыг дэвшүүлж, салбарын яам холбогдох байгууллагуудтай хамтран, нэгдсэн журам зохицуулалт хийх шаардлагатайг онцолжээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Монгол Улсаас БНАЛАУ руу тусламжаар мянган толгой үржлийн хонь хүргүүллээ

 0 сэтгэгдэл

Өнөөдөр Чингис хаан нисэх онгоцны буудлаас Монгол Улсын Засгийн газраас Лаосын ард түмэнд буцалтгүй тусламж болгон өгч байгаа мянган толгой үржлийн хонийг ОХУ-ын ачааны онгоцоор тээвэрлэн хүргүүлжээ. 

Монгол Улсын Засгийн газраас 2018 оны 8 сарын 15-ны өдөр 254 дүгээр тогтоол гаргаж Лаос улсад хүмүүнлэгийн тусламжаар 1000 толгой үржлийн хонь олгох тухай шийдвэрлэсэн. Үүнийг дагуу ХХААХҮЯ болон бусад холбогдох яамд, төрийн байгууллагуудын төлөөллийг оролцуулан Лаос улсад хүмүүнлэгийн тусламжаар үржлийн хонь олгох ажлыг  Монгол улсад суугаа Лаосын элчин сайдтай хамтран богино хугацаанд амжилттай зохион байгуулжээ.

Хоёр орны хамтын ажиллагааны хүрээнд Монгол Улсын Засгийн газраас 60 ортой "Монгол-Лаосын Найрамдал" эмнэлэг, 200 хонь, ямааны үржлийн аж ахуйг 1984 онд буцалтгүй тусламжаар байгуулж өгсөн түүхтэй. Сайн харилцааны үргэлжлэл болсон энэхүү тусламж нь Лаос Улсын мал аж ахуй, ялангуяа хонь, ямааны аж ахуйг хөгжүүлэхэд чухал түлхэц болох юм. 

Цаашид Монгол Улсаас Лаос Улсад хонь, ямааны гүн хөлдөөсөн мах, хивс, малын эм, вакцин, Лаос Улсаас Монгол Улсад цагаан будаа, элсэн чихэр, цай, кофе, модон эдлэл зэрэг бүтээгдэхүүн харилцан нийлүүлэх зэргээр хоёр орны эдийн засаг, худалдааны харилцааг өргөжүүлэхэд холбогдох албаныхан анхаарч ажиллах төлөвлөгөөтэй байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Эрхүү муж Монголыг Ази руу гарах хаалга гэж үздэг

 0 сэтгэгдэл


ОХУ-ын ХАА, аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний “Азийн хаалга” нэртэй үзэсгэлэн манай улсад жил бүр болдог уламжлалтай. Энэ удаад Эрхүү мужийн ХАА-н сайд Илья Сумароков болон дөрвөн бүсийн захирагч, томоохон үйлдвэрлэгчид болон шинжлэх ухаан, мал эмнэлэг, урлаг соёлын төлөөлөл оролцсон. Тус муж манай улстэй хийсэн худалдаа 30 сая ам.долларт хүрээд байгаа бөгөөд экспортынх нь 68 хувь Монголд оногдож байдаг ажээ.

Цаашид Алтанбулагийн эдийн засгийн чөлөөт бүсэд мах боловсруулах хамтарсан үйлдвэр байгуулах зорилго тавьж, судалгааны ажлаа эхлүүлээд байна. Түүнчлэн үр тариа, буудайн ургацаар Сибирьт тэргүүлдэг тус мужийнхан Монгол руу нийлүүлэх сонирхлоо илэрхийлнэ лээ.

Харин Ангарскийн мах боловсруулах үйлдвэр нь манай улсаас авдаг адуу болон хонины махаа 200 тонн болгон нэмэгдүүлсэн талаар, мөн Осинскийн районыхон арьс шир боловсруулах үйлдвэрлэлдээ түүхий эд авах сонирхолтойг үзэсгэлэнгийн уламжилсан. Тэд манай орныг Ази руу орох хаалга гэж үздэг тухайгаа ярьжээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

“Монгол экспорт” хөтөлбөр байгаа оноосой

Экспортыг дэмжих хөтөлбөрт аялал жуулчлалыг багтаасангүй

 0 сэтгэгдэл



Дэлхийн зах зээл, улс төрийн нөлөөгөөр савладаг уул уурхайн салбарын экспортод эзлэх жинг бууруулах зорилтыг 2012 оноос хойших Засгийн газрууд тавьж ирсэн. 2013 онд баталсан “Экспортыг дэмжих хөтөлбөр”-т уул уурхайн бус экспортыг 30 хувьд хүргэх зорилт тавьсан ч түүндээ хүрч чадаагүй. Өнгөрсөн оны байдлаар нийт экспортын 79.5 хувийг эрдсийн, 20.5 хувийг уул уурхайн бус салбар эзэлжээ. Тэгвэл Засгийн газрын 2016-2020 оны мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд ГХЯ-наас экспортыг онилсон шинэ хөтөлбөр боловсруулж, үүндээ олон нийтээс санал авч эхэллээ. Өмнөх хэд хэдэн хөтөлбөртэй ижил уул уурхайн бус бүтээгдэхүүний экспортыг өргөжүүлэх зорилготой “Монгол экспорт” хөтөлбөр нь 2018-2022 онд хэрэгжих бөгөөд хоёр үе шаттай. Эхний үе шат нь энэ онд эхэлж, 2019 онд дуусна. Энэ хугацаанд хууль эрх зүй, татварын таатай орчныг бүрдүүлэхэд чиглэсэн арга хэмжээнээс гадна үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг нэмж, дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлэх.


Харин 2021-2022 онд уул уурхайн бус салбарын эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг нэмж, экспортын худалдааг хөнгөвчлөх, зах зээлийг тэлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулахаар хөтөлбөрт тусгажээ. Үүний үр дүнд, ноос, ноолуур, арьс шир, хөдөө аж ахуйн бусад түүхий эдийн нийлүүлэлтийн найдвартай сүлжээ бий болгож, боловсруулалтын түвшинг 60 хувьд хүргэнэ. Хөдөө аж ахуй, хүнсний салбарын экспортын орлогыг 2021 он гэхэд 50 хувиар нэмэгдүүлэх аж. Нийт экспортод хөдөө аж ахуйн гаралтай боловсруулах үйлдвэрлэлийн эзлэх хувийн жин ес байгааг 2021 он гэхэд 15-д хүргэхээр зорьжээ. Харин экспортын сагс дахь уул уурхайн бус бүтээгдэхүүний тоо 150 байгааг 225 болгож ахиулахаар тусгасан байна. Үүнээс үзвэл “Монгол экспорт” өмнөх хөтөлбөрүүдийн бодлогыг залгамжилсан гэж дүгнэж болохоор. Ноос, ноолуурын салбарт ихээхэн ач холбогдол өгч, мах, сүү, чацаргана зэрэг барааны үйлдвэрлэлийг нэмснээр экспортын орлогоо нэмэх боломжтой гэж тооцсон байна.

Хөдөө аж ахуй, хүнсний салбарын экспортын орлогыг 50 хувиар нэмэгдүүлнэ

Тэгвэл дөрвөн жил үргэлжлэх уг хөтөлбөр экспортоо тэлж чадахгүй байгаа үйлдвэрлэгчдэд бодит дэмжлэг болж чадах болов уу. Уул уурхайн бус бүтээгдэхүүний 2017 оны экспортын зах зээлийг авч үзье. Монголчууд Япон, БНСУ, АНУ, Канад болон Европын холбооны гишүүн орнуудад 300 сая ам.долларын ноолуур болон ноосон сүлжмэл эдлэл экспортолжээ. Ер нь уул уурхайн бус бүтээгдэхүүний экспортын 20 орчим хувийг ноосон, ноолууран, арьс ширэн болон нэхий бэлэн бүтээгдэхүүн бүрдүүлж, түүхий болон хагас боловсруулсан байдлаар экспортод гаргасаар байгаа. Мөн БНХАУ болон ОХУ руу “Монгол экспорт” хөтөлбөр байгаа оноосой 70 орчим сая ам.долларын мах, махан бүтээгдэхүүн, 24 сая ам.долларын арьс шир, нэхий эдлэл борлуулсан. Энэ нь манай мах, махан бүтээгдэхүүний экспортын нөөцийн 15 хувийг эзэлж буй. Тиймээс дээрх бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, экспортыг дэмжих нь эхний ээлжийн оновчтой алхам гэдгийг судлаачид хэлдэг. Уг хөтөлбөрт аймгуудад хорио цээрийн тусгаарлагдсан бүс байгуулах, тухайн бүсийн махны үйлдвэр, лабораторийг гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт, хөнгөлөлттэй зээлд хамруулан дэмжихээр тусгасан байна. Үйлдвэрлэгчдийг дэмжихийн тулд экспортод уялдсан худалдаа, үйлдвэрлэлийн сүлжээ бий болгохоор төлөвлөсөн.


• Экспортыг дэмжих хөтөлбөрийг нэг газар зангидаж, хариуцдаггүйгээс хүч тарамддаг тал бий.
• Европын холбоо, АНУ, Канад, ОХУ-ын зах зээлд хэрэглэгчийн эрэлт хэрэгцээний судалгаа хийнэ.
• “Экспортыг дэмжих хөтөлбөр”-т уул уурхайн бус экспортыг 30 хувьд хүргэх зорилт тавьсан ч түүндээ хүрч чадаагүй.

Мөн аль ч төрлийн бүтээгдэхүүн БНХАУ-ын зах зээлээс хараат байдаг тул Европын холбоо, АНУ, Канад, ОХУ-ын зах зээлд хэрэглэгчийн эрэлт хэрэгцээний судалгаа хийх зэрэг шинэ санаанууд багтжээ. Гэхдээ ажлын байр нэмж, экспортыг төрөлжүүлэх том зорилт тавьсан бол онилж буй салбараа зөвхөн хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнээр хязгаарлах нь тийм ч оновчтой бус. Тухайлбал, аялал жуулчлалын салбарыг татвар болон бусад хөшүүргээр дэмжих талаар “Монгол экспорт” хөтөлбөрт огт дурдсангүй. Мөн зах зээл нь өргөн, хэрэглэгч олонтой технологийн салбар, инноваци шингэсэн бүтээгдэхүүнийг бодитоор дэмжих асуудлыг орхигдуулжээ. Уг нь Засгийн газрын явуулж буй бодлого, төлөвлөгөөнд дээрх хоёр салбарыг дэмжих талаар байнга дурдагддаг ч “Монгол экспорт” хөтөлбөрийн гадна үлдэв. Хэрэв бодит тооцоо, судалгаатайгаар дэмжвэл аялал жуулчлал уул уурхайн экспорттой тэнцэхүйц ашиг орлого авчирч болохыг эдийн засагчид онцолдог. Манай улс экспортыг дэмжих хөтөлбөрийг нэг газар зангидаж, хариуцдаггүйгээс хүч тарамддаг тал бий. Ийм жишиг ч “Монгол экспорт” хөтөлбөрт харагдаж байна.

Тухайлбал, ноос, ноолуурын салбарыг түлхүү дэмжихээр тусгасан. Харин ХХААХҮЯ-наас “Ноос, ноолуур” үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхээр болоод байгаа билээ. Өмнө нь Засгийн газар болон яамдаас ноос, ноолуурын салбарт долоон төсөл хэрэгжүүлсэн ч төдийлэн үр дүнд хүрээгүй. Үүний гол шалтгаан нь байгууллага хоорондын уялдаа холбоо, яам болон албан тушаалтнууд нь хөтөлбөрөө өмчилдөгтэй холбоотой гэдгийг МУИС-ийн Эдийн засгийн тэнхимийн багш Ч.Нарантуяа судалгаандаа дурдсан байдаг. Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрийн дагуу санаачилсан “Монгол экспорт” хөтөлбөрийг улсын төсөв, Хөгжлийн банк, хөнгөлөлттэй зээл, тусламж болон хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтаар санхүүжүүлнэ. Үндэсний хэмжээний цөөнгүй салбарыг хамарсан энэ хөтөлбөрт багагүй хөрөнгө, мөнгө орох нь гарцаагүй. Тиймээс байгаа зөв онож, өмнөх олон хөтөлбөр шиг үр дүнгүй, нэр төдий хөтөлбөр бүү болоосой.