A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/761/

Хэнэггүй малчдын үнэгүйдсэн амь

Бэлчээр, ус дутагдахын хэрээр ган, зудын давтамж ойртож, малчдыг туйлдуулах болжээ

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/761/


Хөвсгөл аймагт нэгэн малчин эр нуурын усанд морио усалж яваад малынхаа араас ус руу орж живсэн хэрэг өнгөрсөн сард гарч байв. Гэхдээ энэ мэдээ хүүхдүүдийн золгүй үхлийн дуулианд дарагдаад чимээгүйхэн өнгөрсөн. Тэгээд ч малынхаа араас явж байгаад эндсэн малчдын тухай мэдээлэл байсхийгээд л дуулддаг болохоор хүмүүс тоож анхаарахаа ч болих шинжтэй. Мал шуурганд уруудаж, голд живж л байдаг, малчид араас нь явж амиа алддаг байдал аль социализмын үед байсан, одоо ч хэвээрээ. Одоогоос арваад жилийн өмнө хэнтий аймагт байгалийн гэнэтийн үзэгдэл болж, тэнгэр газар нийлэхэд малынхаа араас явсан 53 хүн амиа алдсан цочирдом хэрэг гарч байв. Энэ бол нэг дор олон хүн амиа алдсан цөөн тохиолдлын нэг. Сүүлийн жилүүдэд нөхцөл байдал харьцангуй дээрдсэн ч жил бүр л хэдэн малынхаа төлөө гэж явсаар арав орчим хүн амиа алддаг байдал уламжлал болон тогтжээ. Онцгой байдлын ерөнхий газрын статистик мэдээллээс харвал 2016 онд зургаа, 2017 онд есөн малчин цаг бусаар хорвоог орхижээ. Үүнд малдаа яваад сураггүй болсон, ар гэрийнхнийх нь хүсэлтээр эрлийн ажиллагааг зогсоосон тохиолдлууд ороогүйг сануулъя. Хэрэв сураггүй бологсдыг нэмбэл өнөөх тоо чамгүй өсөх байх. Зам тээврийн ослоор өөд болсон хүний тоотой харьцуулалтгүй л дээ.

Гэхдээ мэдээлэл, харилцаа холбоо өндөр хөгжсөн, цаг агаарын онц аюултай үзэгдлийг урьдчилаад мэдэх боломж бүрдсэн өнөө үед малынхаа араас шуурганд уруудаж, амиа алдагсдын тоо огт буурахгүй байгааг малчдын хэнэггүй зан, залхуу байдалтай холбон тайлбарлахаас аргагүй. “Малчдад малаас өөр өмч байхгүй. Түүнээсээ салчихвал амьжиргаагүй болно. Тиймээс хэдэн малынхаа араас явахаас өөр аргагүй. Гэхдээ цаг агаарын мэдээг урьдчилж зарлаад байхад нөмөр нөөлөг газар малаа хашилгүй орхиж байгаа нь хэнэгүй зантай холбоотой. Ер нь туршлагагүй, тааруу малчид л малаа уруудуулдаг юм. Сайн малчин бол хэзээ ч ингэхгүй. Социализмын үед бол цаг агаарын аюултай үзэгдлийг урьдчилж маш сайн зарладаг байлаа. Мөн дээрээс зохион байгуулалт сайн хийж, баг, бригадын хүмүүсийг хүн бүл муутай айлд томилж, хариуцан ажиллуулдаг байсан. Ингэж хамтран ажилласны хүчээр л байгалийн бэрхийг даван туулдаг байж. Харин одоо бол ингэж нэг нэгэндээ хамтран тусалдаг тохиолдол байхгүй болсон” хэмээн гавьяат малзүйч Д.Самданжамц ярилаа. Малчид амиа алдах нь малын тоо толгойтой холбоотой гэдгийг ч мэргэжлийн хүмүүс хэлж байна.

Туршлагагүй, тааруу малчид л малаа уруудуулдаг юм, сайн малчин бол хэзээ ч тэгэхгүй

Уг нь монгол орны бэлчээрийн даац хонин толгой шилжүүлснээр 51 сая мал байхад тохиромжтой гэсэн тооцоо судалгаа бий. Харин өнгөрсөн оны тооллогоор 66 сая мал тоологдсон. Энэ жил 18 сая төл хүлээн авсан гэж тооцвол малын тоо бараг 84 саяд хүрчээ. Ийнхүү бэлчээрийн даац бараг хоёр дахин хэтэрч, дээр нь ямаагаа замбараагүй өсгөсний балгаар бэлчээр талхлагдаж, цөлжилт жил ирэх тусам хүрээгээ тэлэв. Байгалийн өөрийнх нь нөөц буюу бэлчээр, ус дутагдахын хэрээр ган, зудын давтамж ойртож, малчдыг туйлдуулах болжээ. 1960-аад оны үед 100 га талбайд ногдох малын тоо 60 орчим байсан бол өдгөө энэ тоо 90 гараад явчихжээ. Статистик мэдээллээс харвал 1990 оныг хүртэл хонь, ямааны тооны харьцаа 3:1 байж. Харин одоо бараг 1:1 болон тэнцээд байгаа. Ямаа бол бэлчээрт ямар их хор хохирол учруулдаг мал болохыг хүн бүр хэлдэг, сануулдаг. Гэвч малчид ноолуурын үнэнд нь болоод ямаагаа улам өсгөсөөр байна. Энэ янзаараа бол ямаан сүрэг тун удахгүй хонины тоо толгойг гүйцэж түрүүлнэ.

Гэвч ямаагаа эрс өсгөсний хөнөөл алхам тутамд мэдрэгдсээр байна. Нэг ёсондоо бидний замбараагүй, ирээдүйгээ үл тоомсорлосон харалган шийдвэрийг байгаль эх шийтгэж байна уу гэлтэй. “Малчид малынхаа араас яваад эндэж буй нь орон нутгийн засаг захиргааны үйл ажиллагаа, хариуцлагатай шууд холбоотой. Цаг агаарын мэдээллээр хангах шуурхай штаб орон нутаг бүрт бий. Салхи, шуурга, ган, хур бороо гээд байгалийн аюулт үзэгдлийн талаарх мэдээг цаг уурын байгууллага гаргадаг. Харин энэ мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх ажил дутагдалтай байгаа. Ер нь малаа дагаж шуурганд уруудах, амь насаа алдах тохиолдол социализмын үед ч байсан. Байгалийн давагдашгүй хүчний өмнө хүн яах аргагүй хүчин мөхөстөнө. Гэхдээ одоо малын тоо олширсонтой холбоотой бэлчээр, ус дутагдаж, ган, зуд ойр ойрхон тохиох боллоо. Энэ нь малчдад хүндээр тусаж байна. Яамны зүгээс өвөлжилтийн байдалтай холбогдуулан тогтоолын төсөл боловсруулж, Засгийн газарт өргөн барих гэж байгаа. Энэ асуудлын хүрээнд өвөлд хэрхэн бэлдэх зөвлөмж, албан даалгавар, төлөвлөгөө гаргаж, орон нутагт хүргүүлнэ. Бид эрдэмтдийн хийсэн бүх төрлийн судалгааг нэгтгэж, цаашид ямар арга хэмжээ авахаа шийдэх юм. Товчхондоо бол төр засаг, малчид, орон нутаг яаж хамтарч ажиллахаа боловсруулна. Малчдын амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалах ажил ч үүнд багтаж байгаа” хэмээн ХХААХҮЯ-ны мал аж ахуйн бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газрын дарга Д.Батмөнх тайлбарлалаа.

Дэлхий дээр мал маллан амьдралаа залгуулдаг өчнөөн сая айл бий. Зөвхөн монголчууд л мал маллаад байдаг улс биш. Гэхдээ манай малчдын хэнэггүй, залхуу, арчаагүй зан дэлхийд дээгүүр бичигдэх байх шүү. Зун, намрын цагт найр наадам, зугаа цэнгэл хөөсөөр өдрийг барна. Ингээд анхны цас хаялах үед гэнэт ухаан орсон мэт өвлийн бэлтгэлдээ хам хум орно. Эцэст нь жавар тачигнасан өвлийн ид хүйтнээр улсаас өвс, тэжээл горьдож суудаг малчин дэндүү олон. Д.Самданжамц гуайн хэлснээр арчаагүй, туршлагагүй малчид л малаа шуурганд уруудуулж, түүнийхээ араас амь насаа эрсдэлд оруулан явж байгаа. Харин арчаатай, ажилсаг хэд нь цаг агаарын ямар ч бэрхийг ажралгүй даваад гардаг. Нөгөөтэйгүүр тэнгэр хангайн байдлыг ажиж мэддэг, малаа хэрхэн хариулахаа андахгүй мэддэг хашир туршлагатай малчин цөөрснийг олон хүн ярьж байгаа. Жолооны дамжаанууд тааруухан жолооч бэлдээд, нөгөөдүүл нь төгссөнийхөө дараа осол гаргаад байгаатай зүйрлэж болмоор. Гэхдээ тэдэнд мал маллах арга ухааныг заана гэвэл тоож сонсох хүн олдохгүй биз. Мэдэхгүй хэрнээ нэрэлхүү гэж жигтэйхэн. Мэдээж мал бол тэдний амьжиргааны эх үүсвэр. Тиймээс хайрлаж хамгаалалгүй л яах вэ. Гэхдээ хэнэггүй зангаа хааяа ч болов хойш тавьж, амь насаа эрсдэлд оруулдгаа хэзээ болих бол. Холбогдох яам, харъяа газруудын зүгээс ч үүнд анхаарлаа хандуулж, дорвитой ажил хиймээр байна. Ядаж л хүнд хэцүү цагт нэгдэн нийлж, байгалийн бэрхийг даван туулдаг байсан хуучны уламжлалыг сэргээмээр. Хүний аминаас үнэтэй мал гэж баймааргүйсэн.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Шинэ ургац гарч эхэлсэн ч ногооны үнэ өндөр хэвээр байна

​Ирэх сард хүнсний ногооны үнэ хямдарна гэсэн хүлээлт үүсчээ​

 0 сэтгэгдэл


Лхагва гарагийн өглөө, 11.00 цаг, Барс зах. Нийслэлийн иргэдийн олноор үйлчлүүлдэг хүнсний бөөний худалдааны төв болох уг захын наймаачид тус тусын контейнераа хэдийнэ нээсэн байлаа. Бидний зорьж очсон төмс, хүнсний ногооны хэсэгт худалдан авагчид харьцангуй цөөн байв. Төмс, лууван тус бүр хоёр килограммыг авахаар жинлүүлж байсан нэгэн эмэгтэй “Шинэ ургац гарчихаад байхад хүнсний ногооны үнэ буухгүй байгааг гайхаж байна” хэмээн хэлэв. Тэрбээр нэг килограмм төмсийг 2000, лууванг 3000 төгрөгөөр худалдан авсан нь ийн бухимдахад хүргэжээ. Гэлээ гээд хятад ногоо худалдаж авах, эсвэл хүнсэндээ төмс, нарийн ногоо хэрэглэхгүй байх сонголт л түүнд үлдэх тул, үнэтэй ч гэсэн дотоодын ногоог ийн илүүд үзэв. Тус захын хүнсний ногооны хэсгээр үйлчлүүлж буй бусад иргэн дээрхийн адилаар толгой сэгсрэнгээ, тортой ногоогоо барьж одно.

Шинэ ургацын хүнсний ногоог өмнөх жилийн өдийнхтэй харьцуулахад 800-1000 төгрөгөөр илүү байв. Гэхдээ өнгөрсөн сард манжин 8000, байцаа 4000 байсныг бодоход шинэ ургацын ногооны үнэ уруудаж л явна. Ирэх сарын эхнээс нийлүүлэлтээ дагаад улам хямдрах биз гэж ногооны худалдаачид хэллээ. Яг ямар шалтгаанаар хүнсний ногооны үнэ өнгөрсөн жилийн өдийнхөөс үнэтэй байгааг тодруулахад “Шинэ ургацын ногоо гарч эхлэхдээ үнэ нь өсдөг. Наймдугаар сар гараад аяндаа бууна” гэхээс өөр шалтгаан хэлсэнгүй. Барс захын хувьд төмөр замтай ойр, хөдөө орон нутгаас ирж буй хүнсний бүтээгдэхүүнүүдийг бусад захаас харьцангуй хямд худалдаалдаг. Энэ нь ихэвчлэн төмөр замаар авчирсан байдаг тул, тээврийн зардал бага байдагтай холбоотой. Бусад хүнсний захуудын үнэ ч Барсынхаас ялгаагүй байгааг Хүчит шонхор, Таван-Эрдэнэ, Хархорин зэргийн үнэ ханшийн мэдээллээс харлаа.

Сүүлийн жилүүдийн дунджаас харахад манай улс жилд 130 мянга орчим тонн төмс тариалж дотоодын хэрэгцээг бараг 100 хувь хангадаг. Харин бусад хүнсний ногооны 60 гаруй хувийг дотооддоо нийлүүлж байгаа. Одоо бол олон шат дамжлагаар бус тариаланчдаас хүнсний ногоогоо шууд авдаг болсон. Бид бусад улс, оронтой харьцуулахад хүнсний ногоо бага хэрэглэдэг ард түмэн. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд хүнсний ногоо ихээр хэрэглэх нь эрүүл мэндэд тустайг ойлгож буй. Хүнсний ногооны үнэ харьцангуй өндөр байгаатай холбогдуулан энэ жилийн ургацын төлөвийг тодруулахад ХХААХҮЯ-нд хандахад “Урьдчилсан мэдээг одоохондоо хэлэхэд эрт” гэсэн тайлбарыг өглөө. Харин тариалалтын үеийн тайлангаас харахад улсын хэмжээнд төмс 12.7 мянган га-д, хүнсний ногоо 8.1 мянган га-д тариалаад байгаа аж.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Монголд тариаланч, малчид л усыг үнэгүй ашиглаж байна

​Хөдөө аж ахуйн салбар усны төлбөрт ширхэг зоос ч төлдөггүй​

 0 сэтгэгдэл


Та ус ашигласныхаа төлөө төлбөр төлдөг үү. Орон сууцанд оршин суудаг нэг өрх сард дунджаар 30 мянган төгрөгийг усны төлбөрт өгдөг байна. Харин хот суурингийн жижиг үйлчилгээний газрууд энэ хэрэглээндээ 250-500 мянган төгрөг зарцуулдаг бол Монголын хамгийн том татвар төлөгч “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК Сэлэнгэ мөрний усыг ашигласныхаа хариуд 12 тэрбум орчим төгрөгийг төсөвт төвлөрүүлдэг аж. Хоногийн хоолоо арай ядан залгадаг хот, суурингийн айл өрхүүдээс эхлээд гудамж, тохой бүрийн өнцөгт байрладаг үсчин, зоогийн газар, том, жижиг үйлдвэрүүд цөм цэнхэр “алт”ыг ашигласныхаа төлбөрийг цаг алдахгүй төлөх гэж хичээцгээнэ. Гэтэл усны нийт хэрэглээний 50 гаруй хувийг бүрдүүлдэг хөдөө аж ахуйн салбар ханаж цадалгүй ус ашигласныхаа хариуд ширхэг зоос ч төлдөггүйг та мэдэх үү. Үнэ төлбөргүй тул хайрлах гамнах нь бүү хэл үнэгүй усаар тоглох нь холгүй ашиглах нь энүүхэнд. Мал маллаж, тариалан эрхэлдэг 190 мянга орчим өрх, аж ахуйн нэгж 60 сая давсан толгой мал, олон мянган га талбайгаа жилд 550 сая шоо метр усаар усалдаг гэж Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамнаас мэдээлж байна.

Энэ бол бидний унд, ахуйн хэрэглээнээс бараг дөрөв дахин өндөр дүн. Тавантолгой тойрон талцан маргаж, Д.Мурат, Д.Гантулга нарыг төрийн түшээгийн суудлаас нь түдгэлзүүлэх асуудалд хаваржин анхаарсан УИХ ус хамгаалах ээлжит хуулийн төслийг “чимээгүй” хойшлуулчихав. Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг энэ хаврын чуулганы сүүлчийн өдөр УИХ хэлэлцэж, уг төслийг батлахаар санал хурааж байснаа больж, шуудхан чуулганы хаалтаа хийчихсэн юм. Усны “урт нэртэй” ээлжит хуулийн төсөлд эрхэм гишүүд ийн хайнга хандсан атлаа уг хуулийн төслийн нэг чухал өөрчлөлтийг унагахаа мартсангүй. Уг “урт нэрт” хуулийн төслийг даган Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулийг өөрчлөхөөр өргөн барьсан ч орон нутгаас сонгогдсон гишүүд нүд үзүүрлэж, “ад үзсээр” уг өөрчлөлтийг хууль санаачлагчид нь буцаачихав. Унагаж орхисон энэ өөрчлөлт нь ус үнэгүй хэрэглэдэг малчид, тариаланчдаас усны төлбөр авах тухай байв. Ингэхдээ 300 толгой хүртэлх малтай, нэг га хүртэлх талбайтай иргэдээс төлбөр авахаар тусгасан байв. Нэг хониноос багаар бодоход 19 төгрөг авснаар малчдаас 5.3 харин тариаланчдаас 2.5 тэрбум төгрөг төвлөрүүлэхээр тусгасан аж. Гэвч эрхэм гишүүдийн олонх нь малчид, тариаланчид усаа үнэгүй хэрэглэсээр байх нь зүйтэй гэж үзжээ.

“Эрдэнэт үйлдвэр” усны төлбөрт 12 тэрбум орчим төгрөг төлдөг

Уг нь Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд Н.Цэрэнбат энэ хуулийн төсөл нь эдийн засгийн хөшүүргээр дамжуулан, иргэдийг усны зохист хэрэглээнд чиглүүлж, нүүдлийн мал аж ахуйн аюулын харанга болсон бэлчээрийн доройтлыг сааруулах зорилготой хэмээн учирласан ч гишүүд тоосон ч үгүй. Усны бодлогыг ахиулна хэмээн албаныхны тайлбарласан энэ хуулийн төслийг эсэргүүцсэн зарим гишүүний байр суурьт та анхаарлаа хандуулна уу. УИХ-ын гишүүн, Монголын тариаланчдын холбооны ерөнхийлөгч Ж.Энхбаяр “...Бид татвар нэмэхгүй гэж амлачихсан. Гэтэл татвар нэмнэ гээд оруулаад ирж байна. Усны ашиглалт энэ хэвээрээ явбал Улаанбаатар хот 2030 он гэхэд усны нөөцөө бүрэн шавхана. Тэгэхээр усны нөөц сан бүхий газруудтай болох ёстой. Уул уурхай, арьс ширний үйлдвэрүүдтэй холбоотой хуулийг чангалах шаардлагатай. Харин хөдөө аж ахуйн салбарын усанд болгоомжтой хандах ёстой...” хэмээн анхааруулж байна. Энэ мэт шалтаг хэлж, хуулийн төслийг орон нутгийн гишүүд хэдэн талаас нь хэмлэсээр унагаж орхисон юм.

Гэтэл гишүүдийн эсэргүүцэж буй хуулийг олон малчин дэмждэг. Өнгөрсөн хавар Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд Б.Батзориг орон нутагт ажиллах үеэр Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын уугуул, улсын аварга малчин Б.Баттогтох “Бэлчээрийг хамгаалах гарц, шийдэл нь татвар, төлбөрийн систем” хэмээж байв. Мөн ахмад малчин Б.Шаравсамбуу ч “Малчдыг татвар, төлбөрийн системээр дамжуулан зах зээлд оруулах ёстой. Ингэж байж малын тоо толгойг зүй зохистой харьцаанд оруулж, бэлчээрээ хамгаалж үлдэнэ” хэмээн хэлж байсан юм. Толгойг нь илсэн төрийн бодлогын балгаар даацаасаа давсан малын хөлд бэлчээрээ талхлуулж буй малчид өдгөө нутаг усаа аврахын тулд татвар төлөхөд бэлэн гэдгээ илэрхийлэх болсон юм. Харин тариаланчид эсэргүүцэж байна. Усны төлбөр ашиг орлогод нөлөөлж, илүү үнэтэй гурил иднэ хэмээн хэлэх тариаланч байна.

• Мал маллаж, тариалан эрхэлдэг 190 мянга орчим өрх, ААН 60 сая давсан мал, олон мянган га талбайгаа 550 сая шоо метр усаар усалдаг гэж Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамнаас мэдээлж байна.

• Үнэ төлбөргүй тул хайрлах гамнах нь бүү хэл үнэгүй усаар тоглох нь холгүй ашиглах нь энүүхэнд.

• УИХ ус хамгаалах ээлжит хуулийн төслийг “чимээгүй” хойшлуулчихав.

Уг нь энэ нь малчид тариаланчдыг элдэв төлбөр, татвараар дарамтлах зорилго агуулаагүй болохыг албаныхан хэлж байгаа. Харин эдийн засгийн хөшүүргээр дамжуулан усны зохистой хэрэглээнд чиглүүлэх үндсэн зорилготой. Үнэнийг хэлэхэд, Монгол Улсын 169 мянган малчин өрх, 17 мянган тариаланч, аж ахуйн нэгжээс авах энэ төлбөр уул уурхайн ганцхан компанийн усанд төлдөг мөнгөнд хүрэхгүй. Энгийн иргэд, бизнес эрхлэгчдэд төр төмөр нүүр харуулах атлаа малчид, тариаланчдыг яаж ч чадалгүй, эвий минь, хөөрхий минь, усаа үнэгүй ашигла хэмээн хошуу дэвссээр өнөөдрийг хүрлээ. Бидний “ус самрагчид” хэмээн чичилдэг уул уурхайн салбарын ашиглалт усны 10 гаруй хувийг эзэлдэг атлаа 30 гаруй тэрбум төгрөгийн төлбөр төлдөг.

Гэтэл бага байна хэмээн байнга чамлана. Цайны сүүгээ арай адан залгадаг хөгшид хүртэл усны мөнгө төлж байхад уулын энгэр дүүрэн мал бэлчээсэн мянгат малчид үнэгүй хэрэглэсээр байна. Дэлхийн усны 70 хувийг хөдөө аж ахуйн салбарынхан хэрэглэдэг. Тиймээс хөдөө аж ахуйн салбарын усны бодлогод дэлхий дахин анхаарч, усны нөөцийг ариг гамтай ашиглах бодлого хэрэгжүүлж байна. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээр дэлхийд дээгүүрт бичигддэг Шинэ Зеландын нэг ферм дунджаар жилд 1015 мянган ам.долларыг усны төлбөрт төлдөг байна. Энэ хэрээр тус улсын хөдөө аж ахуйн усны хэрэглээ, хамгаалалт хэмнэлттэй агаад уян хатан болж буй. Гэтэл гадаргынхаа усны 95 хувийг гадагш урсгаад алдчихдаг, жилд 1000 гаруй гол, цөөрөм, булаг шанд ширгэж алга болдог Монгол Улс усанд яагаад ийм хайр гамгүй хандана вэ. Үнэгүй юмыг хүмүүс үрэлгэн л хэрэглэж таарна.

Тиймээс эдийн засгийн хөшүүргээр дамжуулан хөдөө аж ахуй, цаашлаад Монгол Улсын тогтвортой хөгжлийг хангах зайлшгүй шаардлага нүүр тулсан. Түүнчлэн мал аж ахуйн салбарын зүй зохистой байдлыг хангаж, мал сүрэг даган доройтож буй экосистемийг авран хамгаалах, усны зохистой хэрэглээг нэвтрүүлэх шаардлага өнөөдөр бидэнд нэн тэргүүнд тулгараад байна. Малчдаасаа татвар авдаг хууль баталчихаад яаж тэднийхээ царайг харах билээ гэсэн хөдөөгөөс сонгогдсон төрийн түшээдийн хий хоосон айдас өнөөдөр усны бодлогыг самрахад хүргээд байна. Хоёр жилийн дараах сонгуулийн ялалтаа хойш тавиад, улс орны үндэсний аюулгүй байдал, орших, эс оршихтой нь холбоотой усыг нэн тэргүүнд үздэг улс төрийн зоригтон өнөөдөр Монголд алга аа. Дэлхий, түүн дээрх хүн, амьтан, ургамал ногоо, бусад амьтай байтугай амьгүй зүйлсийг ч төрүүлсэн “ээж” нь болсон усанд ийм хэнэггүй, хайнга хандсаар байх уу.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Энэ зун амжиж үзэх дэлгэцийн бүтээлүүд

 0 сэтгэгдэл


ESCAPE PLAN 2: HADES

БНХАУ, АНУ-ын хамтын бүтээл Escape Plan 2: Hades буюу “Оргох төлөвлөгөө 2” нь үзэгчдийн тодорхой хүрээнд соёлыг түгээгч болсон Escape Plan киноны үргэлжлэл. Эхнийхийг нь найруулагч Микаэль Хофстрём найруулж, адал явдалт тулаант киноны хуучин одод болох Сталлоне, Шварцнеггер нар хамт тоглосон. Үргэлжлэлийг Стивен С.Миллер (Marauders) найруулж, Сильвестр Сталлоне элит группийн ахмад Рэй Брэслиний дүрээр эргэн ирлээ. Мөн эхний кинонд тоглоцгоосон олон жүжигчин хуучин дүрдээ хувилж, байж боломгүй хүнд хэцүү, аюултай даалгавар гүйцэтгэхээр цугларцгаав. Энэ удаад Рэй Брэслин дэлхийд хамгийн чанд хамгаалалт бүхий Hades шоронд хоригдсон хамтран зүтгэгч Шу Ренийг аврах хэрэгтэй боллоо. Шинэ үеийн шоронд хоригдсон нэгнээ оргуулахын тулд ямар ч бэрхийг давж чадах хүчирхэг хүмүүс бүхий тусгай баг бүрдүүлдэг. Багийн гишүүд ийм үүрэг даалгаварт гаршсан мэргэжлийн хүмүүс. Оргох тухай санахын ч хэрэггүй, орчин үеийн нарийн технологиор өвч тоноглосон шоронгоос анд нөхрөө гаргахын тулд тусгай баг түмэн бэрхийг туулна. Кинонд Сильвестр Сталлоне, Дэйв Батиста, Жэйми Кинг, Титус Уэлливер, Уэс Чэтем, Рэпер Кертис, 50 Cent зэрэг холливудын одод тогложээ. Нийт 20 сая ам.доллараар бүтсэн уг кино зургадугаар сарын 29-нөөс кино театруудын тайзнаа гарч эхэллээ.

ADRIFT

Найруулагч Бальтазар Кормакурын адал явдалт драм Adrift нь 1983 онд Номхон далайд дэгдсэн аймшигт Рэймонд хар салхины үеэр тохиолдсон бодит явдлаас сэдэвлэжээ. Дурлалт хос Ричард, Тами (Сэм Клафлин, Шэйлин Вудли) хоёр дарвуулт хөлгөөр Номхон далайг туулах романтик аялалд гарна. Гэвч аяллын зам дэлхийн түүхнээ тэмдэглэгдэж үлдсэн хамгийн хүчтэй хар салхины нэг рүү шууд хөтөлж аваачив. Дарвуулт онгоцыг сүйрүүлсэн аймшигт шуурганаас аялагч хоёр амьд мэнд үлдэнэ. Гэвч эх газраас холбоо тасарч, хоол хүнсгүй, онгоцны сэгтэй үлдсэн найдваргүй нөхцөлийг тами хүнд бэртсэн Ричардын хамт даван туулж хавайн эрэг хүрэх хэрэгтэй боллоо. Байгалийн хүчийг даван туулах хүний сэтгэлийн тэнхээг харуулсан романтик кино дэлхийн кино театруудын дэлгэцнээ зургадугаар сарын нэгнээс гарч эхэлсэн. Нийт 35 сая ам.долларын өртгөөр бүтсэн кино зардлаа бараг нөхөөд байна.

SICARIO: DAY OF THE SOLDADO

Гэмт хэргийн триллер Sicario: Day of the Soldado нь 2015 онд дэлгэцнээ гарч шуугиан дэгдээсэн, Дени Вильнёвын Sicario киноны үргэлжлэл юм. Стефано Соллима найруулсан шинэ киноны үйл явдал АНУ, Мексикийн хил дамнан ажилладаг мафи, холбооны агент, хар тамхины картелийн хооронд өрнөнө. Мексикт хилээр их хэмжээний мансууруулах бодис сэм оруулж байгаа нь АНУ-ын мансууруулах бодистой тэмцэх товчоонд тодорхой боллоо. Холбооны агентлаг мөрдөн шалгасны эцэст гэмт бүлэглэлүүд АНУ, Мексикийн хил доогуур ухсан хонгил ашиглан мансууруулах бодис, хууль бус цагаач, алуурчдыг зөөвөрлөж байна гэсэн дүгнэлт гаргав. Наркокартелийг зогсоох ажилд томилогдсон холбооны агент Мэтт Грэйвер (Жош Борлин) даалгавраа гүйцэтгэхийн тулд найдваргүй түнш Алехандро Гилликетэй (Бенисио дель торо) хамтран ажиллахаас аргагүй боллоо. Кинонд гол дүрийн хоёр лут одоос гадна Изабела Монер, Мэтью Модэйн, Кэтри Киннер зэрэг алдартай олон жүжигчин тогложээ. Өнгөрсөн сарын 28-наас дэлгэцнээ гарч эхэлсэн Sicario: Day of the Soldado нийт 35 сая ам.доллараар бүтсэн ба энэ сарын 15-ны байдлаар 59 сая ам.долларын орлого олоод байна.

JURASSIC WORLD: FALLEN KINGDOM

Зохиолч Майкл Крайтоны бестселлерт үндэслэсэн кино бүтээл, гэр бүлээрээ тухлан үздэг “Юрийн галавын цэцэрлэг” франчайзын тав дахь үргэлжлэл нь Jurassic World: Fallen Kingdom болж байна. Найруулагч нь Испанийн хуан антонио Байона. Жинхэнэ, амьд үлэг гүрвэлүүд бүхий амралт цэнгээний цэцэрлэг оршдог Исла-Нублар арлыг байгалийн гамшиг дайрах аюул нүүрлэв. Галт уул оргилж арлын байгаль орчин, амьдардаг амьтдыг хөнөөх аюултай болсон тул шинжлэх ухааны гайхамшгаар сэргээн амилуулсан бүхнийг эх газар луу нүүлгэх шаардлага тулгарлаа. Нүүлгэхдээ аймшигт махчин үлэг гүрвэлүүд өвсөн тэжээлт бусдыгаа төдийгүй хүмүүсийг идэх эрсдэл үүсгэх ёсгүй. Угаас мөхөж сөнөх тавилан дайрсан эрт галавын амьтдыг сэргээн хадгалахыг Конгрессын зарим гишүүн эсэргүүцэх болов. Тэгээд ч ийм амьтдыг хаана байлгах нь ноцтой асуудал. Гэвч амьдралд хэзээд шийдэл байдаг. Үлэг гүрвэлүүдийг аврахаар ирсэн Клэр, Оуэн хоёрын адал явдал дөнгөж л эхэлж байна. Доктор Йен Малькольм (Жефф гольдблюм) зэрэг “Юрийн галавын цэцэрлэг”-ийн үзэгчдийн сэтгэлд хоногшсон хуучин зарим дүр эргэн иржээ. Хүн, үлэг гүрвэл хоёр “Энх тайвнаар зэрэгцэн оршиж болно” гэсэн санаа энэ удаагийн бүтээлийг өвөрмөц болгож өглөө. Fallen Kingdom нь 2017 оны судалгаагаар шинэ онд үзэгчдийн хамгийн хүсэн хүлээж байсан киноны нэгээр нэрлэгдэж байсан юм. Киног бүтээхэд 187 сая орчим ам.доллар зарцуулжээ. Зургадугаар сараас кинотеатруудад гарч эхэлсэн бүтээл хэдийнэ 1.1 тэрбум ам.долларын орлого олоод байна. Стивен Спилберг тэргүүтэй бүтээгчид нь уг киноны үргэлжлэлийг 2021 онд гаргахаар төлөвлөжээ.

OVERBOARD

Overboard нь 1987 онд Курт Рассел, Голди Хоун нар гол дүрд нь тоглосон романтик комеди киноны орчин үеийн дахин шинэчилсэн хувилбар. Гол дүрүүдийг Америк жүжигчин Анна Фэрис, Мексик од Эухенио Дербес нар амилуулжээ. Олдсон ажил бүрийг хийж хэдэн хүүхдээ тэжээдэг ганц бие ээжид нэг удаа плэйбой тэрбумтны дарвуулт онгоц цэвэрлэх ажил таарчээ. Ядуу эмэгтэйд тэрбумтан тун ч цэвдэг, хүний мөсгүй хандав. Гэтэл хөлгийн тавцангаас усанд унасан баян эрхэм аврагдсан хойноо юу ч санахаа больсноор ганц бие ээжид өс авах сайхан далим гарав. Мексик тэрбумтныг эхнэр хүүхдээ тэжээх үүрэгтэй эр нөхөр мөн хэмээн итгүүлж ажилчин ангийн амьдралд хутгав. Эр нөхрийн толгой хуучнаа санах чадвартай болохоос өмнө гэр бүлийн хоёр элэг хөшөөм олон адал явдал туулна. Инээдмийн кино энэ оны дөрөвдүгээр сард бэлэн болсон ч Avengers: Infinity War-ын борлуулалтыг унагахгүйн тулд дэлгэцэнд гарахыг нь тавдугаар сарын 4 болгон хойшлуулжээ. Арван хоёрхон сая ам.доллараар бүтсэн киноны тасалбарын борлуулалт хэдийнэ 87 сая ам.долларт хүрээд байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

3 сая иргэнээ хар тугалгатай махаар хооллодог 60 сая малтай Монгол

​Хар тугалгатай нуурын хойхно махны үйлдвэрийн барилгын ажил ид өрнөж байна​

 0 сэтгэгдэл


Монголчууд, нэн ялангуяа нийслэлчүүдийн хүнсний аюулгүй байдалд аюул учруулж буй бас нэг ноцтой баримт ил боллоо. Орон нутгаас ирж, нийслэлийн зүүн хаяанд нядалгаанд ордог мал хар тугалганд хордсон байх магадлал тун өндөр байна. Яагаад гэвэл туувраар ирсэн мал Баянзүрх дүүргийн 11 дүгээр хороо, хонхор тосгоны урагш, Богдхан уулын шажин хурахын ам (төр хурахын цаад талын ам)-нд бэлчдэг юм. Гэтэл тус аманд автомашины хаягдал аккумляторын дахин боловсруулах дөрвөн үйлдвэр үйл ажиллагаа явуулдаг. Тэдний хоёр нь БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай бол нэг нь Монгол, нөгөөх нь өмнөд Солонгосынх. Шажин хурахын аманд зусдаг олон айл бий. Өвөлждөг хэд ч байдаг. Мал ч ихтэй. Хонхор тосгоноос зүүн урагш хэсэг явахад л зам дагуу булаг шанд, Туул голд цутгадаг хөлийн голын сайр, бас олон мал бэлчиж байгаа нь харагддаг. Цааш нэлээн явбаас уулын хоёр энгэрт өнөөх хөнөөлт хар тугалгын бохирдлын эх үүсвэр болсон аккумляторын үйлдвэрүүд бий. Наадмын өмнөхөн үйлдвэрүүдэд хяналт шалгалт хийхэд гурав нь аккумляторын хүчил, шүлттэй шингэнийг хөрсөнд шууд болон ил задгай хаядаг, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал зөрчсөн, байгаль орчин бохирдуулсан, холбогдох зөвшөөрөлгүй байсан учраас албаныхан үйл ажиллагааг нь зогсоож, хаалга үүдийг нь лацадсан. Гэвч үйлдвэрүүд эргээд ажиллаж, хар тугалгаар хөрс, ус бохирдуулсаар байгааг энд зусаж буй малчид хэллээ.

МАЛЫН ЦУС, ХӨРС, УС СТАНДАРТААС 8-30 ДАХИН ИХ ХАР ТУГАЛГАТАЙ

Үнэхээр ч эндэхийн малын цус, ундны уснаас хар тугалга илэрсэн байх юм. Маш өндөр тунгаар. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага болон Европын холбоонд мөрдлөг болгодог зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээс хэдэн арав дахин их хар тугалга энд бэлчиж, ундаалсан бог, бодын цуснаас илэрсэн аж. Мал эмнэлгийн судлаачид, гадаадын эрдэмтэдтэй хамтарч хийсэн шинжилгээгээр аккумлятор боловсруулах үйлдвэр орчмын хөрс болон ундны усан дахь хар тугалгын хэмжээ улсын стандартаас 30 дахин өндөр байсан байна. Харин энэ хөрсөөр тэжээгдсэн өвс ургамлаар хооллодог малын цусан дахь хар тугалгын хэмжээ зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс 8-16 дахин их байгаа нь шинжлэх ухааны судалгаагаар тогтоосон, маргашгүй үнэн болов. Хар тугалга хүний байтугай малын ч биед байх ёсгүй элемент. Гагцхүү, үйлдвэрлэлийнбохирдолтой холбоотойгоор хөрс, усанд бага зэрэг байхыг “зөвшөөрдөг”. Гэвч хонхор орчимд стандартаас хэдэн арав дахин давсан үзүүлэлттэй байна. Үндсэндээ нийслэлийн хүнсний хэрэгцээнд нийлүүлдэг тууврын малын бэлчээр хэзээ ч задарч, саармагждаггүй, хор хөнөөл нь өнө удаан байсаар байдаг хар тугалгаар хордчихоод байна, эрхэм дарга нар аа.

ХАР ТУГАЛГААР БОХИРДСОН ГАЗАРТ МАХНЫ ҮЙЛДВЭР БАРИНА

Энэ бол олон нийтийн сүлжээгээр шуугиж, эрх мэдэлтнүүдийн “поп”-роод өнгөрөх сэдэв биш юм. Яагаад гэвэл тэнд нийслэлийн ундны усны эх үүсвэр болсон туул голд нийлдэг хөлийн гол буй. Бас жилд таван сая толгой мал хүнсэндээ хэрэглэдэг нийслэлчүүдийн махны хэрэгцээг хангах хоёр том үйлдвэрийн нэг нь босно. Биднийг очиход тэндэхийн мал амьтан ундаалдаг холбоо нуурын хойхно талд махны үйлдвэрийн барилгын ажил ид өрнөж байв. Мөн тавдугаар сард нийслэлийн газар тариалан, хүнс, хөдөө аж ахуйн газрын дарга Д.Баясгалан манай сонинд өгсөн ярилцлагадаа махны үйлдвэр барихаар төлөвлөж буй бөгөөд энэ нь нийслэлчүүдийн махны хэрэглээг эрүүл, аюулгүй болгох шийдэл гэдгийг онцолж байсан юм.

Зохих журмын дагуу аккумляторын үйлдвэрүүдээ нүүлгэхээс аргагүй

АШИГ СОНИРХЛЫН ЗӨРЧИЛД ХҮНСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ ДАРАГДАЖ МЭДЭХ НЬ

Харамсалтай нь, нийслэлийнхний махны нийлүүлэлтийн гол түшиц болсон тус газарт хамгийн аюултай хаягдал боловсруулах үйлдвэр хараа хяналтгүй, зах замбараагүй ажиллаж байгаа нь бодлогын алдаа завхрал, албан тушаалтнуудын ашиг сонирхлын зөрчил ямар их гарсны илрэл. Баянзүрх дүүргийн ИХТ Б.Дэмбэрэл хүртэл аккумляторын үйлдвэрүүдийг цэгцлэх ажил дунд шатанд ашиг сонирхлын зөрчлөөс болж дарагдах магадлалтай гэдгийг олон нийтийн сүлжээгээр анхааруулаад байгаа юм. Тэндэхийн оршин суугчид, малчин айлууд ч 2013 оноос хойш заргалдаад тусыг эс олсон тухайгаа бидэнд учирлаж байлаа. Олон ч мал нь өвчилж, оношийг нь тогтоож чадахгүй үрэгдүүлсэн байна. 2012 оноос хойш шажин хурахын аманд аж төрж байгаа Н.Тогтохсүрэн гуайн эмгэн “Саяхан л гэхэд манай таван ч ямаа хээл хаячихаад байна” хэмээв.

Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төвөөс авсан мэдээллээр хар тугалга нь амьд амьтны биед орсноор цусаар шимэгдэж мэдрэлийн эсийг гэмтээдэг. Биеэс бараг гадагшилдаггүй буюу хуримтагддаг аж. Ялангуяа хүүхэд болон төл малын биед орсон хар тугалганы 30-50 хувь нь шингэдэг. Нэгэнт биед орсон хар тугалгын 90 орчим хувь нь ясанд, үлдсэн хэсэг нь тархи, бөөр, элгэнд хуримтлагддаг. Мөн мэдрэлийн систем, нөхөн үржихүйн үйл ажиллагаанд аюул учруулж, оюун ухааны хомсдолтой болох, ураг гажиг болох, зулбахад хүргэдэг аюултай бодис аж. Гэхдээ хар тугалгаар хордсон мал тэр даруй үхдэггүй. Дархлаа нь суларч, ямар нь мэдэгдэхгүй өвчин тусаж, эцэс сүүлдээ яс нь хугарч, нэг ёсондоо удаанаар тарчилж үхдэг байна. Хүн ч ялгаагүй. Ийм жишээ хэдэн жилийн өмнө Дорноговь аймгийн Улаанбадрах суманд гарч байсан. Монголчуудын цаг бусаар нас бардаг шалтгааны эхий тавд бөөрний дутагдал, элэгний өвчлөл ордог. Мөн гэмтлийн эмнэлгийн ачаалал ч ясны сийрэгжилттэй хүмүүс ямар олон болсныг илтгэнэ. Бид гурван жирэмслэлт тутмын нэг нь өсөлтгүй болж байгаа шалтгааныг агаарын бохирдлоос хайдаг. Гэтэл ураг тээсэн амьд биетэд хар тугалга хэрхэн нөлөөлдгийг Н.Тогтохсүрэн гуайн хээл хаясан ямаанаас ойлгох учиртай ч юм бил үү.

Бас гуравхан сая хүнд байж боломгүй их гэмт хэрэг гарч байгаа шалтгааны нэг нь яах аргагүй хар тугалгын бохирдол болж буй тухай бид өнгөрсөн жил “Монголчууд ууртай байдгийн шалтгаан” нийтлэлээрээ хүргэж байсан. Гэтэл ийм аюултай бодис хүнсний гинжин хэлхээнд орж, ямар ч хараа хяналтгүй түгэж байна. Тэнд ундаалж, бэлчсэн хэчнээн малын мах дэлгүүр, хүнсний захад түгэж, хэр олон хүн түүнээс нь авч хэрэглэсэн юм бүү мэд. Аюулгүй байсан гэх ямар ч баталгаа байхгүй. Малын гарал үүсэл, эрүүл мэндийн бичгийг ч шалгадаггүй мах бэлтгэлийнхэн цус, дотор эрхтнийг нь шинжилнэ гэдэг үлгэр. Ундны ус ч ялгаагүй. Малын гаралтай бүтээгдэхүүний эрүүл ахуй, малын гарц шимийг сайжруулна гэж дээр, дооргүй хөөцөлдсөөр Мал, амьтны эрүүл мэндийн тухай болон Малын генетикийн тухай хууль батлуулсан. гэвч хэрэгжиж буй царай, үнэн төрх нь энэ. Малын эрүүл мэнд, ундны усны эх үүсвэрийн аюулгүй байдлын цаана хүний эрүүл мэнд яригддаг учраас хүнд үйлдвэр, малын бэлчээр, ундны усны эх үүсвэрт байж хэрхэвч болохгүй. Тиймээс зохих журмын дагуу аккумляторын үйлдвэрүүдээ нүүлгэхээс өөр арга байхгүй.

Өнгөрсөн намар манай сонин Улаанчулуутын хогийн цэг дээр бэлчдэг 300 үхрийн мах, сүү хүнсний захаар дамжин нийслэлийн хүнсний хэрэгцээг хангадаг тухай цуврал сурвалжилга бэлтгэсэн. Нийтлэлийн мөрөөр нийслэлийн удирдлага холбогдох арга хэмжээ авч, энэ оны тавдугаар сарын 1-нээс өмнө хотын ногоон бүсээс малтай айлуудыг гаргасан билээ. Гэвч 60 гаруй сая малтай Монгол Улсын нийслэлд оршин сууж буй 1.5 сая иргэнээ эрүүл махаар хангаж чадахгүй, эрүүл мэндийг нь аюулд оруулсан бас нэг ноцтой хэрэг дэгдэж байна. Бид энэ талаар холбогдох байгууллагад хандан, эргэж мэдээлэх болно.