A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/618/

Харааж зүхэх бус хамтдаа хөгжих замнал

Уул уурхайд нээлттэй компаниуд улам олон болох хэрэгтэй байна

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/618/



Хувийн өмчийн тухай монголчуудын сэтгэхүйд дэвшил гарахуйц үйл явдал эдийн засгийн сэргэлт, хөрөнгийн зах зээлийн идэвхжилтэй зэрэгцэн өрнөж байна. Гэхдээ зах зээлд түүхий эдийн үнэ сэргэж, уул уурхайн компаниудын үйл ажиллагаа идэвхжиж байгаа сайн мэдээний хажуугаар хөрөнгө оруулагч, баялаг бүтээгчдийг үргээсэн, цаашлаад улс орны эдийн засгийг элгээр нь хэвтүүлж мэдэх саар мэдээ ч тасрахгүй байна. Хамгийн сүүлийн жишээ гэхэд хоосон эх орончдын дүр эсгэсэн шантаажчид Сүхбаатар аймагт үйл ажиллагаа явуулж буй Францын Areva компанийг түйвээх гэж очоод Засаг даргад нь салам загнуулаад гарсан тухай мэдээ олон нийтийн сүлжээгээр өрнөсөн. Үүний өмнөхөн Centerra Gold компанийн Ноён уулын орчим эзэмшиж буй дөрвөн тусгай зөвшөөрлийг шүүхээр цуцлуулсанд нэг хэсэг монголчууд хагартлаа баярласан. Сэлэнгэ аймгийн Баянгол сум дахь Бороогийн алтны ордод үйл ажиллагаа явуулахдаа улсын эдийн засагт чамгүй их дэм болж байсан хөрөнгө оруулагчаа Монголын Засгийн газар дэмжиж ажиллана гэж мэдэгдэж байсан ч орон нутгийн иргэд, уул уурхайн компаниудыг дарамтлан мөшгөдөг цээжээ дэлдэгчдийн өмнө хүчин мөхөстөв. Гэхдээ “Буух эзэнтэй, буцах хаягтай, хариуцлагатай компанид олборлох зөвшөөрөл өгөх нь зөв байсан. Одоо жинхэнээсээ нөгөө байгаль сүйтгэгчид буюу нинжа нар очиж ухаад, хаадын булш бунхан, үнэт дурсгалыг хайр найргүй сүйдэлж хаяна даа” гэх анхааруулга олон нийтийн сүлжээнд бас байлаа. Харамсалтай нь, энэ цаг үед Монголын эдийн засгийг авч яваа, татвар болоод ажлын байрны дийлэнхийг бүрдүүлж буй уул уурхайн салбарт бизнес эрхлэгчдийн бүтэлгүйтэл, зовлон бэрхшээлээр нь бахаа хангаж, цангаагаа тайлдаг хий хоосон цээжээ дэлдэгчид бүр ч их аж.


Дорнод аймгийн Засаг дарга өнгөрсөн дөрөвдүгээр сараас гүний усны хайгуул хийхийг, ирэх оны дөрөвдүгээр сараас уул уурхайн үйл ажиллагаанд гүний ус хэрэглэхийг хориглох захирамж гаргасан. Бас өнгөрсөн хавар Хөвсгөл аймгийн Засаг дарга нутаг дэвсгэрээ бүхэлд нь уул уурхайгүй бүс болгохоор шийдсэн нь тухайн үедээ л сайн мэдээ мэт сонсогдож байлаа. Тэгвэл нэгдмэл улсад байж боломгүй, хэрээс хэтэрсэн энэ бүх эсэргүүцэл хаанаас, юунаас эхтэй вэ. ОУВС-ийн Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөртэй холбоотойгоор төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэхийн тулд ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн 30 хүртэл хувийг орон нутагт нь хуваарилахаа зогсоосон явдал орон нутгийн эсэргүүцэл дарга, цэрэггүй хурцдахад нөлөөлсөн гэж салбарын мэргэжилтнүүд онцолж буй юм. Өөрөөр хэлбэл, Монголын ард түмэн татвар хураалт, төсөв хуваарилалтаар дамжуулан уул уурхайн баялгаас багахан хүртдэг байсан нь таг зогссон гэсэн үг. Зөвхөн орон нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй уул уурхайн компаниудын өглөг, хандиваар л юу юугүй бослого үймээн дэгдээчихгүй явна. Уг нь бид хайгуулаа эрчимжүүлэх, гадаадын хөрөнгө оруулалт татах, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлэх нь салбарын нэн тэргүүний зорилт болоод буй. Гэвч орон нутагт хэн дуртай нь хүч, эрх мэдлээр далайлгаж, дарамтладаг жишиг уул уурхайг нинжа нартай адил муухай харагдуулж байна. Юу юугүй баялгийн хараалын ангал руу түлхэх хар хүч болсон нь нууц биш. Харин өнгөрсөн долоо хоногт Канад улсын Торонтогийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй, Баянхонгор аймагт хайгуулын дөрөв, ашиглалтын нэг тусгай зөвшөөрөл эзэмшдэг Erdene Resource Development (ERD) компани Монголын хөрөнгийн бирж дээр хувьцаагаа давхар арилжаалахаар болсон нь олон нийтэд төрийн оролцоогүйгээр уул уурхайн баялгаасаа өгөөж хүртэх цоо шинэ боломж нээгдлээ.


Олон нийтэд төрийн оролцоогүйгээр баялгийн өгөөж хүртэх цоо шинэ боломж нээгдлээ


Өөрөөр хэлбэл, эсрэг зүгт тас зүтгэж, зөрчил сөргөлдөөн нь чинээндээ тулаад байсан уул уурхайн компани, олон түмний эрх ашиг нэгдэх үндэс суурь бүрэлдсэн гэсэн үг. Австрали, Канад зэрэг уул уурхай өндөр хөгжсөн орнуудад иргэд нь баялгийн өгөөжөө хүртэж чаддаг, компаниуд нь засаглал сайтай байдаг шалтгаан нь уул уурхайг санхүүгийн зах зээлтэй уяж, иргэдийн оролцоог хангаж өгсөнд байдаг аж. 2015 онд Австралийн хөрөнгийн биржийн хийсэн судалгаагаар ард иргэдийнх нь 36 хувь буюу гуравны нэг нь хөрөнгийн зах зээлийн оролцогч байна. Харин Австрали улс чинээлэг байгаагийн гол шалтгаан бол уул уурхай гэдэгтэй дийлэнх иргэд нь санал нэгдэж буйг Хамтын нөхөрлөлийн орнуудын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн судалгааны байгууллага судалж тогтоожээ. Уул уурхайтай болон уул уурхайгүй бүс нутаг, томоохон хотууд, нийт улсын хэмжээнд явуулсан санал асуулгаар дийлэнх иргэд нь Австралийн эдийн засаг, цаашдын хөгжилд уул уурхай тэргүүлэх байр суурь эзэлнэ гэдэгт санал нэгджээ. Тиймээс ч энэ салбарын компаниудын хувьцааг эзэмшдэг энгийн иргэд олон байдаг нь эргэлзээгүй. Харин 7.4 их наяд ам.долларын үнэлгээтэй Хятадын хөрөнгийн зах зээлийн оролцогчдын 80 орчим хувь нь энгийн иргэд байдаг бөгөөд нэг компанийн IPO олоод авбал тэнгэрийн умдаг атгаснаас ялгаагүй их завшаан болдог тухай саяхан Bloomberg суваг сонирхолтой мэдээлэл цацсан юм.


Өөрөөр хэлбэл, эдийн засгийн өсөлтийн ноён нурууг бүрдүүлж буй компаниудын хувьцааг иргэд эзэмшсэнээр тухайн салбарыг харах өнцөг нь өөрчлөгдөж, компаниуд нээлттэй болдог. Учир иймд манай улсын хөрөнгийн бирж дээр гадаадын хөрөнгө оруулалт давамгайлсан уул уурхайн компани хувьцаагаа олон нийтэд санал болгож буй нь цаашид ард иргэд уул уурхайг харааж зүхэх бус, “миний өмч” гэсэн сэтгэлгээгээр хандана гэдгийг санхүү, хөрөнгө оруулалтын консалтингийн MICC компанийн дэд ерөнхийлөгч Б.Зулбаяр тайлбарласан. Тэрбээр “Гадаадын компани Монголын баялгийг барьцаалаад хөрөнгө босгож байна гэсэн дургүйцэл олон нийтээс эхлээд улстөрчдийн дунд ч бий. Тиймээс давхар бүртгэлийг ашиглан нээлттэй компани олон болохын хэрээр ард иргэдийн хандлага өөрчлөгдөж, уул уурхай эрүүл загвараар хөгжинө” гэлээ. Харин Монголын уул уурхайн ассоциацийн ерөнхийлөгч асан Н.Алагаа “Маш зөв зүйтэй жишиг. Гэхдээ манайд хөрөнгийн зах зээл дээр нээлттэй хувьцаат компани болох итгэл үнэмшил, мэдлэг туршлага хандлага төлөвшиж амжаагүй байна. Тиймээс зах зээлийн үнэт зүйл, нээлттэй нийгмийн тухай соён гэгээрүүлэх ажил их хийх хэрэгтэй” гэв. Газрын хэвлий дэх баялаг хараал биш сайн сайхан амьдралыг урин дуудсан ерөөл болохын эхлэл манай улсад нэгэнт тавигдсан. Харин үүний үр шимийг хүртэхийн тулд гадаад зах зээлээс бус дотоодын хөрөнгийн биржээс хөрөнгө босгодог уул уурхайн компаниудын тоо улам нэмэгдэх учиртай. Гэвч орон нутагт хэн дуртай нь “эрх мэдэл” тогтоож, хүчээр шийдэх гэсэн балмад явдлыг таслан зогсоохгүйгээр уул уурхай жам ёсоороо хөгжихгүй.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

“Азийн олимп”-д хамгийн том багаа илгээнэ

 0 сэтгэгдэл


Дөрвөн жилд нэг удаа болдог Азийн наадам энэ сарын 18-наас есдүгээр сарын 2-нд Индонезийн Жакарта, Палембанг хотод зохиогдох гэж байна. “Азийн олимп” гэгддэг энэхүү том наадамд шар тивийн 45 улсын 10 мянга орчим тамирчин оролцохоор мэдүүлгээ өгсөн нь бүх цаг үеийн дээд амжилтаар бүртгэгджээ. 1951 оноос эхтэй азийн наадам өнөө жил анх удаа хоёр хотод зэрэг зохиогдох гэж байгаа юм. Уг нь наадам зохион байгуулах өрсөлдөөнд Вьетнамын ханой хот ялалт байгуулсан. Гэтэл зохион байгуулах тов нэг жилээр өөрчлөгдсөн нь Вьетнамчуудын дургүйг хүргэж, энэхүү эрхээсээ татгалзсан юм. Ингээд сандралд орсон Азийн олимпийн зөвлөл 2014 оны хурлаараа Индонезийг оронд нь сонгожээ. Уг нь 18 дахь удаагийн наадам хуваарь ёсоор 2019 онд зохиогдох байв. Гэтэл тэр жилд нь Индонезид ерөнхийлөгчийн сонгууль болохоор байсан тул нэг жилээр урагшуулахаас аргагүйд хүрчээ. Хэдийгээр хугацаа давчуу байсан ч Индонези улс тал бэлтгэл ажлыг тун чамбай хангалаа. 2011 онд Зүүн өмнөд Азийн наадмыг зохион байгуулахдаа босгосон объектууд нь ачааны голыг нугалж байна. Тэмцээн болон бэлтгэлд зориулсан нийт 80 цогцолборыг тэд ашиглаж байгаа аж.


Улс орны удирдлагууд энэ том арга хэмжээг нүүр улайхааргүй зохион байгуулахын тулд гурван тэрбум гаруй ам.доллар гаргасан нь Азийн наадмын түүхэнд рекорд амжилт болжээ. Өмнө нь “Бусан 2002” наадам 2.9 тэрбум, “Доха 2006” наадам 2.8 тэрбум ам.долларын өртөгтэй зохиогдож байв. Бараг зуны олимпийн наадамд оролцох хэмжээний тамирчин, дасгалжуулагч, албаны хүмүүс ирж байгаа болохоор зардал өндөр гарахаас ч аргагүй. Монголын багийн тухайд спортын 30 төрөлд 269 тамирчин, 128 дасгалжуулагч, албаныхан гээд нийт 397 хүний нүсэр бүрэлдэхүүнтэй Индонезийг зорихоор болсон нь наадмын түүхэн дэх дээд амжилт боллоо. Тамирчдыг үдэн гаргах, төрийн далбаа гардуулан өгөх ёслолын ажиллагаа өчигдөр Спортын төв ордонд болсон юм. Монгол улсын Засгийн газраас баг тамирчдын бэлтгэл сургуулилт, шигшээ багийн тамирчдын замын зардалд 578 сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүлсэн болохыг БСШУСЯ-ны дэд сайд Г.Ганбаяр энэ үеэр дуулгав. Манайхан дөрвөн жилийн өмнөх Инчоны Азийн наадмаас таван алт, дөрвөн мөнгө, 12 хүрэл, нийт 21 медаль авч, үнэмлэхүй амжилт тогтоосон.


Тэгвэл одоогийн багт энэ амжилтыг давтах, ахиулах хүндхэн даалгавар ногдож байна. Монголын багийн ахлагч, МҮОХ-ны гүйцэтгэх зөвлөлийн гишүүн Ц.Сандуй үүнээс өндөр амжилт үзүүлэх зорилготой хэмээн ярилаа. Тэрбээр “Монгол улсын Засгийн газар, МҮОХ-той хамтраад баг тамирчдынхаа бэлтгэлд түлхүү анхаарсан. Тухайлбал, тэмцээн уралдааны үеэр өмсөх хувцас хэрэглэл, бэлтгэлд шаардлагатай уураг витаминаар хангалаа. Өмнөх наадамд монголын баг өндөр амжилт үзүүлсэн. Харин энэ удаа түүхэн дэх хамгийн том бүрэлдэхүүнтэй баг оролцож байна. Манайхан энэ удаа нийт 28 медаль авна гэж тооцсон. Алтан медалийн тухайд өмнөх наадмынхаас бууруулахгүй байх зорилготой” гэсэн юм. Харин Биеийн тамир, спортын газрын дарга Ц.Шаравжамц “Монголын багийн бэлтгэл сайн хангагдсан. Энэ жил түүхэнд байгаагүй олон тамирчин орж байгаа. Тэр хэрээр амжилт урьд өмнөхөөс дээшилнэ гэж найдаж байна. Бүх тамирчид маань дөрвөн жилийн өмнө Инчонд үзүүлсэн амжилтаа давтах, ахиулахын төлөө зүтгэх болно.

Сагсан бөмбөгийн төрөлд эрэгтэй, эмэгтэй баг орно. Үүнээс гадна 3х3 төрлийн баг маань сайн өрсөлдөх байх. Угаасаа Азийн аваргад түрүүлсэн баг шүү дээ” гэв. Манайхан ТОП гэгддэг жүдо, чөлөөт бөх, бокс, буудлагын төрөлдөө ихээхэн найдвар тавьж буй нь тодорхой. Өмнөх наадмаас гурван алт шүүрсэн жүдочдын хувьд энэ удаад дэлхийн аварга М.Уранцэцэг, Д.Сумъяа, дэлхийн медальт Д.Амартүвшин, Б.Мөнгөнчимэг болон олимпийн аварга Н.Түвшинбаяр тэргүүтэй шилдгүүдээ Индонез руу илгээнэ. Чөлөөтийнхөн ч бас Э.Бэхбаяр, О.Насанбурмаа, П.Орхон, Э.Сумъяа, Г.Мандахнаран тэргүүтэй дэлхийнмедальтнуудаа сойжээ. Боксын шигшээгийн тухайд олимп, дэлхийн медальт Д.Отгондалай бэртлийн улмаас тэмцээнийг өнжиж байна. Гэхдээ бусад нь ямар ч медаль авахад гайхах явдалгүй. ТОП дөрвөн төрлөөс гадна 3х3 сагсан бөмбөгийн шигшээ маань энэ тэмцээнд “ногт ганзагалаж” очно. Тивдээ түрүүлж, дэлхийн аваргын шилдэг наймд шалгарсан баг зөвхөн алтан медаль авахыг зорих нь тодорхой биз ээ. Манай сагсчид тэмцээний “В” хэсэгт БНСУ, Тайвань, Кыргызстан, Бангладешийн багтай өрсөлдөх юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Мандал сумаас олдсон арслан зааны олдворыг нийслэлд авчирчээ

​Олдворуудыг ухаж авахдаа хугалж, гэмтээсэн байна​

 0 сэтгэгдэл


Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутаг дахь “Бороо гоулд” компанийн талбайгаас эртний амьтдын олдвор илэрсэн тухай мэдээлэл өнгөрсөн амралтын өдөр манай сонинд ирсэн юм. Тус компанийн талбай дахь чингэлгүүдэд үлэг гүрвэл болон арслан зааны олдвор хадгалагдаж байсныг хуулийнхан илрүүлсэн гэх мэдээллийн дагуу бид сурвалжиллаа. Өнгөрсөн баасан гарагт ШУА-ийн харьяа Палеонтологи, геологийн хүрээлэнд цагдаагийн байгууллага хандаж эртний олдворууд илэрсэн тухай мэдээлсэн аж. “Бороо гоулд” компанийн талбай дахь чингэлэгээс дөрөвдөгч мөстлөгийн үеийн гурван хэсэг олдвор гарсан байна. Гэхдээ нийгмийн сүлжээгээр бичиж буй шиг үлэг гүрвэлийн олдвор илрээгүй.

Харин одоогоос 30-20 мянган жилийн өмнө амьдарч байсан арслан зааны соёоны хэсэг, шууны яс болон одос үхрийн эвэрний хэсэг гэсэн гурван олдвор гарчээ. Тухайн үед эдгээрийг хэн, хэзээ олсон, ямар зорилгоор хадгалж байсныг мэдэх хүн байгаагүй аж. Хуулийнхан ч нөхцөл байдлыг тодруулахаар шалгаж эхэлсэн байна. Эх сурвалжийн мэдээлснээр эдгээрийг “Бороо гоулд” компани олборлолт хийж байх үедээ илрүүлсэн. Гэхдээ энэ нь саяхных бус, нэлээн хэдэн жилийн өмнө олсон олдвор байсан аж. Арслан заан бол хүн төрөлхтөнтэй хамт амьдарч байсан хамгийн отгон эртний амьтдын нэг. дэлхийд дөрвөн удаа галав юүлснээс хамгийн сүүлийнхэд нь устсан байдаг. Дэлхийн бөмбөрцгийн умард хэсгээс буюу Сибириэс арслан зааны үлдэгдэл хамгийн их олдсон түүхтэй.

Энэ хэсэг цэвдэг ихтэй учраас арслан зааны үлдэгдлийг хэдэн мянган жилийн турш сайтар хамгаалж иржээ. Харин манай орон Сибирийн бүстэй хил залгаа, цэвдгийн тархалтаараа дэлхийд тавдугаарт ордог. Тиймээс арслан зааны олдвор мэр сэр илэрдэг аж. Хамгийн анх эрдэмтэд Төв аймгийн Жаргалант сумын нутгаас арслан зааны хос соёо олсон. Мөн Булган аймгийн Сэлэнгэ сумын Энхтолгой, Сэлэнгэ аймгийн Баруунхараа, Бугант, Ерөө, Хүдэр орчмоос болон Хөвсгөл аймгийн Ренчинлхүмбэ сум буюу Дархадын хотгороос арслан зааны янз бүрийн хэмжээтэй үлдэгдэл илэрч байв. Эдгээрийн ихэнхийг нутгийн иргэд анх олж мэдээлсний дагуу судлаачид газар дээр нь очин судалж, цаашлаад хамгаалалтад авсан байдаг. Харин өнгөрсөн баасан гарагт тус компанийн чингэлэг дотроос олдсон олдворуудын түүх эдгээрээс өөрөөр өрнөж байна.

Чингэлгээс илрүүлсэн олдворуудыг хэдэн жилийн өмнө олсон байжээ

Уг нь ямар ч түүх, соёлын ховор олдвор олсон хувь хүн, байгууллага эхлээд орон нутгийн засаг захиргаанд хандах үүрэг хуулиар хүлээсэн байдаг. Захиргаа нь цааш шинжлэх ухааны байгууллагатай холбож, тухайн эд, зүйлийг гэмтээлгүйгээр зөөвөрлөж, судалж, хадгалдаг. Харин “Бороо гоулд” компанийн талбайгаас илэрсэн гурван хэсэг олдворыг илрүүлсэн даруйдаа орон нутгийн захиргаанд мэдэгдээгүй нуун дарагдуулсан бололтой. Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын тамгын газрын даргатай өчигдөр утсаар холбогдоход энэ талаар анх удаагаа сонсож буй, ийм мэдээлэл ирээгүй гэж байлаа. Түүнээс гадна эдгээр олдворуудыг ухаж авахдаа хугалж, гэмтээжээ. Ийнхүү хэн нэгний буруу санаа эсвэл хайнга байдлаас болж түүх, соёлын үнэт өв хэдэн жил чийгтэй чингэлэгт хэвтсэн бололтой. Арслан зааны соёоны хэсэг, шууны яс, одос үхрийн эврийн хэсгийг ямар зорилгоор ийнхүү нуун дарагдуулсан юм бол? шинжлэх ухааны байгууллага, орон нутгийн захиргаанд мэдэгдэхгүй байх ямар шалтгаан байв?


Энэ талаар бид “Бороо гоулд”-ын толгой компани болох “Сентерра гоулд” компаниас тайлбар авах гэсэн ч “хариуцдаг хүн нь ажил дээрээ байхгүй” гэсэн шалтгаанаар мэдээлэл өгсөнгүй. Харин ЦЕГ-ын хэвлэл, мэдээллийн төвийн ахлах мэргэжилтэн, ахлах дэслэгч М.Мөнхшүр “Цагдаагийн байгууллага шалгах ажиллаагаа явуулж байгаа. Ямар учир шалтгаанаар хадгалж байсан, уг олдворуудыг цаашид хэрхэхээр төлөвлөж байсныг шалгаж тогтооно” гэв. Уул уурхайн компаниуд олборлолт хийх явцдаа түүх, соёлын үнэт зүйлс олох тохиолдол цөөнгүй. Тухайлбал, Төв аймгийн Заамар суманд үйл ажиллагаа явуулж байсан алтны компани мөн л арслан зааны үлдэгдэл олсон түүх бий. Гэвч тухайн үед нуун дарагдуулалгүй судлаачдад хүлээлгэн өгсөн байдаг. “Бороо гоулд” компани алт олборлодог. Харин арслан заан, одос үхрийн олдвор алтны бус түүний дээд давхаргын чулуулгаас илэрдэг байна. Хэрэв олдворын талаар шинжлэх ухааны байгууллагад мэдээлбэл тухайн хэсгийг хамгаалалтад авч, олборлолтыг зогсоодог аж. Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульд 2014 онд орсон өөрчлөлтөөр зөвхөн олдворыг бус, түүний олдсон газрыг ч хамгаалалтад авдаг болсон.

Өөрөөр хэлбэл, олдворын тухай мэдээлэл өгвөл тухайн газрыг ухах, алт олборлох боломжгүй болох тул компани энэ талаар мэдээлээгүй байх магадлалтай гэж эх сурвалж өгүүлэв. Түүнээс гадна уг олдворуудыг хууль бусаар хил давуулахаар завдаж байсныг үгүйсгэх аргагүй. Олон нийт ч ийн сэжиглэж буй. Монгол орон палеонтологийн олдвороороо дэлхийд эхний 20-д багтдаг. Тиймээс монголын түүх, соёлын өв, дурсгалыг өндөр үнээр худалдан авах гэсэн гаднынхан олон. Өмнө нь ч 2012 онд Өмнөговь аймгийн Цагаан хадны боомт орчмоор Дундговь аймгийн иргэн Ө, Ц нар арслан зааны соёо хууль бусаар гаргахаар завдаж байгаад баригдсан. Тэд БНХАУ-ын иргэнд 10 сая төгрөгөөр зарахаар төлөвлөж байсан юм. Хэдийгээр Сэлэнгийн Мандал сумаас олдсон дээрх гурван хэсэг олдвор овор хэмжээгээрээ том биш ч гэсэн хүн төрөлхтний соёлын өв мөн. Палеонтологийн шинжлэх ухаанд бичил биетнээс үлэг гүрвэл хүртэлх бүх эртний амьтан, ургамлын үлдэгдлийг үнэт олдворт тооцдог.

Мөн бүтэн ч бай, эвдэрхий ч бай мөнгөөр хэмжишгүй “мэдээлэл” гэж үздэг байна. “Бороо гоулд” компанийн талбайгаас олдсон арслан зааны соёо, шууны яс, одос үхрийн эврийн хэсгийг цагдаагийн байгууллага хураан авч, өнгөрсөн бямба гарагийн орой Палеонтологи, геологийн хүрээлэнд хүлээлгэн өгчээ. Гэхдээ албан ёсоор баримт бүрдүүлж, шилжүүлээгүй харин тус хүрээлэнгийн сан хөмрөгт түр хадгалуулж байгаа аж. Манай орон байгалийн баялгаас гадна түүх, соёлын үнэт олдвороороо дэлхийд гайхагддаг. Гэхдээ ашигт малтмал олборлохын төлөө эрт цагт дэлхий ямар дүр төрхтэй байсан талаарх үнэт мэдээллийг агуулдаг эртний ховор олдворуудаа алтны төлөө хугачих ёсгүй. Хэрэв түүхийн олдворыг алтнаас дорд үзсэн байх аваас зохих шийтгэлийг нь хүлээлгэх ёстой. Монгол улсын өмчийг шамшигдуулахаар зэхэж байсан бол мөн л зохих шийтгэлийг нь үүрүүлэх нь зүй ёсных юм.

ЗГМ: ТОДРУУЛГА

Палеонтологийн олдворыг мөнгөөр үнэлж баршгүй

ШУА-ийн Палеонтологи, геологийн хүрээлэнгийн захирал Д.Цогтбаатараас зарим зүйлийг тодрууллаа.

-Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумаас илэрсэн палеонтологийн олдворыг та хэрхэн үзэж байна вэ?

-Тухайн компани олсон даруйдаа холбогдох байгууллагад мэдэгдээгүйг нь үзвэл хууль зөрчсөн үйлдэл л гэж хэлмээр байна.

-Танай сан хөмрөгт хадгалуулсан эдгээр олдворыг цаашид хэрхэх вэ?

-Эдгээрийг хаанаас олсныг нь хуулийн байгууллага шалгаж, тогтоосны дараа тухайн газарт очиж хайгуул хийнэ. Тэндээс шинжлэх ухаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулах өөр олдворууд ч илрэх магадлалтай.

-Уул уурхайн компаниуд олборлолт хийх явцдаа түүх, соёлын өвийг олох тохиолдол хэр олон байдаг вэ?

-1990 он гарч, зах зээл эхэлснээс хойш ийм олдворуудыг үнэ цэнэгүй мэт үзэж, ухаж хаядаг, тэр ил гаргасан олдворуудыг иргэд хагас дутуу олох явдал их байсан. Харин одоо Соёлын өвийн тухай хууль батлагдаж, хуучин цаг шиг байхаа больсон. Мөн Эрүүгийн хуульд Соёлын өвийн эсрэг гэмт хэрэг гэсэн нэмэлт орж, хариуцлага, шийтгэл нь чангарсан. Эдгээр хуулийн ачаар байдал арай дээрдэх байх. Гэхдээ 10, 20 жилийн өмнө уул уурхайн компаниудын ухсан нүх, газрын хөрсөнд үүссэн шарх, сорви үнэхээр сэтгэл өвдөм харагддаг. Биднийг судалгаа хийж явахад судлаачид маш их гайхдаг. Маш сайн чулуужилттай, эртний ургамал, амьтдын үлдэгдлийг сайтар хадгалсан газрыг өрөмдөж, ухаж бөмбөг дэлбэрсэн юм шиг болгосон байдагт их харамсдаг.

-Арслан зааны олдворын эдийн засгийн үнэлгээ гэж бий юу?

-Энэ бол хэдэн ч төгрөгөөр үнэлж баршгүй, дахин давтагдашгүй зүйл. Зөвхөн монголынх биш дэлхийн өв. Тэр олон сая жилийн өмнөх мэдээллийг бидэнд дамжуулдаг учраас хэзээ ч хуучирна гэж байхгүй. Харин цаг хугацаа өнгөрөх тусам эрдэмтэд шинэ технологиор улам нарийвчлан дахин дахин судалсаар байдаг. Цаг хугацаа өнгөрөх тусам л үнэ цэнэ нь нэмэгдэг гэсэн үг.

-Манайд арслан зааны олдворыг судлах боловсон хүчин хэр байдаг вэ?

-Палеонтологи бол хэдэн зуун сая жилийн хугацаан дахь амьтан, ургамлыг судалдаг шинжлэх ухаан. Зарим оронд ийм судлаачид хэдэн зуу, мянгаараа байдаг. Харин манайд дөнгөж 10-20 хүн бий. Арслан заан өөрөө хамгийн сүүлийн мөстлөгийн үеийнх учраас орчин үеийн амьтан, ургамлын судалгаатай цаг хугацааны хувьд ойр, завсрын үед ордог. Тиймээс үүгээр дагнасан судлаач бэлдэх шаардлага бий. Гэхдээ манай судлаачид арслан зааны олдвороос ерөнхий мэдээллийг нь тодорхойлох бүрэн боломжтой. Харин бүр эд, эсийн түвшинд судална гэвэл техник, технологи, боловсон хүчин шаардлагатай.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Д.Малчинхүү: Өрхийн эмнэлэг бүрт ядаж нэг хүүхдийн эмч ажиллуулдаг болмоор байна

Улсын хэмжээнд ажлын байртай хүүхдийн эмч 300 орчим л байна​

 0 сэтгэгдэл

“Хүүхдийн” гэх тодотголтой Д.Малчинхүү эмчийг сониныхоо хүндэт зочноор урихад уриалгахан зөвшөөрлөө. Хүүхдийн эмчээр хагас зууны турш ажиллаж байгаа тэрбээр Зуун модны зусландаа жимс, ногоо тарьсан шигээ зуны амралтаа өнгөрөөж сууна. Ардын эмч хэмээх хүндтэй цолны эзэн болсон цөөн эрхмийн нэг түүнтэй ярилцсанаа хүргэе.

-Сайхан зусаж байна уу. Та хүүхдийн эмч мэргэжлээр ажилласан хэвээрээ биз дээ?

-Сайхан зусаж байна аа. Би Эх, хүүхдийн эрүүл мэндийн үндэсний төв (ЭХЭМҮТ)-ийн дотрын эмнэлэгт зөвлөхөөр ажиллаж байгаа. Гэхдээ одоо бол амарч байна. Есдүгээр сарын эхээр ажилдаа орно доо. ЭХЭМҮТ-д хүүхдийн 300 гаруй ор бий. Улсын хэмжээний төв эмнэлэг учраас энд тэндхийн эмнэлгээс хүндэрсэн, амь тэмцсэн, онош нь тодрохгүй удаж байгаа хүүхдүүд ирдгээрээ онцлог. Тиймээс ачаалал ихтэй, хүнд ажил гэж болно.

-Та хүүхдийн эмч мэргэжлээр хэд дэх жилдээ ажиллаж байна вэ?

-53 жил болжээ. Тухайн үеийн анагаах ухааны дунд сургуульд хүүхдийн эмчийн анхны анги нээгдэхэд элсэн орж, 1965 онд анхны төгсөгч нарын нэг болж байлаа. Монголын хүн ам 1.2 сая орчим байсан. Тэр үед хүүхдийн тусгай мэргэжлийн эмч гэж байсангүй. Курсээр бэлтгэсэн цөөн тооны эмч зарим аймагт байсан.

-Таныг дөнгөж сургуулиа төгсөөд ажлын талбар дээр ирэх үед хүүхдүүдийн дунд ямар өвчин зонхилдог байв?

-Одоогийн залуус ойлгоход бэрх тийм цаг үе байсан л даа. Би төгсөөд Төв аймгийн Лүн суманд хэдэн жил ажилласан. Халдварт өвчин элбэг, улаанбурхан их дэгддэг, вакцинаар хамгаалагдаагүй байсан үе. Улаанбурхны дэгдсэн үед ор, эмч хүрэлцэхгүй болохоор хүндэрсэн өвчтөн их, нас баралт ч өндөр байв. Харин вакцин нэвтэрснээс хойш нэг хэсэг огт гараагүй шүү дээ. Сүүлд, хоёр жилийн өмнө дахин дэгдэв үү. Гэхдээ тэр үеийнх шиг хүндрэл гараагүй. Бусад халдварт өвчин ч одоогийнхтой харьцуулалтгүй их байлаа. Хөдөөгийн дуудлага их. Унаа тэрэггүй болохоор мориор голдуу явна шүү дээ. Заримдаа Сангийн аж ахуйн “салга улаан”-аар ч явах тохиолдол бий. Одоо бол хөдөөгийн эмч нар дуудлагад явахаа бараг больжээ. Морь унадаг эмч байдаг юм уу.

-Мориор хамгийн ихдээ хэдэн километр явдаг байв?

-Хоёр өртөө явна шүү. Өвлийн ид хүйтнээр морь унаад явахад дулаахан байдаг юм. Морины хөлсөнд халууцаад очно.

-Халдварт өвчнийг хэдийд дарж чадсан бэ. Дараа нь ямар өвчин санаа зовоож эхлэв?

-Вакцин нэвтэрснээс хойш халдварт өвчин эрс цөөрсөн. Яахав, ханиад шуухинаа, гүйлгэлт зэрэг ердийн өвчин аль ч үед байсан. Гэхдээ 1990-ээд оноос хойш суулгалт өвчнөөр хүүхэд нас барахаа бараг байсан шүү дээ. Харин уушгины хатгалгаагаар хүүхэд их энддэг байлаа. Хамгийн гол нь оройтож эмнэлэгт ханддаг. Хөдөөгийн хүмүүс их тайван шүү дээ. Гайгүй болох байлгүй гэж байтал хүндэрчихдэг. Тухайн үед хүүхдийн нас баралтын шалтгааны 13 хувийг уушгины хатгалгаа эзэлдэг байсан бол одоо 0.1 хувь болоод байна. Үүнд эцэг, эхийн хариуцлага хамгийн чухал. Эцэг, эх нь оройтуулахгүй, эрт оношилж чадвал эмчилгээ сайн авна.

-1990-ээд оны ороо бусгаа цаг үед нөхцөл байдал ямархуу байв?

-Тэр үед би ЭХЭМҮТ-ийн захирал байлаа. Зах зээлд дөнгөж шилжсэний дараа эмч нарын маань олонх нь үүргийн наймаанд явсан. Хүүхдийн эмч улаан номд орох нь гэж хүртэл яригддаг байв. Хүн ам өсөхийн хэрээр хүүхдийн эмч дутагдалтай болж ирсэн л дээ. 1996 онд хүүхдийн ангийн хамгийн сүүлчийн төгсөлт болсон юм. Хүүхдийн ангиа хааж орхиод резидентурын сургалтаар бэлдэхээр болсон ч эхний үед жилдээ хоёрхон хүн ирэх тохиолдол ч байлаа. Харин 2010 оноос резидентурын сургалт нэлээд хүчтэй болж, жилдээ 50-иад хүн хүүхдийн эмчээр төгсөж байна. Эндээс харвал хүүхдийн эмч жигтэйхэн хүрэлцээтэй болсон мэт. Гэтэл тийм биш. Хүүхдийн тоо өссөн ч норматив нь сая гаруйхан хүнтэй байх үеийнхээрээ. Нөгөө талаар, анагаахын олон сургууль нээгдлээ. Нийтдээ 10 гаруй сургууль жилдээ 2000 гаруй эмч төгсгөж байна. Энэ боловсон хүчнийг шингээх газар байдаггүй. Мөн хувийн сургуулиуд багшлах боловсон хүчнээ сайн бэлдээгүй болохоор төгсөгчдийн чанар их доогуур.

-Одоо улсын хэмжээнд хүүхдийн эмч хэд байна вэ?

-Ажлын байртай хүүхдийн эмч 300 орчим л байх. үүнээс гадна үндсэн мэргэжлээрээ ажиллаж чадахгүй байгаа эмч олон бий. Ажлын байраараа л цомхотгочихоод байна гэсэн үг. Өмнө нь өрхийн эмнэлгийн тогтолцооны үед хүүхдийн хэсэг гэж байлаа. Тэгэхэд хүүхдийн суурь өвчнийг маш сайн хянадаг байж. Харин одоо өрхийн эмнэлгүүдэд дандаа ерөнхий мэргэжлээр төгссөн эмч нар ажилладаг учраас хүүхдийн тусламж, эмчилгээ чанарын хувьд доройтсон. Уг нь хүүхдийн тоо өсөхийн хэрээр хүүхдийн эмч нарыг ажлын байраар хангамаар байгаа юм. Өрхийн эмнэлэгт даралтаа үзүүлдэг хэдэн хөгшчүүд, тэгээд хүүхдүүд л үйлчлүүлж байгаа шүү дээ. Тиймээс өрхийн эмнэлэг бүрт дор хаяж нэг хүүхдийн эмч ажиллуулдаг болох хэрэгтэй.

• Хүүхдийн эмч, дотрын эмч хоёр бол зах зээлд гардаггүй мэргэжил.

• Өмнө нь хүүхдийн нас баралтын шалтгааны 13 хувийг уушгины хатгалгаа эзэлдэг байсан бол одоо 0.1 хувь болоод байна.

• Хүүхдийн өвчлөл эцэг эхээс хамгийн их шалтгаална гэдгийг мартаж болохгүй.

-Энэ асуудлыг холбогдох албан тушаалтнуудад хэлдэг үү. Арга хэмжээ авах шинж байна уу?

-Оготны дуу тэнгэрт хүрэхгүй гэдэг шиг л байдаг даа. Сүүлийн үед ЭМЯ-ны бүтэц, зохион байгуулалт сонгуулиас сонгуулийн хооронд солигддог болж. Нэг сайдад хэлсэн үг дараагийн сайддаа уламжлагдаж очихгүй байна. Жишээ нь, Т.Ганди Эрүүл мэндийн сайд байхад би хүүхдийн эрүүл мэндийн талаар 18 асуудал тавьж байсан. Одоо эргээд харахад биелэгдсэн юм нэг ч алга. Сүүлийн хоёр сайдын үед би яаманд ямар нэг асуудал тавиагүй. Тавиад ч үр дүнд хүрдэггүй юм билээ. Харин С.Ламбаа сайд байх үедээ мэргэжилтнүүдийн үгийг сайн сонсдог байсан юм шүү. Социализмын үед боловсон хүчнээ ямар мундаг бэлддэг байсан юм бэ гэж би гайхдаг. Яамны орлогч сайд болгохын тулд газрын дарга нарын дунд судалгаа явуулж байгаад хамгийн шилдгийг нь томилно. Орлогч сайдаар хэдэн жил ажилласных нь дараа жинхэнэ сайд болгох маягаар бэлддэг байлаа. Харин одоо бол ялсан намын л хүн байвал тэр ажлыг мэдэх, мэдэхгүй нь хамаагүй томилж байна.

-Цалингийнхаа хажуугаар мөнгө олох боломжгүй учраас хүмүүс хүүхдийн эмч мэргэжлийг сонгохыг хүсдэггүй гэж ярьдаг. Энэ хэр үнэний ортой вэ?

-Энэ бол бодит амьдрал. Хүүхдийн эмч, дотрын эмч хоёр бол зах зээлд гардаггүй мэргэжил. Нүдний эмч давхраа хийгээд мөнгө олж болно. Шүдний эмч бас өндөр орлоготой. Харин хүүхдийн болон дотрын эмчид ийм зүйл байхгүй. Тэгсэн атлаа хамгийн их ачаалалтай, ачааны хүндийг үүрдэг онцлогтой мэргэжил.

-Сүүлийн жилүүдэд ямар төрлийн өвчлөл эмч нарын санааг зовоож байна вэ. Агаарын бохирдлоос болоод өвчлөлийн хэлбэр өөрчлөгдсөн үү?

-Амьсгалын эрхтний цочмог өвчлөлүүд гол асуудал болж байгаа. Үүнд мэдээж агаарын бохирдол гол нөлөө үзүүлдэг. Зөвхөн агаар ч биш, хөрс, усны бохирдол Улаанбаатар хотод дээд зэрэгтээ хүрээд байна шүү дээ. Цэвэрлэх байгууламжийн ойр орчмын агаар ямар үнэртэйг бид мэднэ. Тийм агаараар амьсгалж байгаа хүн хортой бодисуудыг нь шүүж чадахгүй нь ойлгомжтой. Муухай агаар байна, амьсгалахгүй гэлтэй биш. Ер нь агаарын дутагдал, агаарын бохирдол бол маш эмзэг асуудал. Үүнтэй холбоотой амьсгалын эрхтний өвчин өндөр байдаг. Хамгийн гол нь хүүхэд эрүүл, чийрэг байвал өвчин хүндэрдэггүй. Тиймээс улирлын чанартай дэгддэг өвчний урьдчилан сэргийлэх ажиллагааг сайн хийх хэрэгтэй. Амьсгалын өвчин гэхэд 300 гаруй эх үүсвэртэй. Энэ олон үүсгэгчийг бүгдийг нь вакцинаар хамгаалах боломжгүй. Тиймээс хүүхдээ, ялангуяа гурав хүртэлх насны хүүхдийг суурь өвчингүй болгох хэрэгтэй. Нөгөө талаар иргэдийн эрүүл мэндийн боловсрол тааруу байна. Нэгнээсээ асууж байгаад хүүхдэдээ дур мэдэн эм өгдөг. Тэгээд бүр болохоо байсан хойно нь эмнэлэгт хандаж байна.

-Хүйтний улирал юу юугүй хүрээд ирнэ. Эцэг, эхчүүд энэ их утаатай орчинд хүүхдээ яаж асрах вэ гэж санаа зовж байгаа. Та тэдэнд хандан ямар зөвлөгөө өгөх вэ?

-Амьсгалын халдварын дэгдэлт арваннэгдүгээр сараас эхэлдэг. Энэ үед эцэг, эхчүүд ерөөсөө л хүүхдээ чийрэгжүүлэхэд анхаарах ёстой. Зуны дэлгэр үед хүүхдээ сайн борогшуулж, жимс ногоогоор хооллох хэрэгтэй. Мөн хүүхдээ зөв хувцаслах нь чухал. Манайхан хоёр янзаар алдаад байгаа. Зарим нь хэтэрхий дааруулдаг бол зарим нь хэтэрхий бэгнээд байдаг. Их бэгнэсэн хүүхэд л бие султай болчихоод байдаг юм. Чийрэг, эрүүл хүүхэд ямар ч өвчнийг хөнгөхөн даваад гардаг. Ер нь хүүхдийн өвчлөл эцэг эхээс хамгийн их шалтгаална гэдгийг мартаж болохгүй.

-Та 50 гаруй жил хүүхдийн эмчээр ажиллажээ. Хүнд хэцүү олон л тохиолдолтой учирсан байх. Зарим нэгийг нь сонирхуулж болох уу?

-Хүнд тохиолдол их бий. Төв аймгийн Лүн суманд ажиллаж байхад угтаалын сангийн аж ахуйд УБДС-ийн хэдэн оюутан түймэрт нэрвэгдсэн юм. Дуудлагаар анх очиход үнэхээр нүд халтирам байсан. Энд тэндээс дуудагдсан арав гаруй эмч 17 хүүхэдтэй шөнөжин ноцолдож хоносон. Тэр шөнөө яаж ч чадалгүй долоо, наймыг нь алдсан даа. Яс нь цухуйтлаа түлэгдсэн байхад хэцүү шүү дээ. Галын эсрэг сөрж зүтгэсэн нь амьд үлдсэн байгаа юм. Энэ явдлыг би сар гаруй зүүдэлсэн. Нүдээ анихаар л нөгөө хүүхдүүд харагдаад шөнөө унтаж чаддаггүй. Ер нь үхэл амьдралын зааг дээр байсан хүүхдийг амьдруулсан тохиолдлууд санаанаас гардаггүй юм. Өвдсөн хүүхдэд эцэг эхийн сэтгэл зүй асар их нөлөө үзүүлдэг. Бид ч аварч чадахгүй нь дээ гэж бодож байтал эцэг эх нь “та нарын гарт даатгасан байхад айх юм алга” гээд жигтэйхэн тайван байх тохиолдол бий. Ийм үед хүүхэд дүүжигнэсээр байгаад сэхээд ирдэг. Гэтэл хүүхэд нь гайгүй байхад “Болохгүй байна, тийм ламд үзүүлье” гээд сандарч уйлаад байдаг хүний хүүхэд өөдөлдөггүй нь сонин шүү. Сэтгэл зүйн энэ мэт нөлөө их байдаг. Ер нь сүүлийн тав, зургаан жилд ЭХЭМҮТ-ийн чадавх нэмэгдсэн шүү. Тоног төхөөрөмж сайжирсан, эмч нарын ур чадвар ч дээшилсэн. Хамгийн гол нь эмнэлгийн менежмент зөв явагддаг. Тиймээс Монголд эмчилж болох бүх л өвчнийг хэтэрхий оройтож ирээгүй л бол босгоод ирнэ шүү. Хамгийн гол нь аль ч нам засгийн эрхэнд гарлаа гэсэн сайн ажиллаж байгаа хүмүүсийн ажлыг үргэлжлүүлмээр байгаа юм. Ажлаа хийж чадаж байгаа хүн аль намынх байх нь ямар хамаа байна аа. Заавал намынхаа хүнийг тавьдаг нь улсын хөгжилд чөдөр тушаа болоод байна уу гэж боддог.

-Сайхан ярилцсанд баярлалаа.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Аялал жуулчлалын шинэ чиглэл говиос эхэлнэ

​Нутгийн иргэдийн амьжиргааг дэмжих нь геопаркийн зорилго​

 0 сэтгэгдэл

Байгалийн өвөрмөц тогтцоороо жилд 6.5 сая жуулчин татдаг АНУ-ын Гранд Канионтой Өмнөговийн хэрмэн цав, Шар цав, Бүгээн цав зэрэг үзэсгэлэнт газруудыг зүйрлэх нь бий. Монголын говь нутаг тогтцоосоо гадна археологи, палеонтологи, түүхийн үнэт өв агуулдгаараа онцлог. Шар цав гэхэд өдгөөгөөс 80 орчим сая жилийн өмнө амьдарч байсан үлэг гүрвэлийн 18 мянга гаруй чулуужсан мөртэй. Эндээс хэмжээгээрээ дэлхийд гуравт орох үлэг гүрвэлийн мөр ч олдсон юм. 1.1 метр орчим урттай уг мөр нь 30-40 тонн жинтэй, 20-30 метр өндөр өвсөн тэжээлт зауроподын бүлгийн үлэг гүрвэлийнх гэдгийг судлаачид тогтоогоод буй. Амьтны мөрөөс яснаас нь шинжлээд мэдэх боломжгүй зан араншин, хөдөлгөөн зэрэг нарийн мэдээллийг нь тогтоож болдог учраас палеонтологийн салбарт тун үнэ цэнэтэйд тооцогддог. Гэтэл шар цавд үлэг гүрвэлийн мөр олноороо олдсон цагаас хойш зарим хүн шуналын сэдлээр мөрийг тойруулан ухаж авах явдал олон гарах болжээ.

Тиймээс ШУА-ын Палеонтологи, геологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэд аймгийн захиргаатай хамтран хашаа барьж, хамгаалалтад авсан. Мөн геопарк байгуулж уг түүх, байгалийн өвийг хамгаалахаар ажиллаж байна. Геопарк бол 2000-аад оны эхээр бий болсон аялал жуулчлалын шинэ чиглэл. Манайд дөнгөж л эхлэлээ тавьж буй нь энэ. Одоогоор ЮНЕСКО 38 орны 140 газрыг энэ ангилалд бүртгээд байгаа. Бүсээр нь авч үзвэл Европт 73, Ази Номхон далайн бүсэд 58, Латин Америкт дөрөв, Хойд Америкт гурав, Африк тивд хоёр геопарк бий. Геопарк нь геологийн зүй тогтол, палеонтологийн олдворт түшиглэдэг цэцэрлэгт хүрээлэн юм. Тэгвэл геопарк манайд яагаад хэрэгтэй вэ. Манай улсад ирж буй жуулчдын 80 орчим хувь нь жуулчны компаниудын маршрутаар аялдаг. Гэтэл энэ чиглэлүүд нь 30 гаруй жилийн өмнө буюу социализмын үеэс хойш бараг шинэчлэгдээгүй.

• Манай орны зүүн бүсийг түүх, баруун бүсийг адал явдалт говийн бүсийг геопаркийн чиглэлээр хөгжүүлэхэд тохиромжтой.

• Геопарк нь геологийн зүй тогтол, палеонтологийн олдворт түшиглэдэг цэцэрлэгт хүрээлэн юм.

• “Аватар” киноны зургийг авсан БНХАУ-ын Жанжиажэ геопаркад жилд 100-120 сая жуулчин ирдэг.

Шинэ газарт жуулчдаа аваачъя гэхэд дэд бүтэц муутай гэх зэрэг түмэн зовлон энэ салбарт бий. Мөн компаниуд л үйлчлүүлэгч авчрахгүй бол тухайн нутагт аялал жуулчлал хөгждөггүй. Аяллын маршрутад багтсан байлаа ч орон нутгийн иргэдэд өгөөж багатай. Харин геопарк байгуулснаар манай аялал жуулчлалын салбар дахь дээрх түмэн бэрхшээл нимгэрэх боломжтой. Геопаркийг хөгжүүлэх нь нэгд, байгалийн үзэсгэлэнт газар, түүхийн үнэт олдворыг хамгаалахад тустай. Хашаа татаж, хариуцах эзэнтэй болно. ЮНЕСКО-д бүртгэлтэй болох учраас жуулчдын анхаарлыг багагүй татна. Геопаркийн хамгийн гол зорилго нь аялал жуулчлалаар дамжуулж нутгийн иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх явдал. Малчид геопарк дотор жуулчдад цагаан идээгээ борлуулах, бэлэг дурсгалын зүйлс худалдаалахаас гадна бэсрэг наадам хийх зэргээр аялал жуулчлалын улиралд давхар орлого олох боломжтой. Тухайлбал, “Аватар” киноны зургийг авсан БНХАУ-ын Жанжиажэ хүрээлэнг нэрлэж болно. Уг паркад жилд 100- 120 сая жуулчин ирдэг бөгөөд нутгийн иргэдийн амьжиргаа үүний ачаар эрс дээшилжээ. Японы геопаркийн сүлжээний ерөнхийлөгч Махито Ватанабэ “Геопарк байгуулна гэдэг тухайн орон газрыг хамгаалалтад аваад, хязгаар тогтоож буй хэрэг биш. Харин иргэдэд орлогоо нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ амьдралын хэв маягаа хэвийн үргэлжлүүлэх боломж олгохыг зорьдог.

Геопаркийн санхүүжилтийг орон нутгийн захиргаа гаргахыг зөвлөдөг

Тухайлбал, уул уурхайн бүс нутагт геопарк байгуулбал заавал уурхайг хаахыг шаарддаггүй. Тухайн байгалын үзэсгэлэнт газар, өвд сөрөг нөлөөгүй л бол хүлээн зөвшөөрдөг” гэв. Тэгвэл манайд геопарк байгуулах хэр их нөөц боломж байна вэ. Мэргэжилтнүүд эхний ээлжинд геопарк байгуулах хамгийн тохиромжтой газар бол говийн бүс гэдгийг хэлж байна. БОАЖЯ-ны Аялал жуулчлалын бодлого, зохицуулалтын газрын дарга С.Баясгалан “Манай орны зүүн бүсийг түүх, баруун бүсийг адал явдалт аяллын чиглэлээр хөгжүүлэх боломжтой. Харин говийн бүсэд геопарк илүү тохиромжтой” гэв. Монгол орон үлэг гүрвэлийн олдворын тоогоороо АНУ, БНХАУ-ын дараа гуравдугаарт ордог. Ийм олдвор бүхий газар гэхэд Монголд 60 гаруй бий. Эдгээрээс 13 нь ЮНЕСКО-гийн дэлхийн байгалийн өвд багтсан. Тиймээс говийн бүсэд дор хаяж 13 геопарк байгуулах боломжтой.


Үүнээс гадна хүннүгийн булш, хадны сүг зураг, үзэсгэлэнт байгаль гээд геопаркийн шаардлага хангах маш олон газар Монгол оронд бий. Гэхдээ геопарк байгуулахад дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалт нэн чухал. ЮНЕСКО бүртгэлээ гээд санхүүжилт өгдөггүй. Харин арга зүйн зөвлөгөө өгч, бусад орны туршлагаас сурах боломж олгодог аж. Тиймд нутгийн иргэдийн орлогыг нэмэх зорилготой учраас орон нутгийн захиргаа нь хөрөнгө оруулалт хийх нь зөв гэж үздэг юм байна. Ингэснээр нутгийн иргэд амьдарч буй газрынхаа өгөөж, үр шимийг аль нэг компанид алдах биш, өөрсдөө хүртэх боломж нээгдэх аж. Нөгөө талаас аялал жуулчлалын салбарыг хэдхэн компанийн “зоргоор” биш улс нэгдсэн бодлогоор зангидаж, байгальд ч, иргэдэд ч ээлтэйгээр хөгжүүлэх боломж харагдаж байгааг БОАЖЯ-ны мэргэжилтэн С.Мөнх-оргил онцолсон юм.

ЗГМ:ТОДРУУЛГА

Төрийн ажлыг эрдэмтэд хийж байна

ШУА-ын Палеонтологи, геологийн хүрээлэнгийн захирал Х.Цогтбаатараас зарим зүйлийг тодрууллаа. Тус хүрээлэн Шар цавыг Дэлхийн геопаркийн сүлжээнд бүртгүүлэхээр ажиллаж байгаа юм.

-Шар цавыг геопарк болгох ажил ямар шатандаа явж байна вэ?

-Өнгөрсөн долдугаар сард дэлхийн геопаркийн сүлжээний төлөөлөгчид шар цавыг үзээд явсан. Одоогоор хариу нь ирээгүй байгаа. Бид анх 1995 онд энэ газрыг илрүүлж, өнөөдрийг хүртэл судалгааны ажил хийж байна. Энэ палеонтологийн үнэт өвийг хамгаалахын тулд төсөл бичиж, Өмнөговийн орон нутгийн хөгжлийн сангаас санхүүжилт авсан. Одоогоор үлэг гүрвэлийн мөрийг баллахгүйн тулд хөндий гүүр, шилэн зам байгуулаад байна.

-Геопарк байгуулах нь ямар давуу талтай вэ?

-Энэ бол олон улсад 3-4 жилийн өмнөөс дэлгэрч эхэлсэн аялал жуулчлалын шинэ чиглэл. Иргэд геологийн өвөрмөц тогтоц, байгалиа хамгаалахын сацуу тогтвортой хөгжлөөр амьжиргаагаа дээшлүүлэхэд чиглэсэн хөтөлбөр. Олон улсад 3-4 жилийн өмнөөс дэлгэрч эхэлсэн, аялал жуулчлалын шинэ чиглэл. Тухайн газрыг иргэд шинжлэх ухааны үүднээс таньж мэдсэнээр нутаг орноо хайрлах, хамгаалах хандлага нь нэмэгддэг. Яаж ашиглаж хурдан мөнгө олох вэ л гэж бодож байгаагаас байгалаа хамгаалах, тогтвортой хөгжил бий болгох талаар юу ч хийлгүй өнөөг хүрлээ. Ийм байдал ард хоцрох ёстой. Тиймээс Засгийн газар зохион байгуулах ёстой ажлыг олдвороо хамгаалахын тулд эрдэмтэд хийгээд явж байна шүү дээ.