A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/236/

Улс төрийн таатай нөхцөл бизнест тусгалаа олж байна

Айлчлалаар эдийн засгийн таатай коридор бий болсон

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/236/


Монголын үндэсний худал­ даа, аж үйлдвэрийн танхимын ерөнхийлөгч Б.Лхагважавтай ярилцлаа. БНХАУ-д хийсэн Ерөн­ хий сайд У.Хүрэлсүхийн албан айлчлалын бүрэлдэхүүнд тэрбээр орж ажилласан юм.

-Ерөнхий сайдын БНХАУ-д хийсэн энэ удаагийн албан айлчлалын гол үр дүнг та хэрхэн тодорхойлох вэ. Хоёр орны эдийн засаг, бизнесийн харилцаанд хэр ахиц дэвшил гарсан бэ?

-БНХАУ-д хийсэн Ерөнхий сайдын айлчлал цаг хугацааны хувьд маш онцлог үед тохиож таарлаа. Учир нь, өмнөд хөрш намын их хурлаараа улс төрийн маш чухал шийдвэр гаргасан. Энэ нь төрийн тэргүүний эрх барих хугацааг хугацаагүй болгож, одоогийн удирдагч Ши Жиньпин бүх насаараа улсаа жолоодох эрхтэй болсон. Хоёрдугаарт, манай хоёр хөршид улс төрийн уур амьсгал нэлээд өөрчлөгдөж байна. Үүнээс гадна дэлхийн худалдааны дүрэм өөрчлөгдөж, уг дүрмийг зохиодог улсуудын хооронд тэмцэл ид явагдаж байна. Нэг ёсондоо, худалдааны дайн өрнөж байгаа энэ үед Ерөнхий сайдын айлчлал болж өндөрлөлөө. Урд хөршдөө хийсэн Засгийн газрын тэргүүний айлчлал улс төрийн ач холбогдолтой төдийгүй эдийн засгийн харилцаанд багагүй дэвшил авчирсан. Өөрөөр хэлбэл, хоёр орны худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг тэлэх, одоогийн худалдааны эргэлтийг нэмэгдүүлэхэд чиглэлээ. Энэ нь айлчлалын үр дүнг багагүй өргөж өгсөн.


-Хоёр орны гадаад худал- дааны эргэлт өнгөрсөн оны байдлаар 6.7 тэрбум ам.доллараар хэмжигдэж байна.

-Тийм ээ. Энэ хэмжээг 2020 он гэхэд 10 тэрбум ам.долларт хүргэх зорилт хоёр улс хамтран дэвшүүллээ. Монгол Улсын нийт гадаад худалдааны 63 хувийг өмнөд хөрштэй хийж буй худалдаа эзэлдэг. 2016 онтой харьцуулахад өнгөрсөн онд хоёр орны худалдаа 30 гаруй хувиар өссөн. Ирэх жилүүдэд үүнээс илүү өсөлт хүлээгдэж байна. Хятадын дарга хоёр орны худалдааны эргэлтийг нэмэгдүүлэхэд онцгой ач холбогдол өгч байгаагаа энэ удаагийн айлчлалын үеэр илэрхийлсэн. Үүнийг ажил хэргийн түвшинд шилжсэн гэж ойлгож болно. Хоёр орны Засгийн газар уг зорилтыг биелүүлэхэд анхаарч ажиллах учиртай. Мэдээж 10 тэрбум ам.долларт хүргэхэд гол оролцогчид нь бизнесийн байгууллага, хувийн хэвшил байна. Улс төрийн айлчлалаас залгаад Бээжин хотод хоёр улсын бизнесийн форум болж, Монголын талаас 160 орчим компанийн 290 гаруй төлөөлөгч оролцлоо. Бизнесийн уулзалт өндөр хэмжээнд болсон. Улс төрийн нааштай гарсан үр дүнг шууд хэрэгжүүлэх бизнесийн байгууллага, түншүүд газар дээр нь хоорондоо уулзаж, гэрээ хэлцэл байгуулж, хамтын ажиллагаагаа шат шатаар ахиуллаа. Өөрөөр хэлбэл, улс төрийн таатай нөхцөл байдал бизнест тусгалаа олж байна. Үүнийг худалдааны эргэлт харуулах байх. Айлчлалаар эдийн засгийн таатай коридор бий болсон. Энэ коридорын хүрээнд том зорилго тавьсан.


-Гадаад худалдааны эргэлтийг 10 тэрбум буюу 3.3 тэрбум ам.доллараар өсгөхөд 2020 хүртэлх хугацаа хангалттай юу. Цаг хугацаа маш шахуу харагдаж байна?

-Энэ зорилтыг бодит ажил болгох гэж хоёр талаас 300 гаруй компанийн 600 гаруй бизнесийн төлөөлөл оролцсон. Бидний хийх ажил маш тодорхой. Худалдааны эргэлтээ 3.3 тэрбумаар ахиулахын төлөө бизнес эрхлэгчид ажиллана. Үүнийг гардан хийхийн тулд 4.6 тэрбум ам.долларын 36 гэрээ, хэлцэл айлчлалын үеэр байгуулсан. Хамгийн өндөр дүнтэй нь нийслэл хотын нэн тулгамдсан асуудал болсон төв цэвэрлэх байгууламжийн засвар шинэчлэл. Эдийн засгийн зарчим талаас бодит гэрээ, хэлцэл түлхүү байлаа. Үүнийг улс төрийн хувьд бататгасан тоо нь Хятадын даргатай Ерөнхий сайдын хийсэн худалдааны эргэлтээ 10 тэрбум ам.долларт хүргэх том зорилго байсан.


Бусдын бизнес рүү төрийн системийг ашиглаж дайрдаг үзэгдэл их байна


Хоёр улсын хувьд эдийн засгийн одоогийн харилцаагаа улам гүнзгийрүүлэх нөөц боломж байна. Экспортын барааны нэр төрлийг олшруулах, Хятадад нэмүү өртөг шингэсэн эцсийн бүтээгдэхүүн, хөдөө аж ахуйн гаралтай, органик хүнсний бүтээгдэхүүний экспортыг нэмэгдүүлэхэд давуу тал бидэнд байгаа. Худалдааны эргэлтийг бодитой нэмэгдүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэх салбар бол уул уурхайн экспорт. Тэгвэл экспортыг гацааж байгаа нь боомт. Тэнд байгаа гарцын асуудлыг шийдэх гэж Ерөнхий сайд Хятадад хийсэн айлчлалаа өндөрлөж, Гашуунсухайтын боомтоос дотоод айлчлалаа эхлүүлсэн. Уул уурхайн бүсэд төмөр зам яах аргагүй хэрэгтэй. Өмнөд бүсэд төмөр замаас гадна цахилгаан эрчим хүч, баяжуулах үйлдвэр шаардлагатай. Нүүрсээ баяжуулж, нэмүү өртөг шингээх хэрэгтэй байна.


-Хятадын талаас Монголын бизнесийн байгууллагуудтай аль салбарт хамтран ажиллах сонирхол илүү давамгайлж байна вэ?

-Зөвхөн уул уурхай гэлтгүй бусад салбарт хөрөнгө оруулалт татах боломж байна. Тухайлбал, сэргээгдэх эрчим хүч болон аялал жуулчлал, худалдаа, барилга, мах, махан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд хамтарч ажиллах сонирхол их байгааг энэ удаагийн айлчлалын үеэр байгуулсан гэрээ, хэлцэл, санамж бичгээс харж болно. Харилцан ашигтай хамтын ажиллагааг өрнүүлэхэд Хятадын тал бэлэн байна. Ийм хандлага, уур амьсгал бизнес уулзалтын үеэр ч мэдрэгдэж байсан.


-Сая байгуулсан гэрээ, хэлцэл, санамж бичиг цаашид хэрхэн ажил хэрэг болсныг яаж мэдэж болох вэ?

-Үүнийг Засгийн газрын түвшинд хүртэл анхаарч, хяналт тавьж ажиллана гэдгээ Ерөнхий сайд бизнес эрхлэгч нартай уулзах үедээ ч онцолж хэлсэн. Ярилцлагын эхэнд дурдсанаар, бодитой ажил болох гэрээ, хэлцэл гэж харж байгаа. Тиймээс хоосон яриа болоод өнгөрөхгүй. Энэ бол хоёр орны түвшинд, багагүй цаг хугацаа туулсан, судалгаа, тооцоолол нь нарийн тодорхой болсон, одоо бүтээн байгуулалт нь эхлэх ажил. Тиймээс үүнд санаа зовохгүй байна. Гол нь бизнесийн орчин тогтворжиж, эдийн засаг сэргэж буй таатай энэхүү агшныг хувийн хэвшил ашиглах боломжийг улстөрчид олгох хэрэгтэй байна.


-Айлчлалын үеэр байгуулсан хэлцэл, гэрээнээс аль компанийг та онцлох вэ. Эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн салбарт хамтрах сонирхол Хятадын талд байна гэдгийг та хэллээ?

-“Шинэ Азиа” групп Завхан аймгийн Тэлмэн суманд 100 МВт-ын хүчин чадал бүхий дулааны цахилгаан станцын төсөл хэрэгжүүлэхээр болсон. Ирэх сарын дундуур тус компани төслийн нээлтээ хийхээр төлөвлөж байна. Төслийн бүтээн байгуулалт эхэлсэн өдрөөс хойш 19 сарын дараа цахилгаанаа өгч эхэлнэ. Нэг ёсондоо 2019 оны эхээр эрчим хүчний шинэ эх үүсвэр ашиглалтад орно гэсэн үг. Энэ төсөл гэнэт гарч ирээгүй. Найман жилийг туулж байж өнөөдөр бүтээн байгуулалтаа эхлүүлэхээр болж байна. Компанийн хувьд найман жил гэдэг маш урт хугацаа. Том төсөл дагасан улс төрийн эрсдэл их байдаг. Энэ болгоныг давж гарна гэдэг амаргүй. Компанийн зүгээс надад зөвшөөрөл өгсөн учраас уг төслийн талаар ярьж байна. Яагаад гэвэл, бизнесийнхэн яваад хөрөнгө оруулалт татаж, гэрээ, хэлцэл байгуулаад ирэхээр үүнийг булааж авдаг, дайрдаг байдал манайд хавтгайрлаа. Энэ байдлаас болж төслөө алдсан компани, аж ахуйн нэгж олон байна. Хийгдсэн гэрээнийхээ аюулгүй байдлыг хамгаална гэдэг аль ч компанийн хувьд үндсэн чухал асуудал болчихоод байгаа. Бусдын бизнес рүү төрийн системийг ашиглаж булааж авдаг үзэгдэл сүүлийн үед их гарч байна.


• Худалдааны эргэлтийг бодитой нэмэгдүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэх салбар бол уул уурхайн экспорт.

• Худалдааны эргэлтээ харахад, 63 хувь нь БНХАУ-д ногдож байгаа. Тоон дүнгээр бол өндөр байна.

• Онцолж хэлэхэд, манай бизнес эрхлэгчид маш мэдрэмжтэй болсон.


БНХАУ-тай эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр байгуулах талаар хөндсөн үү?

-Манай улсын хувьд иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцааг шинэ агуулгаар баяжуулан гүнзгийрүүлэх, дипломат харилцааныхаа дээд шатанд шилжих бодлого баримталж байна. Харин Хятадын талаас эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр байгуулах талаар байнга хандаж байгаа. Юуны өмнө гадаад худалдааны эргэлтээ нэмэгдүүлэх нь чухал байна. Мөн худалдааны бодлогоо цэгцлэх цаг болсон. Үнийн бодлого их тодорхой байх хэрэгтэй.


-Хоёр улсын бизнесийн түншлэл хэр зузаарч байна вэ. Эргээд харахад, аль салбарт хамтын ажиллагаа гүнзгийрсэн бэ?

-Худалдааны эргэлтээ харахад, 63 хувь нь БНХАУ-д ногдож байгаа. Тоон дүнгээр бол өндөр. Монголоос гарч байгаа экспорт гэвэл хэдхэн нэр төрлийн байгалийн эрсдэс баялаг л байна. Дараагийн түүхий эд нь мал аж ахуй, газар тариалангийн салбарт хамаарна. Засгийн газрын дэвшүүлж буй гурван тулгуурт бодлогын нэг нь эрүүл хүнс. Шар дагаж бяруу хоолонд хүрнэ гэдэг шиг том төслүүд дагаж дараагийн бизнесүүд цэцэглэдэг. Үүний сонгодог жишээ гэвэл эрчим хүчний салбарт шинэ төсөл эхлүүлж буй “Шинэ Азиа” групп гэхэд мөн энэ айлчлалын үеэр Тэлмэнгийн дулааны цахилгаан станцыг түшиглэн баригдах хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл, технологийн паркийн 200 сая ам.доллартай тэнцэх төслийн гэрээнд гарын үсэг зурсан. Хятадын компаниуд бусдад хөрөнгө оруулалт хийх хэмжээнд ирсэн байна. Үүнийгээ дагаад компанийн өөрчлөлт эрчимтэй өрнөж байна. Нийгмийн хариуцлагыг эхэнд тавьж, компанийн засаглалд илүү анхаардаг болсон нь ажиглагдлаа. Тэдний зүгээс нэг л шаардлага тавьж байна. Тэр нь танай компаниуд засаглалаа сайжруулж, олон улсын зиндаанд хүрэх шаардлагатай гэж. Мөн төр нь бизнест хэт хутгалдах, бүх ажлыг хийнэ гээд байвал эргээд хувийн хэвшил тэлэх боломжийг боомилдог гэдгийг ч сануулж байсан. Онцолж хэлэхэд, манай бизнес эрхлэгчид маш мэдрэмжтэй болсон байна. Хоёр орны бизнесийн орчинд таатай уур амьсгал бүрдсэн. Үүнийг хувийн хэвшил үр дүнтэй ашиглах нь чухал.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хувьцаат нэрээр овоглосон хулхи компаниудыг цэгцэлнэ

​1999 оноос хойш нэг ч арилжигдаагүй хувьцаа ч байна​

 0 сэтгэгдэл

Манай жижигхэн хөрөнгийн зах зээлд “том толгой”-той тоглогч цөөнгүй. 1999 оноос өдий хүртэл үнэт цаасыг нь нэг ч хөрөнгө оруулагч тоогоогүй, хувьцаа нь арилжигдаагүй компани хүртэл хувьцаат компани гэсэн сэтэр зүүчихсэн яваа аж. Монгол улсад 1990-ээд оноос хөрөнгийн зах зээл хөгжиж, хувьцаат компаниудын тоо өдгөө 220-д хүрлээ. Гэвч энэ зах зээл ердөө 20-хон компанийн нуруун дээр яваа гэхэд хэлсдэхгүй. Энэ оны эхний хагасын нийт арилжааны 94 хувийг ердөө 20-хон компанийн хувьцаа бүрдүүлжээ. АПУ-гаар ахлуулсан, “Говь”, “Сүү”, “Тавантолгой”, МИК зэрэг тоотой хэдэн компани өнөөдөр Монголын хөрөнгийн зах зээлийн арилжааг нугалж, амьд байлгаж байна. Өнгөрсөн долоон сарын хугацаанд гэхэд биржид бүртгэлтэй компаниудын 58 хувийнх нь хувьцаа их, бага хэмжэгээр арилжигджээ. Харин үлдсэн 42 хувийнх нь үнэт цаасанд салхи ороогүй.

Энэ дунд сүүлийн 10, бүр 20 орчим жилийн хугацаанд хувьцаа нь нэг ч удаа арилжигдаагүй компани цөөнгүй байгаа аж. Тэдний зарим нь хэдийнэ амьсгал хураасан бол багагүй хэсэг нь царцсан, эсвэл хууль журам үл тоон, үйл ажиллагаа явуулсаар байна. Уг нь Монгол улсын Компанийн тухай хуульд, биржид бүртгэлтэй компаниуд хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаа санхүүгийн жил эцэслэснээс хойш дөрвөн сарын дотор хийх ёстой. Гэтэл энэ онд нийт компанийн 60 хувь хуулийн дагуу хурлаа хийсэн гэж Монголын хөрөнгийн биржээс мэдээлээ. Ер нь бүртгэлтэй компаниудын бараг тэн хагас орчим нь жилийн жилд усанд хаясан чулуу шиг оддог нь гэм биш зан болсон. Сүүлийн дөрвөн жилд нийт компаниудын ердөө 50-60 гаруй хувь л хуулийн хугацаанд хувьцаа эзэмшигчдийн хурал зарлажээ.

Хөрөнгийн зах зээл ердөө 20-хон компанийн нуруун дээр явна

Үлдсэн хувь нь хурал хийдэггүй. Ингэснээр эдгээр компанийн төлөөлөн удирдах зөвлөлийнх нь бүрэн эрх санхүүгийн жилийн турш хүчингүй төдийгүй, энэ хугацаанд хийсэн аливаа гэрээ хэлцэл нь хүчин төгөлдөр бус болох учиртай. Бас санхүүгийн тайлангаа өгөх хуулийн хугацаа хэдийнэ өнгөрсөн ч хэл ам дагуулж байж хагас дутуу тайлан илгээдэг. Хувьцаа эзэмшигчиддээ компанийн үйл ажиллагааг ил тодоор тайлагнадаггүй гээд “хувьцаат” хэмээх үгээр овоглосон хариуцлагагүй компаниудын дутагдлыг дурдвал дуусахгүй. Ер нь хөрөнгийн зах зээл иргэдээс ирдэг гомдол саналын тоогоороо санхүүгийн салбарт толгой цохиж явна. Монголын хөрөнгийн биржийг санхүүгийн бүтээгдэхүүний дэлгүүр гэж үзвэл хууль дүрмээ сахидаггүй, “том толгой”-той компаниуд чанаргүй бараа гэсэн үг. Тэгвэл хулхи барааг хэрэглэгчид худалдан авах уу. Хувьцаат хэмээх нэрээр овоглосон хулхи компаниуд үнэт цаасны зах зээлд итгэх иргэдийн итгэлийг эвдэж, үнэт цаасанд хөрөнгө оруулах сонирхлыг бууруулж байна. Ялангуяа, сүүлийн нэг жилийн хугацаанд хөрөнгийн зах зээлийг сонирхох иргэдийн тоо эрс нэмэгджээ. Оны эхний долоон сард хөрөнгийн зах зээлд 30 орчим мянган тоглогч шинээр нэмэгджээ. Үүний 99.7 хувь нь дотоодын иргэн, аж ахуйн нэгж. Хөрөнгийн зах зээлд шинээр данс нээлгэсэн иргэдийн тоо өмнөх оны мөн үеэс 4.2 дахин өсчээ.

Монголчууд хувьцааг ид шохоорхож буй энэ үед хулхи, хувьцаат компаниуд иргэдийн итгэлийг бууруулна. Цаашлаад мэдлэг дутмаг иргэд үйл ажиллагаа явуулдаггүй, мэдээлэлгүй компаниудын хувьцааг авч, эд хөрөнгөө эрсдэлд оруулахыг үгүйсгэхгүй. Энэ хэрээр олон нийтийн дунд сэргээд буй хөрөнгийн зах зээлийн нэр хүндийг унагах эрсдэлтэй юм. Тиймээс байгаа, байхгүй нь бараг мэдэгддэггүй олон компанийг цэгцлэх, чадавхыг нь сайжруулах шаардлагатай байна. Юун түрүүнд нэгэнт хөрөнгийн зах зээлд хөл тавьсан компаниудынхаа засаглалыг сайжруулах нь чухал байгаа юм. Хувьцаат компаниуд эхний ээлжинд үйл ажиллагааны мэдээллээ ил тод, нээлттэй болгох. Ингэснээр хөрөнгө оруулагчдын анхаарлыг татаж, итгэлцлийг бий болгоно гэж салбарынхан үзэж байна. Учир нь манайд хаалттай үйл ажиллагаа явуулж буй нээлттэй хувьцаат олон байгаа юм. Наанадаж, хувьцаат компаниуд жил бүрийн ашигт ажиллагаа, татварын хувь хэмжээ, ногдол ашгаас гадна компанийн ирээдүйн төлөвлөгөө, шинэ гэрээ хэлцэл, үйл явдлаа цаг тухайд нь мэдээлж байх үүрэгтэй. Гэвч энэ мэт энгийн үүрэг биелүүлэхдээ хүртэл компаниуд хойрго хандсаар байгаа аж. Цаашлаад энэ зах зээлийг цэгцэнд оруулахын тулд хөрөнгийн зах зээлийн тоглогчдыг тооноос чанарт шилжүүлэх шаардлагатай байна.

Хөдөлдөггүй хөрөнгийн зах зээлээ хөгжүүлэхийн тулд манай зохицуулах байгууллагууд сүүлийн хэдэн жил хувьцаат компаниудын толгойг нь илж, зөрчил дутагдлуудыг нь нүдээ анин өнгөрөөсөөр ирсэн. Гэтэл зарим компани “биднийг хэн яахав” гэсэн шиг дур зоргоороо аашлан, хууль журамгүй гэж эндүүрч явна. Ер нь нэг барааг хэн ч худалдаж авахгүй хориод жил болж байгаа гээд бод доо. Ямар ч бараа лангуун дээрээ ялзарч муудна биз. Тэгэхээр муудсан бүтээгдэхүүн иргэдэд төдийгүй эргээд хөрөнгийн зах зээлийнхээ эрүүл тогтолцоонд сөргөөр нөлөөлж мэдэхээр байна. Бас ямар ч дэлгүүр хүн сонирхохгүй бараа бүтээгдэхүүнээ акталж, агуулах саваа цэвэрлэдэг. Тэгвэл үүдээ нээгээд 30 орчим жилийг үдэх гэж буй Монголын хөрөнгийн бирж чанаргүй бараануудаа цэвэрлэх, дахин сэргээх, цоо шинэ бараагаар сэлбэх цаг нь хэдийнэ болжээ. Хувьцаа нь амьгүй компаниудыг цэгцлэх, зах зээлийн бүтээгдэхүүнүүдийн чанарыг сайжруулахаар санхүүгийн зохицуулах хороо болон Монголын хөрөнгийн бирж хамтран ажлын хэсэг байгуулжээ. Хөрөнгийн зах зээлийн бодлогыг атгадаг эдгээр байгууллагын хамтарсан баг харин одоо энэ шинэчлэлийг зоримог хийж, хөрөнгийн зах зээлээ цэгцлэх эсэхийг харах л үлдлээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Банкууд иргэдэд зээл, хадгаламжийн бодит хүүг тодорхой мэдээлэх үүрэгтэй болсон

 0 сэтгэгдэл

Монголбанкны Мөнгөний бодлогын газрын Эдийн засгийн шинжилгээ, бодлогын хэлтсийн ахлах эдийн засагч Б.Дуламзаяатай ярилцлаа.

-“Банкны хүү бодох аргачлал, хүү, шимтгэл, хураамжийн мэдээллийн ил тод байдлын” журмыг шинэчлэн батлаад байна. Уг журмаар хамгийн их зохицуулагдаж байгаа, санхүүгийн хэрэглэгчдэд шууд мэдрэгдэх гол зохицуулалт нь юу вэ?

-Уг журмын зорилго нь банкны хүү бодоход баримтлах зарчмыг тодорхойлох, хүү, шимтгэл, хураамжийн мэдээллийг харилцагчдад ил тод байлгах, улмаар хадгаламж эзэмшигч, харилцагчдын эрх ашгийг хамгаалах юм. Банкууд ихэвчлэн зээл, хадгаламжийн бүтээгдэхүүний зөвхөн зарласан хүүг мэдээлдэг. Гэтэл зарласан хүүнээс гадна зээл авах явцад зээл судлах, барьцаа хөрөнгийг баталгаажуулах, даатгуулах зэрэг нэмэлт зардлууд гардаг бөгөөд эдгээрийг оруулж тооцсон Зээлийн бодит өртөг нь харилцагчаас гарах зардлыг илүү бодитой илтгэдэг. Өмнөх журамд тодорхой төрлийн зээлүүдэд Зээлийн бодит өртөгийг тооцдог байсан бол одоо 100 сая төгрөгөөс доош дүнтэй бүх зээлдэгчдэд зээлийн бодит өртөг тооцож, танилцуулдаг байхаар хамрах хүрээг нэмэгдүүлсэн. Ингэснээр иргэд банкнаас зээл авах болон хадгаламж байршуулахдаа хүү, шимтгэл болон бусад зардлын мэдээллийг нээлттэй авах эрхтэй, нөгөө талаас банкууд ч иргэдэд зээл авахтай холбогдон гарах зардал, хүү, шимтгэл, хураамжийн мэдээллийг гаргаж өгөх байдлаар үүрэг хүлээж, хариуцлага нэмэгдсэн.

-Ерөнхийдөө зээл олгох, хүү тооцох, зээлийн бодит өртөг хэд болох гэх зэрэг харилцагчид илүү дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөх зохицуулалтууд оржээ. журмын хэрэгжилтэд хэрхэн хяналт тавих вэ?

-Монголбанк хяналт тавьж, жилд нэгээс доошгүй удаа газар дээр нь шалгалт хийх, шалгалтын үр дүнгийн дагуу холбогдох үүрэг, даалгавар, зөвлөмж өгөх болно. Мөн Монголбанкны вэб хуудсанд зээлийн бодит өртгийн тооцоолуурыг байршуулахаар ажиллаж байна. Ингэснээр харилцагчид уг тооцоолуурыг ашиглан өөрийн сонирхож буй зээлийн бодит өртөгийг тооцох, банкны тооцоололд хяналт тавьж, асуудал гарсан тохиолдолд харилцагч банк эсвэл Монголбанкинд хандах боломжтой.

-Иргэд мэдээлэл муутайгаас болж, хэт их зээл авах, өрийн дарамтанд орох тохиолдол их байдаг. Журмын дагуу банкууд хүү, шимтгэлийн мэдээллийг нээлттэй, ил тод, тодорхой өгснөөр энэ асуудлыг шийдвэрлэж чадах байх?

-Банкны хүү, шимтгэл, хураамжийн мэдээллийн нээлттэй, ил тод байдлыг нэмэгдүүлснээр харилцагчид өөрт ирэх төлбөрийн дарамт, санхүүгийн зардлыг бүрэн ухамсарлах, нээлттэй мэдээлэлд тулгуурлан оновчтой шийдвэр гаргах боломж дээшлэнэ гэж бид хүлээж байна. Харин иргэдийн өрийн дарамтыг хязгаарлаж, улмаар санхүүгийн салбарт эрсдэл хуримтлагдахаас сэргийлэх зорилгоор банкнаас олгох иргэдийн хэрэглээний зээлд өр-орлогын харьцааны дээд хязгаарыг Монголбанк тогтоож, 2019 оны эхнээс мөрдүүлэхээр шийдвэрлэсэн.

-Зээлийн гэрээний үсгийн шрифт хэт бага, уншихад төвөгтэй байх нь элбэг. Энэ асуудлыг бас журмаар зохицуулж өглөө. үүнийг тодруулахгүй юу?

-Журамд “Банкны зээл, хадгаламжийн гэрээний үсгийн фонт есөөс багагүй, тодорхой, ойлгомжтой байна.” гэж тусгасан. Ингэснээр банкны харилцагч гэрээний мэдээлэлтэй нарийн танилцах боломж нэмэгдэх болов уу.

-Шинэчлэн батлагдсан журмаар банк аливаа хадгаламж, зээлийн бүтээгдэхүүний хүүг жилээр илэрхийлж, олон нийтэд мэдээлнэ гэжээ. Одоогоор банкууд хэдий хугацаагаар зээл, хадгаламжийн хүүгээ зарладаг вэ. Ялангуяа, зээлийн хувьд хэт бага хугацаагаар хүүг зарлах нь харилцагчийг төөрөгдүүлэх нөхцөл байдалд хүргэдэг байх?

-Өмнөх журамд энэ талаар ямар нэг зохицуулалт байгаагүй тул банкууд бүтээгдэхүүний онцлогоос хамааран хүүг жилээр, улирлаар эсвэл сараар зарлаж ирсэн. Тухайлбал, зээлийн сарын хүү 1.8 хувь гэж зарлах нь харилцагчид бага дүн мэт харагддаг боловч жилийн хүү нь хүү бодох давтамжаас хамааран 21.6 хувь буюу түүнээс дээш байх боломжтой. Иймд хүүг жилээр зарлах нэгдсэн стандарт тогтоох нь харилцагчийг төөрөгдүүлэх нөхцөлөөс сэргийлэх, харилцагчид зарласан хүү болон зээлийн бодит өртөгийн мэдээллийг бодитоор хүргэх ачхолбогдолтой.

-Иргэдээс хамгийн их гомдол ирдэг зүйл нь ипотекийн зээл дээр хүү хэт өндөр бодогдож, үндсэн зээл бараг төлөгдөхгүй байна гэх асуудал. Журмаар энэ асуудлыг зохицуулж байгаа юу?

-Журамд сар бүр эргэн төлөлт хийх нөхцөлтэй зээлийг харилцагчийн төлбөрийн чадвар, мөнгөн урсгалтай уялдуулан сарын нийт төлбөр нь тогтмол, эсвэл үндсэн төлбөр нь тогтмол хувилбараас сонгуулахаар заасан. Сарын нийт төлбөр тогтмол зээлийн хувьд хугацааны эхэн үед зээлийн үндсэн төлбөр бага, хүүний төлбөр өндөр байдаг бол сүүл үед үндсэн төлбөр өндөр, хүүний төлбөр бага болдог. Харин сарын үндсэн төлбөр тогтмол хувилбарыг сонгох тохиолдолд сар бүр тэнцүү дүнгээр зээлийн үндсэн төлбөр буурах боловч хугацааны эхэнд төлөх зээлийн нийт төлбөрийн дарамт өндөр. Иймд иргэд банкнаас зээл хүсэхдээ төлбөр хийх ямар сонголтууд байгааг тодруулж, өөрийн орлого, мөнгөн урсгалд тулгуурлан оновчтой хувилбар сонгох хэрэгтэй.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Уул уурхайн нүүдлээс үндсэн түүхий эдүүд хоцрохгүй

​Уул уурхайн салбарын худалдан авах, нэгдэн нийлэх хэлцэл идэвхжиж байна​

 0 сэтгэгдэл

Эрдсийн үнэ навс унаснаас хэсэгтээ намжаад байсан уул уурхайн салбарынхны нүүдэл өмнөх оноос идэвхжиж эхлэв. Уул уурхайн мөнгөтэй компаниуд ирээдүйд “чулуу” болчих ашигтай уурхай, ордын араас ангуучилж, урт хугацааны өгөөжийн хойноос хошуурцгааж байна. Өнгөрсөн онд энэ салбарын нэгдэн нийлэх болон худалдан авах хэлцэл буюу M&A-ийн нийт мөнгөн дүн дөрвөн жилийн дээд цэгт хүрчээ. Ингэснээр 51 тэрбум ам.доллартай тэнцсэн байна. Тэгвэл энэ оны эхний улиралд уг дүн бараг 90 хувиар өсөж, хэдийнэ 25 тэрбум ам.доллар давжээ. Хэдийгээр эдгээр хэлцэл хэдхэн компанийн дунд өрнөж буй ч ашигтай төслийн төлөөх нүүдэл нь эрдсийн зах зээлийн ирээдүйг заадаг. Өөрөөр хэлбэл, салбарын гол хөрөнгө оруулагчид, элит компаниуд ямар түүхий эд сонирхож, юунд хөрөнгө оруулж буйгаас уул уурхайн салбарын ирээдүйн чиг хандлагын харж болно гэсэн үг. Тэгвэл нүүдэл хааш чиглэж буйг харцгаая. Өнгөрсөн улиралд поташийн орд уурхайг хөрөнгө оруулагчид хамгийн их сонирхжээ.

Харин үүний араас хөнгөн цагаан, алт, нүүрсний төслүүд бичигдсэн байна. Ялангуяа, үнэ нь ёроолын цэгт хүрснээс үнс болно гэгдэж байсан нүүрсний бизнесийг сонирхогчдын тоо сүүлийн жилүүдэд эрс нэмэгдсэн. Өнгөрсөн онд гэхэд л нүүрсний орд авахад зарцуулсан мөнгөн дүн 156 хувиар өсөж, 8.5 тэрбум ам.долларт хүрчээ. Хэдийгээр хүлэмжийн хийг хумихаар дэлхий даяар нүүрсний хэрэглээг бууруулж буй ч өнөө хэр энэ түүхий эд хөрөнгө оруулагчдын сонирхол татсаар байна. Гэхдээ уул уурхайн зарим том компани нүүрсний бизнесээ бүр мөсөн орхихоор зорьж байгаа. Тухайлбал, уул уурхайн салбарын тэргүүлэгчдийн нэг Rio Tinto групп нүүрсний орд уурхайнуудаа худалдаж эхэлсэн. Өнгөрсөн онд гэхэд Хятадын Yancoal компанид өөрийн охин компани болох Coal & Allied Industries-ийг 2.7 тэрбум ам.доллараар борлуулсан юм. Мөн өнгөрсөн гуравдугаар сард Glencore компанид нүүрсний хоёр ч уурхайгаа 1.7 тэрбум ам.доллараар худалджээ.


Тус групп 2014 оноос хойш нийт 6.5 тэрбум ам.долларын нүүрсний бизнесээ зарсан байна. Rio Tinto ийнхүү нүүрснээс нүүр буруулж, оронд нь төмрийн хүдэр, зэс, хөнгөн цагааны бизнест түлхүүтөвлөрч буй. Тэгвэл уул уурхайн салбарын элитүүдийн нэг Glencore компани 2018-2020 он хүртэл шинэ бизнесийн худалдан авалтад нийт 1.2 тэрбум ам.доллар зарцуулахаа мэдэгдлээ. Тус компани цайр, никель, зэс, нүүрс гэсэн дөрвөн төрлийн түүхий эдийг онилж байгаа аж. Нүүрсний зах зээлд таатай үе ирээд байгаа учир энэ түүхий эдийн бизнесээ өргөжүүлэхээр төлөвлөж буйгаас гадна батарей үйлдвэрлэлд өргөнөөр ашигладаг түүхий эдүүдийн гарцыг нэмэгдүүлэхээр төлөвлөж байна. Ялангуяа, никель, зэс, кобальтын үйлдвэрлэлийг дэмжинэ. 2020 онд кобальтын гарцаа хоёр дахин нэмэгдүүлэхээр төвлөвлөжээ. Харин Rio Tinto, Glencore-ийн гол өрсөлдөгч болох BHP Billiton занарын бизнесээс гарч, нүүрс, газрын тосыг гол түүхий эд хэмээн зарласан бол Anglo American ч нүүрс сонирхож буй аж.

Тэгвэл Бразилын Vale компани төмрийн хүдрээс гадна никель сонирхож байгаа аж. Үүнээс гадна урд хөршийн компаниудын дунд гангийн бизнесийн хэлцэл эрчтэй өрнөж буй бөгөөд мөнгөн дүн нь 13.3 тэрбум ам.доллар хүрчээ. Ерөнхийдөө, Хятадын компаниуд нэгдэж, Латин Америкийн компаниуд хөрөнгөө худалдах хандлагатай буй. Нэгэн цагт үнэ цэнээ алдаж байсан нүүрс эргэн ирж, хөрөнгө оруулагчдын харааг булааж байна. Гэхдээ энэ түүхий эдээс татгалзах компаниуд ч байсаар байгаа. Түүнчлэн зэс, алт зэрэг түүхий эдийн төслүүд анхаарлын төвд хэвээр байна. Харин цахилгаан автомашин болон батарей үйлдвэрлэл үлэмж нэмэгдэж буй нь эдгээр бүтээгдэхүүний түүхий эдүүдийн орд уурхайн эрэлт нэмэгдээд байна. Ernst & Young-ийн тайланд дурдсанаар поташ, хөнгөн цагаан, алт, нүүрсний бизнесийг хөрөнгө оруулагчид сонирхсон хэвээр. Харин лити, кобальт зэрэг шинэ үеийн түүхий эдүүд рүү хөрөнгө оруулагчид хошуурах болов. Байршлын хувьд Өмнөд Африк, Австрали, Хятадыг илүүд үзэж байна. Дэлхийн шилдэг шинжээчдийг эгнээндээ багтаасан элит компаниудын нүүдлээс харахад манай экспортын гол түүхий эд болох алт, зэс, нүүрсний ордуудыг хөрөнгө оруулагчид сонирхсон хэвээр байх нь. Өөрөөр хэлбэл, хэдийгээр хөрөнгө оруулагчид лити, кобальт зэрэг шинэ таваарууд руу хошуурч байгаа ч нөөц нь жилээс жилд дундарч буй уламжлалт түүхий эдүүд хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг татсаар байх нь.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Шатахууны үнэ дахин өсөх үү

​Монголчууд америкчуудтай адил үнээр шатахуун авдаг​

 0 сэтгэгдэл


Монголоор овоглосон хэн бүхэн наадмаас өөрийг бодох сөхөөгүй байдаг үндэсний их баяраар шатахууны үнийг чимээгүйхэн өсгөчихөв. Одоогоос хэдэн сарын өмнө жавар тачигнаж, чөмөг царцах дөхсөн цагаан сарын үеэр бензин, түлшний үнэ өсөж, жолооч нарыг багагүй бухимдуулсан. Тэгвэл энэ жилийн наадмын онцлох сонин хачины нэг нь түлшний үнийн өсөлт байв. Шатахуун нийлүүлэгчид он гарсаар үнээ алгуур боловч хэд хэдэн удаа нэмжээ. Өнгөрсөн долоон сарын хугацаанд гэхэд АИ-92 ангиллын шатахууны жижиглэнийн үнэ ойролцоогоор 200 төгрөгөөр өссөн байна. Тэгвэл энэ өсөлт иргэн Батын хэтэвчинд хэрхэн нөлөөлж байна вэ. Батын энгийн бензин хөдөлгүүртэй, дундаж оврын суудлын тэрэг 50 литрийн багтаамж бүхий шатахууны савтай (суудлын тэрэгний шатахууны савны дундаж 50-60 литр).


Тэрбээр түлшний “банк”- аа хоёр удаа дүүргээд нэг сарын турш ажил гэр, ойр зуурын хэрэглээгээ залгуулдаг аж. Тэгвэл 2017 онд сарын шатахууны хэрэглээндээ 160 мянган төгрөг зарцуулсан Бат өдгөө 180 гаруй мянган төгрөг төлж байна (АИ-92-ын жижиглэнгийн үнэ 1800-1860 төгрөг). Ингэснээр сарын хэрэглээ нь ойролцоогоор 20, жилийнх 240 мянга орчим төгрөгөөр нэмэгджээ. Шатахууны үнийн өсөлт иргэн Батад ийн нөлөөлж буй бол макро түвшний тойм тооцоо хийе. Ашигт малтмал, газрын тосны газрын мэдээлснээр энэ оны эхний хагаст Монгол улс 31.4 мянган тонн АИ 92 шатахуун импортолжээ. Жижиглэнгийн үнэ нь дунджаар 125 төгрөгөөр нэмэгдсэн гэж үзвэл 3.9 тэрбум төгрөгийн өсөлт үүсчихээд байна.


Энэ бол хагас жилийн үзүүлэлт. Бүтэн жилээр тооцвол 7.8 тэрбум төгрөгийн зөрүү үүссэн гэсэн үг. Гэтэл энэ бол зөвхөн нэг төрлийн шатахууны үнийн зөрүү. АИ-80, дизель түлшний үнийн өсөлтийг тооцвол олон тэрбумаар хэмжигдсэн багагүй дүн гарахаар байна. Гэвч шатахууны өсөлтийн цунами ингээд дуусахгүй. Дугуй талхнаас эхлээд гурил будаа, автобус такси, бүр ус, дулааны үнийг хүртэл хөнддөг. Нийслэлийн Статистикийн газраас тооцсон түлш шатахуун болон өргөн хэрэглээний барааны үнийн өсөлтийн сүүлийн хоёр жилийн харилцан хамаарлыг та харж байна. 2016 оны тавдугаар сараас энэ оны долдугаар сар хүртэл шатахуун түлшний үнэ 17-34 хувь буюу 250-350 төгрөгөөр өсчээ.

• Түлшний үнийн ялимгүй өсөлт иргэдийн нуруун дээр том ачаа болон очиж байна.

• Дэлхийд нэг литр бензиний дундаж ханш 1.18 ам.доллартай тэнцэж байна.

• Монгол Улс 0.86 орчим ам.доллараар литр шатахуун худалдан авч буй нь дундаж үзүүлэлт хэмээн албаныхан тайлбарлаж буй.

Гэтэл үхрийн ястай махны ханш 1900, төмсний үнэ 1500 төгрөгөөр нэмэгдсэн байна. Үүнээс үзэхэд, шатахууны үнэ ялимгүй өсөхөд өргөн хэрэглээний барааны үнэ үлэмж хэмжээгээр нэмэгддэг байх нь. Өөрөөр хэлбэл, түлшний үнийн ялимгүй өсөлт иргэдийн нуруун дээр аварга ачаа болон очиж буй нь энэ. Гэхдээ шатахуун түлш, бараа үйлчилгээний үнэ уралдан өндөлзөх зуур иргэний цалин орлогын өсөлт харин таг зогссон байх юм. Хаанаа ч хүрдэггүй хөдөлмөрийн хөлсөө нэмүүлэхээр арга аашаа барж буй эрүүл мэнд, боловсролын салбарынхны үндсэн цалин 2014 оноос хойш огт өсөөгүй.


Монголчуудын хөдөлмөрийн хөлсний алтан дунджыг илэрхийлдэг медиан цалин 2016 оны зургадугар сард 700 мянган төгрөг хүрч байсан бол 2018 оны тавдугаар сард ердөө нэг хүрэхгүй хувь буюу 7.9 мянган төгрөгөөр нэмэгджээ. Өнөөдөр монгол хүний дундаж цалин 705.9 мянган төгрөгтэй тэнцэж байна. Үнэ, ханш дээшлээд байхад цалин орлого л өсөж өндийлгүй тээр доор үлдчихээд байна. Дэлхийд нэг литр бензиний дундаж ханш 1.18 ам.доллартай тэнцэж байна. Тэгвэл Монгол Улс 0.86 орчим ам.доллараар литр шатахуун худалдан авч буй нь дундаж үзүүлэлт хэмээн албаныхан тайлбарладаг. Гэхдээ дундаж хэмээн тайвшруулж буй үнийг нь иргэдийнх нь цалин, орлоготой нь харьцуулбал тэс өөр дүр зураг гарч ирнэ.


Монголчууд өнөөдөр АНУ-тай бараг ижил үнээр шатахуун худалдан авдаг. Гэтэл Монгол, АНУ-ын иргэдийн цалин, тэнгэр, газар мэт зөрүүтэй. 300 хүрэхгүй ам.долларын дундаж цалинтай монголчууд 4800 ам.доллараар цалинждаг америкчуудтай адил үнээр шатахуун авч байна гээд бод доо. Яалт ч үгүй, шатахуун, түлшний үнэ бидний цалин, орлогод ахадчихаад байгаа биз. Уг нь Сангийн сайд Ч.Хүрэлбаатар шатахууны үнэ нэмэх үндэслэлгүй хэмээн өнгөрсөн сарын эхээр мэдэгдэж байсан. Учир нь шатахууны онцгой албан татварыг тэглэсэн. Ялангуяа, монголчуудын өргөнөөр хэрэглэдэг АИ 80, АИ 92 авто бензинийг импортын татваргүй болгоод багагүй хугацаа өнгөрлөө. Энэ хэмжээгээр төсвийн орлого буурсан. Үүнийг нь татвар төлөгчдийн мөнгөөр нөхөж байгаа хэмээн мэдэгдсэн юм.