A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/2218/

Хортой хог, хуванцар дэлхийг сүйтгэж байна

НҮБ-ын тооцоогоор далайн нэг шоо километр усанд 46000 нэгж хог ногдож байна

Хортой хог, хуванцар дэлхийг сүйтгэж байна

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/2218/


Хүн төрөлхтөн хэдий хэмжээний хог гаргадгийг хэн ч тооцож чадаагүй байгаа. Гэхдээ хүн амын тоо өсөж, байгаль орчинд урьд өмнө нь үзэгдээгүй үлэмж их хог хаягдсаар байгаа. Гэтэл хогийн овоолго дээр юу болдог, агаар, хөрс, усанд хэрхэн нөлөөлдгийг нарийн тооцсон судалгаа ч ховор байна. Энэ талаарх Okko сайтын тоймыг та бүхний сонорт хүргэе.

ӨССӨӨР БУЙ АЮУЛ

100 жилийн өмнө хогийг газар булчихдаг байсан одоо боломжгүй болж, асар том овоолго дээр хаяж байна. Жишээ нь, Ливаны нийслэл Бейрут хотоос өдөрт гардаг 80 тонн хогийг урьд нь наран шарлаг байсан газарт хурааж байна. Энд овоолгын өндөр 40 метр хүрэх нь цөөнгүй. Хог нь ялзарч, метанаас эхлээд бусад химийн бодис хөрс, агаарыг хордуулж, түүгээр нь ойр орчны 200 мянган хүн амьсгалж байна. Нутгийн загасчид далайд хаягддаг ялзарсан хүнснээс болж, хохирол амсдаг.

Энэ нь зөвхөн тухайн улсын сорилт биш бөгөөд Ливантай усан хилээр холбогддог Кипр, Сири, Туркийн эрэг орчмын байгаль орчинд нөлөөлдөг. Эдгээр улс эрэгт нь байнга хог урсаж ирдэг гэж гомдол мэдүүлсээр байна. Уул овоо шиг хогон дээр хог түүгчид ирж, дахин боловсруулах үйлдвэрт худалдаж болох юм хайна. Гэхдээ тэдний түүсэн энэ хэсэгт зүйл асар том овоолгын дэргэд юу ч биш. Хогийг зайлуулах талаар төсөл хэрэгжүүлж үзсэн аж.

Арабын нэг хунтайж хогтой тэмцэхэд таван сая ам.доллар хандивласан боловч үр дүн гараагүй юм. Уг нь 35 жилийн өмнө энд эзгүй элсэн эрэг байсан агаад хүмүүс ирж, торхтой хорт бодис булснаас бүх зүйл эхэлжээ. Удалгүй уул овоо болсон хогийн цэгийн суурь тавигдсан байна. Хаашаа ч харсан энд тэндгүй тарсан хог улам нэмэгдсээр байна. Бээжин хотод 400 хог овоолох газар байдаг бөгөөд цаашид нэмэх аргагүй болсон. Сүүлийн 10 жилд Нью-Йоркийн 14 хогийн цэг талбайгаасаа хальжээ.

Хүн төрөлхтөн жилдээ 200 тэрбум хуванцар лонх, 25 тэрбум нэг удаагийн аяга болон хэдэн тэрбум пластик уут хаядаг. 150 жилийн хог, хаягдал голдуу цаас, мод, хүнс, ноос, хөвөн гэх мэт байгалийн зүйлээс бүрддэг байв. Тэдгээр нь байгаль орчинд онц нөлөө үзүүлэлгүйгээр задардаг байсан бол сүүлийн үед хогоос үүсэх хор улам нэмэгдсээр буй. Хогон дахь хүнд металл, цацраг идэвхт бодис, синтетикээс гаргаж авдаг пластмассын орц эрс нэмэгдэв. Орчин цагийн хогийн овоолго онц хортой учир устгасны дараа ч хор хөнөөл нь арилдаггүй байна.

ҮХЭЛ ДАГУУЛСАН ОВООЛГУУД

Байгаль орчныг хамгаалах нэг арга бол хорт бодисыг гүний усанд нэвтрүүлэхээс сэргийлж шавар давхарга үүсгэх юм. Гэвч ийм хаалт удаан хадгалагддаггүй учир үр дүн багатай. Хаягдлын овоолгоос гардаг хор хэдэн зуун жил устдаггүй. Үүнээс гадна хогийн талбай дээр үе үе ноцтой байдал үүсдэг. 2008 онд Британийн Дорсетшир хэмээх Юрийн галавын эрэгт нуралт болж, булсан хог ил гарчээ.

Үүний сацуу хаана, хэзээ хөрс гулсаж, далайн түрлэгээр эрэгт булсан хог задрахыг хэн ч хэлж мэдэхгүй. Хот, суурингийн дэргэдэх хогийн овоолго хүний аминд хүрэх нь олширч, хэдэн зуугаар тоологдох боллоо. Хогийн эмх цэгцтэй талбай ч асуудал үүсдэг. Британийн глостерширийн овоолгод будаг, лак, шингэлэгч гэх мэт 150 мянган тонн хорт хаягдал жилд хүлээн авдаг учир Европт хамгийн аюултайд тооцогддог. Гэтэл эндээс гуравхан километр зайд 15000 хүнтэй тосгон оршдог ба хогийн цэгээс салхи голдуу тус суурин руу үлээдэг. Энд хоцрогдсон аргаар хорт хаягдлыг боловсруулах гэж оролддог байна.

Хогийг нүхэнд хийж, хорт тоосонцор үүсэхээс сэргийлэх үүднээс устай холиод талбайгаар жигд тараадаг аж. Үндсэндээ хром, кадми зэрэг хүнд металл агуулсан хольцыг тарааж байна гэсэн үг. Нутгийн иргэд хорт тоосны талаар байнга гомдол мэдүүлдэг ч хогийн талбайн эзэд үгүйсгэсээр ирсэн. Албаны дүгнэлтэд хогийн талбай хүний эрүүл мэндэд бодит аюул бараг учруулахгүй гэж тайлбарлажээ.

Үнэн хэрэгтээ ойролцоох хог хүн ба амьтанд заавал аюул учруулдаг. Таван орны 21 хогийн талбайд хийсэн шинжлэх ухааны судалгаанаас үзэхэд хогоос гурван километрт амьдардаг иргэд хөгжлийн бэрхшээлтэй болох эрсдэл байдгийг тогтоосон байна. Гэтэл хогийн овоолгын тоогоор Европт тэргүүлдэг Британи улсад хүн амын 80 хувь нь хогийн талбайгаас хоёр километр зайд оршин суудаг байна. Байгаль хамгаалагчдын ярьснаар тус улсын хог боловсруулах салбарынхан овоолго хоргүй гэсэн дүгнэлт хийлгэх хангалттай мөнгөтэй аж.

ХОР ЦАЦДАГ ЗУУХ

Мэдээж хогийг хаяж, овоолохоос өөрөөр зайлуулах аргууд бий. Булахаас хавьгүй өндөр өртөгтэй ч гэсэн шатаах аргыг өргөн хэрэглэдэг. 2012 оны байдлаар дэлхийд 800 хог шатаах үйлдвэр байв. Үүнээс Японд 500, Британид 30 байдаг агаад тоо нь жил ирэх бүр нэмэгдсээр байгаа. Зууханд өндөр температурт шатаасан хогийг хий, үнс, дулаан, цахилгаан болгон хувиргана. Илүү дэвшилтэт эрчим хүчний арга бий ч бас дутагдалтай.

Агаар мандалд диоксин хэмээх хлор агуулсан бодис цацдаг. Энэ нь хуримтлагдсан хорт нөлөөгөөр хамгийн аюултай бодисын тоонд ордог. Нарийн шүүлтүүр ашиглаж болох ч өндөр үнэтэй, удаан тэсдэггүй. Үүнээс гадна хорт үнсийг бас зайлуулах хэрэгтэй. Дэлхийн диоксиноор хордолтын 50-80 хувь нь хог шатаах үйлдвэрүүдээс гаралтай гэсэн тооцоо бий. Арктик манай гараг дээрх диоксиноор хамгийн их хордсон газар болоод байна.

Сүүлийн 20 жилд дэлхийн дулаарлын улмаас хайлсан хойд мөсөн далайн усаар хорт бодис буцаад байгаль орчинд нэвтэрч байна. Диоксин хүнсний салбарт түргэн нэвтэрч хүмүүсийн дунд хорт хавдраас эхлээд янз бүрийн өвчлөл үүсгэдэг. Үүний зэрэгцээ хүний 14 жил амьсгалдаг хорт бодисыг үхэр өвснөөс нэг өдөрт авдаг байна. Зарим эрдэмтний хэлснээр хүний биед диоксин агуулагддаг боловч хэдий хэмжээтэй байх нь аюултайг тодорхойлох боломжгүй аж.

2009-2010 онд Аргентиний Кордова дахь хог шатаах үйлдвэр зөвшөөрсөн хэмжээнээс 52-103 хувиар илүү диоксиныг агаарт цацжээ. Канадын оттава хотын үйлдвэр хэт их метан, азотын исэл гаргасан учир хаасан байна. Дэлхий даяар зөвшөөрсөн хэмжээг хэтрүүлсэн тохиолдол түгээмэл гардаг. Жишээ нь шотландад сүүлийн үеийн технологиор 2012 онд барьсан үйлдвэр зөвшөөрсөн хязгаараас 172 дахин их хорт бодис ялгаруулж байв. Францын хог шатаах үйлдвэрээс гарсан диоксиний улмаас 350 фермерийн аж ахуйн 7000 тонн үр тариа, 3000 малыг устгахад хүрч байв. Гэтэл ийм үйлдвэрүүд хотын төсөвт нэн халтай. Жишээ нь АНУ-ын Детройт хотын иргэд зуухаа шинэчлэхэд нэг тэрбум ам.долларын татвар төлжээ.

ХУВАНЦАР ДАЛАЙ

Дэлхий даяар эргийн ойролцоо уснаас өдөрт гурван сая килограмм хог хурааж авдаг. Байгаль хамгаалагчдын ярьснаар тамхичид асар их хог үлдээдэг байна. Тамхины иш ацетатын целлюлозоос бүтдэг учир задардаггүй хаягдлын тоонд ордог. Усанд хаягдсан тамхины иш загас болон нялцгай биетнийг хордуулдаг. Индонезийн нийслэл Жакарта хотын ихэнх хог Чиливунга гол руу хаягддаг учир дэлхийн хамгийн их бохирдсон урсгал ус болоод байна.

Голын усанд бүх төрлийн хог задарч байгаагийн дотор үхсэн амьтдаас хүртэл хүүрийн хор ялгарч байдаг аж. Эрдэмтдийн тооцоолсноор голыг цэвэрлэхэд 20 жил шаардлагатай. Гэтэл үүний хажуугаар Чилинвунга гол хотын сая сая хүний ундны ус болдог. Хаягдлын багахан хэсэг нь голд үлдэж, ихэнх нь гадаад далай руу урсаж, ургамал, амьтанд нөхөж баршгүй хохирол учруулсаар байна.

НҮБ-ын тооцоогоор дэлхийн далайнуудын нэг шоо километр усанд 46000 нэгж хог ногдож байна. Пластикийн гадаргууд хортой нэгдлүүд наалддаг учир далайн амьтдад аюул учруулж, хүн төрөлхтөнд хүрдэг. Бохирдуулагчид хүнсний үйлдвэрлэлийн шат бүрт хуримтлагддаг учир  махчин амьтад, түүний дотор хүнийг хамгийн түрүүнд хордуулдаг. 1988 онд эрдэмтэд далайд хаягдсан хог урсгал даган Номхон далайн нэг хэсэгт хуримтлагддаг гэсэн дүгнэлт хийжээ.

Номхон далайн хогийн толбо гэж нэрлэдэг энэ бүсэд Хойд Америк, Японы эргээс хог урсаж ирдэг боловч гадагшаа гардаггүй байна. Урьдчилсан тооцоогоор энд 100 сая гаруй тонн хаягдал цугларчээ. Гэхдээ энэ газар асар том хуванцар болон хогийн арал мэт харагддаггүй. Гэрлийн нөлөөгөөр хуванцар жижиг хэсгүүд болж задардаг тул далайн амьтад түүнийг нялцгай биетэнтэй андуурч иднэ. Ингэснээр пластик хүнсний хэлхээнд орж, загас болон далайн хүнс хэлбэрээр хүнд хүрдэг байна.

Хог хаягдлын асуудал улам бүр хурцаар тавигдаж, зөвхөн хөгжингүй орнуудын сорилт биш боллоо. Үүний сацуу хүн бүр нэг удаагийн сав, уутны хэрэглээгээ багасгаж, байгаль хамгаалахад хувь нэмэр оруулах боломжтой. Хэдийгээр полиэтилен хямд, тохиромжтой сав боловч хог дээр хаягдвал буцаад хүний ходоодонд хорт бодис дагуулан ирэх магадлал өндөр. Гэхдээ хүн төрөлхтөнд хог хаягдлыг боловсруулах дэлхий нийтийг хамарсан дэд бүтэц хэрэгтэй байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Бодлогогүйн гай Монголыг элсэн цөл болгох нь

  • Малын тоо өсөж, метан хийн ялгаралт нэмэгдэх тусам дулаарал эрчимжиж, цөлжинө
  • Малын тоо толгой нэмэгдсэнээс үүдэн метан хийн ялгаралт эрчимтэй ихсэж байна. Энэ нь дэлхийн дулаарлын нэмэгдүүлж буйг Дэлхийн цаг уурын байгууллага онцолсон юм
  • Бэлчээрийн доройтол, цөлжилттэй тууштай тэмцэж буй орны нэг бол Бутан юм. Тус улсын хүн амын 64 хувь нь хөдөө аж ахуйн ферм эрхлэгчид аж. Тэд олон улсын байгууллагын дэмжлэгээр доройтсон газруудад навчит ургамал тариалж, нөхөн сэргээснээр олон улсад нэлээд өндрөөр үнэлэгджээ

Зургадугаар сарын дунд хүртэл тэнгэр хур хайрлаагүйн улмаас ихэнх нутгаар гандуу байлаа. Хаврын хавсаргыг арай гэж давсан малын зоо тэнийх болоогүй бололтой. Баруун аймгийн малчид халуун зунаар хар цай ууж суугаадаа сэтгэл гонсгор байна. Булган аймгийн Рашаант сумын малчин Б.Баяр “Манай сум өмнө нь сангийн аж ахуй байсан болохоор нутгийн ихэнх хэсэг нь тариалангийн талбай байдаг. Малын бэлчээрийн талбай тун бага. Өнгөрсөн зунаас хойш малын зоо тэнийсэнгүй. Өвлийг арай гэж давж, хавартай зол госон. Гэсэн хэдий ч газар гандуу, өвс ногоо муутай хэцүүхэн байна. Бас үлийн цагаан оготно гэж бэлчээрийн дайсан хүчрэгдэхээ байлаа. Жил бүр оготно устгадаг ч хаа сайгүй л үзэгдэх юм. Зуны дунд сар гарчихаад байхад тугал, хургаа угжиж сууна. Энэ жил үнэхээр хүнд байна” хэмээн ярилаа. Мөн Архангай, Хөвсгөл аймгийн нутаг ч гандуухан байгааг малчид нь хэллээ. Хөвсгөл аймгийн хойд зүгийн сумдын нэг Ринчинлхүмбэ л гэхэд хэд хэдэн газар элсний нүүдэл хурж, цөлжиж эхэлсэн байна. Энэ бол хамгийн том аюул гэдгийг цөлжилттэй тэмцэх олон улсын байгууллагынхан анхааруулж байгаа юм. Өдгөө манай улсын малын тоо толгой 70.9 сая болсон. Малын тоо толгойн өсөлт бэлчээрийн доройтолд нөлөөлж, цөлжих нөхцөлийг бүрдүүлж буй бол үлийн цагаан оготны тархалт ч хувь нэмрээ оруулж байна. Монгол Улс 112 сая га хадлан бэлчээрийн талбайтай. Энэ талбай нь ердөө 40 сая малд л таарах аж. Гэтэл сүүлийн жилүүдэд малын тоо тасралтгүй өсөж, бэлчээрийн даац 30 сая толгой малаар хэтрээд байна. Бэлчээр талхлагдаж доройтохын хэрээр ургамлын зүйлүүд устаж буй аж. Таван хошуу малаас бэлчээр хамгийн их доройтуулдаг нь ямаа. Гэвч сүүлийн жилүүдэд ашиг шимийг нь бодож, ямаа өсгөж буй нь цөлжилт нэмэгдэх шалтгаан болж байгаа юм. Учир нь ямаа олон үет ургамлыг үндсээр нь тасалж иддэг тул бэлчээрийг маш их доройтуулдаг. Ямаа хониноос хоёр дахин их ургамал иддэг тул тоо толгойг нь олшруулж болохгүй гэсэн зөвлөмж гаргадаг ч малчид чихнийхээ хажуугаар өнгөрүүлдэг нь харамсалтай. Малаас гадна үлийн цагаан оготно газрын доройтлын бас том шалтгаан болж байгааг судлаачид тэмдэглэдэг. Монгол орны нийт газар нутгийн цөөнгүй хувь буюу 40 сая га талбайд үлийн цагаан оготно тархжээ. Сүүлийн үед үлийн цагаан оготно эрчимтэй үржиж буйг бэлчээр судлаачид онцолсон байна. Судлаач Б.Долгормаагийн тэмдэглэснээр нэг үлийн цагаан оготно өдөрт 33 грамм ногоо иддэг бөгөөд хөеөндөө есөн килограммыг нөөцөлдөг аж. Нэг га талбайд оготны долоон үлий байдаг агаад тэд нийт 42 килограмм өвс хөеөндөө нөөцөлдөг аж. Уг нь үлийн цагаан оготны ганц эрлэг нь шонхор шувуу юм. Гэвч зарим аймгийн нутгаас шонхор шувуу даажсанаас болж, үлийн цагаан оготно тархах таатай нөхцөл бүрджээ. Цаашид үлийн цагаан оготно эрчимтэй өснө гэж судлаачид үзсэн байна. Иймээс үлийн цагаан оготны устгалыг сайн хийх хэрэгтэй аж. Аймаг бүрд үлийн цагаан оготно устгах ажил өрнүүлдэг ч үр дүн дүнтэй болдоггүйг орон нутгийн иргэд шүүмжилж байв.

 Малын тоог цөөлөхгүйгээр бэлчээрээ доройтлоос хамгаадахгүй 

ХХААХҮЯ малын тоо толгойг цөөлж, зохистой харьцааг барих ёстой гэж албан өрөөндөө сууж яриад үр дүнд хүрэхгүй нь тодорхой. Тиймээс бодлогоор зохицуулах зайлшгүй шаардлага тулгарч буй. Малчдад тохирсон эдийн засгийн арга хэмжээ авахгүй бол Монголын тал нутаг элсэн цөл болоход ойрхон байна. Газар тариалан, уул, уурхай, мал, үлийн оготно гээд бэлчээр нутгийг доройтуулж буй хүчин зүйлийг өнөөдрөөс зохицуулахгүй бол алс хэтдээ аюултай тулгарч мэдэхээр болжээ. Учир нь дэлхий дахинд цаг уур огцом өөрчлөгдсөөр байгаа. Малын тоо толгой нэмэгдсэнээс үүдэн метан хийн ялгаралт эрчимтэй ихсэж байна. Энэ нь дэлхийн дулаарлыг нэмэгдүүлж буйг Дэлхийн цаг уурын байгууллага онцолсон юм. Иймээс мал сүргийн тоог зохистой түвшинд байлгах бодлого үгүйлэгдэж байна. Манай улс “Монгол мал” хөтөлбөр, “Төрөөс малчдын талаар баримтлах бодлого” зэрэг малчдад хайр зарласан, малын тоо нэмэхийг дэмжсэн олон баримт бичиг гаргасан. Гэвч бас хариуц лага гэж зүйл байх ёстойг умартжээ. Байгалийг нөхөн сэргээх, бэлчээр хамгаалах, өвс, ногооны гарц сайжруулах талаар малчдад мэдээ, мэдээлэл хүргэсэнгүй. Бас мал сүргийн тоог зохистой байлгах зөв бодлого барьсангүй. Харин одоо энэ асуудалд санаагаа чилээхгүй бол ирээдүйд дулаарлын нөлөө, бэлчээрийн доройтол, цөлжилт энэ сайхан орныг сүйтгэж мэдэх нь. Азийн орнууд газрын доройтол, цөлжилттэй чадах чинээгээрээ тэмцэж байна. БНСУ гэхэд дэлхийн дулаарлыг бууруулахын тулд нийт газар нутгийнхаа 64 хувийг ойжуулжээ. 

Бэлчээрийн доройтол, цөлжилттэй тууштай тэмцэж буй орны нэг бол Бутан юм. Тус улсын хүн амын 64 хувь нь хөдөө аж ахуйн ферм эрхлэгчид аж. Тэд олон улсын байгууллагын дэмжлэгээр доройтсон газруудад навчит ургамал тариалж, нөхөн сэргээснээр олон улсад өндрөөр үнэлэгджээ.
Манай урд хөрш газрын доройтлыг бууруулахад чамгүй олон ажил хийж байна. Цөлжсөн газруудад ховордож буй ургамлыг олон төрлөөр тариалж, мөн ойжуулалт хийж, өөрсдийн санаачлагаар эзэмшил газраа цөлжилтөөс хамгаалсан иргэдэд тодорхой хэмжээний урамшуулал олгодог болжээ. Мөн газрын доройтол цөлжилттэй үлгэр жишээ тэмцсэн орон бол Австрали юм. Тус улс газрыг доройтуулж буй зэрлэг ургамлыг устгаж, оронд нь ашигт ургамлыг олон төрлөөр тарималжуулсан юм. Түүнчлэн фермер эрхлэгчдэд эзэмшсэн газраа нөхөн сэргээлт хийх үүрэг хүлээлгэж, нөхөн сэргээлт хийгээгүй тохиолдолд хуулийн хариуцлага тооцох зэрэг олон арга барилаар цөлжилттэй тэмцэж буй. Ийн дэлхийн улс орнууд газрын доройтолтой бүхий л арга чаргаар тэмцэж, олон төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлж, хөгжлийн төлөвлөгөөндөө газрын менежментийн асуудлыг нарийн тусгаж байна. Гэтэл манай улс газар нутгийнхаа доройтлыг үл тоож, мал өсгөх бодлого барьж байгаа нь цөлжилтийг газар авахуулах эрсдэлийг улам нэмэгдүүлсээр. Малын тоог бууруулж, чанаржуулж, байгаль экологийн тэнцвэрт байдлыг хадгалахгүй бол цаашид дулаарал, цөлжилт манай улсыг туйлдуулж магадгүй болжээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Амралтын өдрүүдээр аялах үзэсгэлэнт газрууд

Урин дулаан цаг ирсэнтэй холбогдуулж бид эх орондоо аялах боломжтой, байгалийн үзэсгэлэнт газруудын тухай цувралаар танилцуулж буй билээ. Энэ удаа хол замд, урт хугацаагаар явах боломжгүй аялагчдадаа зориулан, Улаанбаатар хоттой ойрхон, хүмүүсийн төдийлөн мэддэггүй байгалийн үзэсгэлэнт газруудын тухай нийтлэл бэлтгэлээ.

Цагаан суваргыг үзэж, өөр гаригт очсон мэт мэдрэмж аваарай

Дундговь аймгийн Өлзийт сумын нутаг дахь Цагаан суварга хэмээх газрыг уншигчдадаа санал болгоё. Цагаан суварга нь эрт цагт хэдэн сая жилийн өмнө далайн ёроол байсан гэх бөгөөд он цагийн эрхээр ширгэж, үлдсэн шаварлаг хурдас хөрс нь салхи, бороо ус гэх мэт байгалийн хүчин зүйлийн нөлөөллөөр эрэг, мөргөцөг үүсгэсэн нь өнөөгийн үзэсгэлэнт дүр зургийг бүтээжээ. Тус газарт очсоноор аялагчдад Марс гариг дээр очсон мэт сэтгэгдэл төрдөг гэнэ. Алсаас харахад суварга мэт харагддаг энэхүү хосгүй үзэсгэлэнтэй газар нийт 500 гаруй метрийн урттай, 90 хэмийн эгц эрэг бүхий мөргөцгүүдээс тогтох бөгөөд хамгийн өндөр хэсэг нь 40 метр хүрдэг аж. Тус газар нийслэлээс 400 км-ийн зайтай ба засмал замаар холбогдсон.

Хагийн хар нуур руу морьтой аялаарай

Хэнтийн нурууны салбар Бага Хэнтийн нурууны уулсын дундах тусгай хамгаалалттай бүсэд орших Хагийн хар нуурыг тайгын сувд хэмээн өргөмжилдөг. Эл нуур нь хөлгүй нуур бөгөөд тус нуураас эх авч урсдаг голыг Хагийн гол хэмээнэ. Хагийн хар нуурыг зорьсноор та байгалийн гоо үзэсгэлэнг морин дэл дээрээс тольдож, сарьдаг уулсын дунд, гайхамшгийг мэдрэх боломжтой. Мөн зэрлэг ан амьтдыг ч ойроос харах боломжтой аж. Хагийн хар нуур нь Төв аймгийн Эрдэнэ суманд Улаанбаатар хотоос 180 км-т оршино. Тус нуур руу туршлагатай хөтөч болон мэргэжлийн хүмүүсийн зөвлөгөөгүйгээр аялах эрсдэлтэй ба бартаатай, машин явах боломжгүй замтай тул аялагчид тодорхой хэсэг хүртэл машинаар зорчоод үлдсэн зайг, морь болон явганаар туулдаг аж. Одоогоор Монголд Хагийн хар нуурын аяллыг Vivid Travel Club тогтмол зохион байгуулдаг.

Зоргол хайрхныг зорьж, алжаалаа тайл

Зоргол хайрхан уул нь Улаанбаатар хотоос 150 км-ийн зайд оршино. 1668 мерт өндөртэй тус уул том, жижиг гурван агуйтай. Хамгийн томыг нь Дансрангийн агуй, баруун талын үргэлжилсэн уулыг Баянгийн хэц, хойд талын уулыг Агуйт хэмээн нэрлэдэг. Мөн хайрхны чанх урд тусгайдуу байдаг хадтай толгойг Морин цохио гэх бөгөөд жил бүр бэсрэг наадам болж, хурдан морьтой хүмүүс морин эрдэнийнхээ хийморийг нь сэргээдэг аж. Эрт урьд цагт хангай говийг дамнасан цасан шуурга болж, хандгай буга, зээр, гөрөөс цөм өмнө зүг туугдан уруудахад хамгийн сүүлд сульдаж ядарсан ганц зоргол оцойсхийгээд зогсож хоцорсон нь Зорголхайрхан хайрхан болсон гэх домогтой аж.

Гүнжийн сүмд саатаж, эртний түүхээр аялъя

Довдондорж ноён өөрийн талийгаач хатан Манжийн Энх Амгалан хааны охин Хичээнгүй амарлингуй гүнжид зориулан бариулсан Гүнжийн сүм Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт оршино. Монголын Довдондорж ноёнд Манжийн хаан өөрийн зургадугаар гүнжээ 1697 онд хатан болгон өгчээ. Манжийн хаан охиндоо монголчуудын тухай мэдээлж байх хатуу үүрэг өгсөн ч гүнж уг даалгаврыг үл биелүүлэн үүрд монгол хүн болон үлдсэн байна. Тэрбээр 1740 онд Манжийн албатуудад хорлогдсон бөгөөд “Миний цогцсыг хятад газар бүү аваач. Би монгол хүний эхнэр учир монгол хүн болсон. Иймд намайг Монголын хөрсөнд нутаглуулаарай” хэмээн захисан гэдэг. Гүнжийн онгоны үлдэгдэл чулуун дурсгал, булшийг хамгаалсан байгууламж, богд хаалга, хэрмэн хана, онгон, булшны газар зэргээс бүрдэх бөгөөд эргэн тойронд нь байгалийн үзэсгэлэн цогцолжээ. Тус газар хотоос 96 км зайтай.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хөөндэйн шинэ зүйл манай оронд иржээ

Шувуу судлаачдын багийнхан Чух нуурын эрэгт нүүдлийн шувуудын мониторинг хийгээд буцах замдаа Дорнодын Матад сумын нутаг дахь Ёндонгийн хайлааст ам хэмээх газраас Chestnut Thrush Turdus rubrocanus хэмээх хөөндэйн шинэ зүйлийг олж, зургийг нь авч баталгаажуулжээ. Ингэснээр манай орон хөөндэйн 13 зүйлтэй болж байна. Энэ зүйл нь Хималайн уулсын зүүн болон өмнөд нутагт тархсан, харьцангуй мэдээлэл дутмаг зүйлүүдийн нэг аж. Дэлхийн хөөндэйн тархалтын хамгийн хойд цэг нь Монгол болдог. Судалгааны багийнхан дорнын шаргач гурвыг, шивэр намнаахай, жирхэн дууч, борлог дууч, хос-судалт дууч, бор тодол, улаавар бужмар тус бүр нэгийг бүртгэлжүүлжээ. Мөн банхар булжуухай дөрөв, тольт дунхай хоёр, бөвөөлжин өвөөлж хоёр, сохор элээ хоёр, шилийн сар хоёрыг бүртгэж авчээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Цанын баазууд зэрлэг амьтдын мөхөлд нөлөөлж байна

Хөл хорионы үеэр хүмүүсийн идэвхтэй хөдөлгөөн багас­сан нь зэрлэг амьтдад таатай нөхцөл үүсгэсэн талаар манай сонин мэдээлж байсан билээ. Тухайлбал, зэрлэг чоно болон баавгайн төрөл зүйлүүд Колоро­дагийн гудманд үзэгдэх болсон,  Италийн бохирдсон голд дельфин гарч ирсэн гэх мэт байгаль дэлхийн гайхалтай өөрчлөлтүүд мэдрэгдсээр байна. Гэвч эрдэмтэд “Энэ үзэгдэл сайн мэдээ хэдий ч хөл хорио тавигдахад зэрлэг амьтад дахиад л хүний үйл ажиллагаанд хавчигдах болно” хэмээн анхааруулжээ. Нэн ялангуяа цанын баазууд олон амьтны амьдрах орчинд заналхийлж байна. Жишээлбэл, иргэд цанаар их гулгадгаас болж Австралийн гүрвэлийн амьдрах орчныг үгүй хийж, Альпийн нуруун дахь Каперкайли буюу ойн сойрын амьдрах орчинд нөлөөлөөд зогсохгүй Италийн Аппинений уулан дахь цанын баазын тэлэлт нэн ховордсон амьтан болох Марсикийн хүрэн баавгайд том аюул занал учруулж байгаа гэх зэрэг олон баримтыг дурдаж болно. Италийн хойгийг бараг бүхэлд нь бүрхдэг Аппинений уул нь одоогоор бүртгэгдээд байгаа 50, 60­-аадхан зэрлэг Марсикийн хүрэн баавгайн гэр юм. Цаашдаа аялал жуулчлалын салбар тогтвортой хөгжихийн хэрээр байгаль орчин хүн хоёрын хооронд удаан тэмцэл өрнөх нь тодорхой болжээ.