A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1426/

Хүлээлт

​Монголчууд хэн нэгэн гаднын шидтэн ирж хөгжүүлж өгөхийг 300 жил хүлээсэн​

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1426/


Монгол Улс Шанхайн байгууллагад элсэхтэй зэрэг Орос, Хятад хоёр ямар нэгэн “юм” монголчуудад хийгээд өгөх мэт сэтгэлгээ ШХАБ-ын 2018 оны саммитын өмнөх мөн ч их цухалзсан даа. Евразийн эдийн засгийн холбоо гэх саалийн үнээ монголчуудад саалгах гээд дэлэн хөх нь сүүгээр дүүрчихсэн эзнээ хүлээж байна гэх бас нэг сэтгэлгээ монголд мэр сэр ам дамжин яригдсаар. “ЕАЭС” буюу Евразийн эдийн засгийн холбоо гэх сүрлэг нэр бүхий энэ эвслийн (байгууллага) сүрлэг нэрэнд уярч, бэлгэшээж хандах нь одоохондоо өөрийгөө хуурсан хэрэг, зүгээр л дэмий хүлээлт хэмээн би олонтаа бичсэн дээ. Зөвлөлт ах нарт хувь заяа ба хөгжлөө даатгаад явдаг байсан шигээ хэн нэгэнд өөрсдийгөө даатгачихвал боллоо гэсэн сэтгэхүй ШХАБ дээр хурцаар илэрсэн болов уу гэж би харддаг. Өөрсдийнхөө арчаагүйгээс болоод ядуурсан, хүн амын 70 хувь нь нийгмийн халамж хүртдэг, хэрэв халамж хүртээхгүй бол хүн амын 47 хувь нь ядуурахад бэлэн байсан, хоёр гуравхан уурхай зулгааж мөнгөждөг үхээнц эдийн засагтай Монгол Улс ШХАБ, Евразийн эдийн засгийн холбоонд нэгдсэнээр бэлэн мөнгөн дээр сууж, баяжиж хөлжинө гэсэн гэнэн бодлоо монголчууд өөрчлөхгүй бол хүлээлт нь горьдлого, горьдлого нь хэрэгжихгүй явсаар сэтгэл гутрал болж хувирах вий гэх миний хувийн дүгнэлт уншигч танд таалагдах албагүй шүү.

Монголын ардчилсан төр оршин тогтноод чилийсэн 28 жилийг үдэхэд ядуурал, ажилгүйдлийн гол буруутан нь бидний сонгосон төр өөрөө, төр л ард иргэдээ ядуурал руу түлхдэг гэдгийг саяхнаас ойлгож эхэлж байгаа нь нэг талаас дэвшил, нөгөө талаас “28 жил” даанч их хугацаа. Төр ард түмнээ 28 жил хүлээлгэжээ. Цаашдаа ч хүлээлт хэвээрээ үргэлжилнэ. Манай улсын экспортын 90 хувийг уул уурхайн боловсруулаагүй бүтээгдэхүүн эзэлдэг гэхээр энэ ард түмэн маань ерөөсөө юу ч бүтээдэггүй, бэлэн юм хүлээгээд сууж байдаг гэдэг нь ч үнэн юм шиг. ХХААХҮ-ийн сайдын УИХ-ын чуулганд бахархалтай мэдээлснээр, 2018 онд 18 сая төл хүлээн авч, өвөл гэхэд 84.4 сая толгой мал өвөлжих ба 168 мянган малчин өрх, 350 мянган малчинтай, энэ их малын 15 сая нь эдийн засгийн эргэлтэд орно, цаашид энэ тоог нэмэх шаардлагатай гэжээ. Нөгөө “экспортын 90 хувийг уул уурхайгаас” гэдгийг сөрсөн алхам хийгээсэй. Тэр 84 сая малаа хүлээгээд хэн нэгэн нь нэмүү өртөг шингээж өгөх мэтээр бүү алмайраасай хэмээн хүсэн ерөөе, малчиддаа! хүлээлт хэмээн гарчигласных түүх ухахгүй бол болохгүй байна. манай нэртэй нийтлэлч Б.Цэнддоогийн бичсэнээр тэр хүлээлт гурван зуунаар яригдах ажээ. Өөрөөр хэлбэл, монголчууд хэн нэгэн гаднын ид шидтэн ирж хөгжүүлж өгөхийг 300 жил хүлээсэн, одоо ч хүлээж байна.

Цэнддоо бичжээ. Эшлэе: Манж Да Чин гүрний төрийн бодлого монголын хээр талд хэрэгжиж байлаа. Орон нутгийн ноёд түшмэдийн шийдэж байсан асуудал гэвэл малын жижиг хулгай ба өртөө улааны алба гэсхийгээд болно. Шашны удирдагч амьд Будда нарын асуудлыг ч Бээжингээс хамаарч, тэдний зарлиг, лүндэнгээс эхлээд сүнс хаана дахин төрж болохыг хүртэл зааварлан удирдаж байлаа. Монголын шашны удирдагчийн хойд дүрийг зөвхөн төвөдийн амдо мужаас тодруулах манжийн хааны зарлигтай байсан. Хамгийн гол нь гадаад монгол буюу өнөөгийн монгол улсын нутаг дэвсгэрт явуулах төрийн ба шашны бодлого нь монголчуудынх биш харин 100 хувь манж Чин гүрнийх байсан гэдэг нь л баримт юм гэжээ. миний тайлбар: Тэгэхээр манж нарын юу хэлж, юу хийхийг нь хүлээгээд суугаад байсан байж таарах нь ээ. Манж нар монгол ноёдын цалинг тавьчихна, гурван чулуу бодож олоод толгой дээр нь (отго жинс) залаад, гарт нь атгуулаад (хөөрөг), аманд нь (гаанс) зуулгачихсан, шарын шашнаар ард түмнийг нь “гэгээрүүлчихсэн”, тэгээд л түүндээ сэтгэл ханаад, хишгийг нь хүртээд монгол ноёд 200 жил лав нойрмоглон суужээ. Тэгснээ даатгагч ба ивээн тэтгэгчээ гэнэт сольжээ. Үнэндээ арав хүрэхгүй тэр хэдхэн жилд даатгагч эзнээ хэд хэд солиод авсан байгаа юм. Баатар Цагаан хаанд бадар барьж эзэгнэж өгнө үү гэхэд цаадах нь Хятадтай наймаалцчихсан (хиагтын гэрээ). Да хүрээнээс захиа урилга илгээн байж Сю Шүжаныг цэрэгтэй нь ирүүлсэн. Тэгснээ улаан Оросыг эзэн болж өгөөч хэмээн ардын Намыг умарш илгээсэн. Барон Унгерн хэмээх шинэ эзэнтэй болж хэдэн сарыг үдсэн. Нэг үгээр “Бид та нарт энэ биеэ өгчихье, бидэнд ямар нэгэн “юм” хийж өгөөч” гэх хүлээлт. Тэгж тэгж “улаан” нь “Цагаан”-аа хөөж гаргаад эзэн суужээ. Даатгагч ба ивээн тэтгэгч шинэ эзэн СССР нь яг 70 жил хөдлөшгүйгээр суусан даа. Зөвлөлт ах нартаа хэт найдаад хийж бүтээх, босгох, сэтгэхээс монголчууд ямагт хойш сууж байсныг гэрчлэx амьд гэрч нь бидний үеийнхэн мөнөөсөө мөн. Ах нараасаа аж ахуйн наад захын ажил сурсангүй. Ах нартаа найдаад, хэрэг дээрээ бол хүлээгээд л (коммунизмын гэрэлт ирээдүйг) байсан хэрэг.

Ажилгүйдэл, ядуурал огт буурдаггүй, харин эдгэхийн аргагүйгээр архагшлаа

Цэнддоо цааш нь бичиж байна: Дэлхийн социалист систем нуран унахад монголын жолоо Оросын гараас алдагдав. Өнөөдөр монголын ардчилагчид хувьсгалынхаа 30 жилийн ойг тэмдэглэж байна. 1911 оны хувьсгалтай их төстэй. 1911 оны хувьсгалын өмнө Монголчууд Хятадыг сөрөн зогсох тэнхээ бүхий хаант оростой холбоо тогтоож байсан бол 1990 оны хувьсгалын өмнөхөн БНМАУ нь Зөвлөлтийг сөрөн зогсох чадавхтай гүрэн болох АНУ-тай дипломат харилцаа тогтоож чадлаа. 1911 оны хувьсгалын гадаад тохироо нь манж Чин гүрэн өөрөө задран унасан явдал байв. Логик нь: Монголчууд манж Чин гүрний хараат байсан ба Эзэн гүрэн өөрөө унасан нь монгол орныг эзэнгүй болгов. 1990 онд Монголчууд эзнээ солих цаг дахин иржээ. Харин үндэслэл нь Зөвлөлт холбоот улс тарсан явдал байв. Хувьсгалын гадаад тулгуур нь нь АНУ тэргүүтэй дэлхийн ардчилсан систем. Монголд өрнөсөн ардчилал нь эрх чөлөөний хувьсгалынх нь дагалдах бэлэг байлаа. Монголчууд зуун зууны туршид сурсан тэр л зангаараа шинэ эзэн ирж жаргаахыг хүлээн хэвтлээ. Гэхдээ Америкчууд гэдэг нь хаант Орос, Гамин, Барон, Улаан арми бүгдээс нь өөр аж. Тэд монгол орныг өөрийн хүч ба зардлаар ардчилаад, цэгцлээд жаргаагаад өгсөнгүй. “За хар даа, би та нарын төлөө улсаа ардчилчихлаа, хариуд нь улсыг маань үүрээд явах ажаам уу”. Биднээс дутуугүй гайхсан нүдээр тэд харна. Миний тайлбар: Өнгөрсөн 28 жилийн түүх ердөө энэ. Цэнддоо маш урнаар, маш оновчтой гаргажээ. Бүр примитивээр төсөөлөөд үз. Гурав, дөрөвдүгээр хороолол гэдэг шиг Америк, Япон хороолол боссонгүй. Үй олон Америк, Япон, Герман мэргэлжилтэн ирсэнгүй. Амин зуулга, аж ахуйг нь хөтөлж өгөхөөр өрнөдөөс ганц ч хүн ирсэнгүй. Хөлсний хэдэн Хятад барилгачдаас өөр бидний өмнөөс хэн ч ирж ажилласангүй. монголчууд гайхсан хэвээрээ хүлээгээд л, хүлээгээд л.

Цэнддоо бичиж байна: Ардчилал тусгаар тогтнол нь маш зүйтэй боловч хамаг хариуцлагыг өөрийн толгойд үүрэх учиртай гэнэ. Зөвлөлтүүд үйлдвэр уурхай, сургууль соёл барьж өгч байсан. Америкууд огт туслахгүй биш боловч үндэсний баялаг ба эрх чөлөөгөө өөрсдөө дархлах учиртай, харин арга барил энэ тэрээ зааж тусална гэнэ. Монголчууд гайхан эргэлзэв. Америк ингэхэд шинэ эзэн мөн үү? Ер нь ингэхэд эзэнгүй болоод жаргана гэдэг маань хэр бодитой вэ? Урьд нь бид манжийн хааны хишиг ба Зөвлөлтийн тусламжаар болоод ирсэн биш бил үү? Цэнддоо дүгнэж байна: Ийнхүү монголчууд шинэ эзнээ хайх, өөрсдөө хөлөө олох гэж мунгинасаар 20-иод жилийг өнгөрөөв. Бид эзнээ олоогүй ч гэсэн “Шинэ эзэн бол Хятад огт биш, бас Орос биш бол сайн” гэсэн дүгнэлтэд ямар ч байсан хүрснээ “гуравдагч хөршийн бодлого” хэмээн тунхаглаж байна. Хэрвээ дараах үйл явц өрнөөгүй бол Монголчууд бодоод л, бусад нь хараад л явах байсан байх. Учир нь шинэ мянганы эхээр монголын нутгаас үнэт ашигт малтмалын шинэ шинэ нөөцүүд олдож, уул уурхайн цоо шинэ ирээдүй тал нутгаас тодров. Хуучин Зөвлөлтийн “орлогч”-ийн сул орон тоо олон газрын сонирхлыг татаж байна гэжээ. Миний тайлбар: Монголчуудын хүлээлтийн логик яг гараад ирж байгаа биз? яагаад хөгжил жигдрэхгүй, яагаад ядуурал нь арилдаггүй (“хэзээ ч” гэж арай хэлэхгүй ээ, гэхдээ бидний үеийнхэн арилахыг нь үзэхгүй, тэр бол бат!), яагаад сумын төв балгас болчихсон, 28 жилийн турш сургууль, цэцэрлэг, эмнэлгийн барилгын хэрүүл УИХ дээр тасардаггүйг дээр хэлээд өгчихлөө.

Хүлээгээд байх нь тэр. УИХ-ын 2020, 2024 ... Ерөнхийлөгчийн 2021, 2025 оны бүх сонгуулиар энэ хэдэн улигт асуудал л яригдана, тэр гарцаагүй. Зөвлөлтийг 70 жилийн турш бараадаж, өөрсдийгөө даатгаж явахдаа сумын төв, аймгийн төвдөө тэр сургууль, цэцэрлэг, эмнэлгээ бариулж байхгүй, ядаж жорлонгоо цэвэрлэж сурахгүй яасан улс вэ хэмээн гадаадын захын иргэн сонжихыг би сонссон учраас л сонссоноо бичиж байна. Энэхүү гайт хүлээлтээс болоод монголын нийгмийг ажилгүйдэл, ядуурал бухимдал нэлд нь нэрвээд байна. Улс орны хөгжлийг хөмрүүлэх хэмжээнд очитлоо шүү. Ардчиллын 28 жилд хөгжлийн дөнгө болсон энэ ажилгүйдэл ядууралтай тэмцсээр үгээ барлаа, Засгийн газар цаган тугаа өргөхийн наана байна. Эдүгээ гурван монгол хүн тутмын нэг нь ядуу, хөдөлмөрийн насны бараг бүгд эрүүл саруул 130 мянган хүн ажилгүй, төрөөс хайр халамж горьдон, шар нар, бор хоногийг хүлээж өнгөрүүлнэ. Албан ёсны статистикаас бүр ч ичмээр тоо цухалзана. Эх орныхоо хөгжлийг нуруун дээрээ үүрч явах учиртай 30-39 насныхан ядууралд гүн шигдсэн ба ажилгүй гурван хүн тутмын хоёр нь 40- өөс доош насны бие эрүүл, ухаан саруул идэр залуу иргэд байна.

• Хэн нэгэнд өөрсдийгөө даатгачихвал боллоо гэх сэтгэхүй ШХАБ дээр хурцаар илэрсэн болов уу.

• -Бид эзнээ олоогүй ч гэсэн “шинэ эзэн бол Хятад огт биш, бас Орос биш бол сайн” гэсэн дүгнэлтэд ямар ч байсан хүрснээ “гуравдагч хөршийн бодлого” хэмээн тунхаглаж байна.

• -Эх орныхоо хөгжлийг нуруун дээрээ үүрч явах учиртай 30-39 насныхан ядууралд гүн шигдсэн ба ажилгүй гурван хүн тутмын хоёр нь 40-өөс доош насных байна.

Хүлээлтийн хамгийн гайгүй, нааштай гэмээр нэг үзүүлэлт нь хотууд дахь энэ их захууд. Нааштай л гэе дээ. Эрхбиш лангуу чингэлэг сахиад, ажилтай нэр зүүгээд хэдэн мянган монгол хүн сууж байгаа учраас дэвшил гэхээс аргагүй. Гэхдээ ихэнх тохиолдолд тэр их бараагаа зарах гээд бас л хүлээлтэд байгаа хүмүүс. хүлээхийг ёстой нэг үзүүлж өгнө, яаж ч тэвчдэг юм, бүү мэд? төр засгийн ба улсын байгууллагуудыг нь аваад үз дээ. Нийт 192 мянган хүн ярайна. Нэлдээ хүлээгсэд. Цалин авдаг атлаа ажил олигтой хийдэггүй, хуруугаа бүртгүүлж цалин авагсад, төрийн ажлыг амин хувийнхтайгаа хослуулагсад, бас тэнд нь илүүдэл ажиллагсдын тоо байнга нэмэгдээстэй. Намуудын өр төлөөсөнд үй олуулаа очигсод, ямар нэгэн аз жаргал, албан тушаалын өгсүүр шат хүлээгсэд. хүлээлт буй болдог дөрөв дөрвөн жилийн цикл үүсгэчихсэн. Нам нь ялбал дөрвөн жил дарга, даамал, түшмэл. Нам нь дараагийн дөрвөн жил сөрөг хүчин болоход тэд хэл үггүй яамдаасаа гарч алга болоод дөрвөн жил хүлээлтэд. Эхнэр хүүхдээ дагуулан гадаадад аялан, морь бөх хөөсөн шиг, бараг л монгол улсын иргэн биш юм шиг хэдэн жилийг хүлээж өнгөрөөгөөд дараагийн дөрвөн жил нь эх орондоо “хүч”-ээ өгнө. Төрийн албаны таван хүн тутмын нэг нь дарга, эсвэл захиргааны албан тушаалтан, одоогоор 22 мянган дарга, захиргааны ажилтан (төрийн албан зөвлөлийн тайлангаас) байгаа нь нөгөө дөрвөн жилийн хүлээлтийн циклээ 2012-2016 онд өнгөрөөчихөөд, одоо 2016-2020 онд эх орондоо “хүч”-ээ өгч буй хүлээгсдийн арми.

Тэд 2020-2024 онд дахиад хүлээнэ. Олон мянган хүн дээр тохиож буй цикл ердөө энэ шүү дээ. Төрийн яамдад очоод хэчнээн сайн ажилтай байлаа гээд нөгөө ажилгүйдэл, ядууралд нь очиж нөлөөлөх гэгээтэй бодлого үйлс, бараг байхгүй. Өнгөрсөн 20 гаруй жилд манай улсын эдийн засгийн хэмжээ 40 дахин томорч, улсын төсөв 50 дахин тэлжээ. Өдгөө найман их наяд төгрөг шүргэнэ. Улсын төсөв 1995 онд 144.5 тэрбум төгрөгөөр л хэмжигдэж, энэ мөнгөөр монгол улс бүтэн жил бүхнийг зохицуулж байжээ. Монголын эдийн засаг ийнхүү танигдахын аргагүй болтлоо томорсон атал ажилгүйдэл, ядуурал огт буурдаггүй, харин эдгэхийн аргагүйгээр архагшлаа. Хавтгайрсан халамж хэлбэрээр мөнгө тараах цаг айсуй. Хүлээлтийг ёстой амилуулж өгдөг төрийн бодлого. Нэг үгээр бол хавтгайрсан нийгмийн халамж бол тэр чигтээ монголуудын ард нийтээрээ хүлээдэг ард түмний хүлээлт. Хөдөлмөр эрхлэх шаардлагагүй болтол нь хүлээлгэдэг оньсон түлхүүр, бүр алтан түлхүүр. Хаа хамаагүй хөндлөнгийн түүхэн жишээ. “Чөлөөлөлт” хэмээх Зөвлөлтийн киноны нэг бүлэгт гардаг даа. Италийн фашист муссолини германы нацист гитлертээ загнуулж суудаг мөч. “Фюрер минь, та Италичуудыг мэдэхгүй байна. Италичууд байлдах хүсэлгүй байна” гэдэг дээ. Цаадах нь бүгдийг нь бууд, хашраа гээд л хашгичаад байдаг. “Бүгдийг нь буудчихаж болохгүй байна шүү дээ” хэмээн муссолини учирлаж байдаг тэр хэсэг санаанд буучихлаа. Яг энэчлэн ажилгүйдэл ядуурлын өмнө цагаан тугаа өргөхийн наагуур байгаа эрх баригчдадаа энэ киног сануулчихъя. Хүчээр албадаж, заримыг нь хашрааж байж л Монголчуудын хүлээлтийг таслахгүй бол бултаараа ажил хийх хүсэлгүй байна шүү!

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Донтогсдыг муу зуршлаасаа салахад нь бүгдээрээ тусалъя

​Мансуурах донтой өвчтөнүүдтэй үр дүнтэй ажиллах бүтэц алга​

 0 сэтгэгдэл


Мансууруулах бодисын донтолтоос гарахаар сайн дураараа дахин дахин эмнэлэг бараадаж буй өвчтөнүүдийн тоо нэмэгдэх хандлагатай байна. Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн статистикийг харвал энэ оны эхний есөн сарын байдлаар мансууруулах болон сэтгэцэд хүчтэй нөлөөлөх эм бэлдмэлд донтон, давтан эмчлүүлж буй таван хүн байна. Харин сүүлийн дөрвөн жилийн байдлаар ийм хүмүүсийн тоо 14 болжээ.

Давтан эмчлүүлж буй шалтгааныг мэргэжилтнүүд өвчтөнтэй ажиллах иж бүрэн тогтолцоо бүрдээгүйтэй холбон тайлбарлаж байна. СЭМҮТ-ийн их эмч Д.Баттөр “Мансууруулах бодист донтох өвчний эдгэрлийн тойрогт хамгийн аюултай нь халтиралт юм. Эмчилгээ хийлгээд явж байгаа ч гэсэн эрсдэлтэй орчин, зан байдалд хүрвэл өнөөх бодисоо дахиад л хэрэглэчихдэг тул амархан сэдэрдэг. Тиймээс өвчтөний гэр бүл, нийгмийн орчинтой нь сайн ажиллаж, гэр бүл, эрүүл мэнд, хуулийн болон нийгмийн олон талт үйлчилгээ үзүүлэх зайлшгүй шаардлагатай. Ядаж л эмнэлгээс гарсных нь дараа мансууруулах бодис хэрэглэхгүй амьдрах сэдлийг үргэлж төрүүлж байдаг өөртөө туслах бүлгэмд хамруулах хэрэгтэй” гэв.

Нөгөөтэйгүүр, мансууруулах бодис хэрэглэх нь Зөрчлийн хуулиар эрүүгийн гэмт хэрэгт тооцогддог тул өвчтөнүүд хэн нэгнээс нээлттэй тусламж авах, мансуурах донтой орчноосоо салах боломжийг хааж байгаагаараа хамгийн том саад болж байна. Үүнийг хууль тогтоогчид, бодлого боловсруулагчид олж харж байна уу. Гэтэл үүнийг олж харахгүйгээр мансууруулах бодисын аюулаар улс орноо аварсан туршлага тун бага аж.

Хар тамхины эсрэг дайнд хүн төрөлхтөн үргэлж ялагдаж ирсэн. өдгөө Филиппиний ерөнхийлөгч Родриго Дутерте үүний эсрэг сүр дуулиантай тэмцэж буй удирдагч. Тус улсын үндэсний цагдаагийн газрын тоон мэдээллийг харвал энэ оны есдүгээр сарын байдлаар хар тамхитай холбоотой хэргээр 4798 хүнийг баривчилсан бөгөөд цагдаагийн газраас орон даяар явуулсан ажиллагаанд 1011 хүн, цагдаагийн 10 албан хаагч амь үрэгдсэн байна. Харин 1507 хүн хар тамхитай ямар нэг байдлаар холбоотой шалтгаанаар амиа алдсаныг олон улсын хэвлэлүүд онцолжээ.

• Давтан эмчлүүлж буй шалтгааныг мэргэжилтнүүд өвчтөнтэй ажиллах иж бүрэн тогтолцоо бүрдээгүйтэй холбон тайлбарлаж байна.

• Цус асгаруулсан, ширүүн ширүүн тэмцлээр улс орноо хар тамхины аюулаас холдуулсан туршлага үгүй.

• Хүний эрхийг дээдэлсэн, халтирсан нэгнээ нийтээрээ тулж, түшдэг хандлага сэтгэлээр хар тамхины үр дагавар, хэрэглээг бууруулсан түүх бий.

Харамсалтай нь, ийм ширүүн, цус асгаруулсан, хатуу чанга арга барилаар улс орноо хар тамхины аюулаас холдуулсан туршлага бараг л үгүй аж. Тиймээс ч Филиппиний тэмцэл онцгой биш гэж тодотгосон шинжээчдийн үгийг энд онцолъё. Үүний оронд хүний эрхийг дээдэлсэн, халтирсан нэгнээ нийтээрээ тулж, түшдэг хандлага сэтгэлээр хар тамхины үр дагавар, хэрэглээг бууруулсан амжилттай түүх Португал, Швейцарт бий аж. 40 жилийн дарангуйллыг халсны дараа Португал улс эдийн засгийн хувьд сэргэж, бие даахаас гадна хар тамхитай эрчимтэй тэмцэж чадсан юм. Португалчууд мансууруулах бодисоос хамааралтай, хэтрүүлэн хэрэглэдэг хүмүүсээ манайхан шиг хүний тооноос хассангүй. Харин ч өршөөж, нөхөн сэргээх эмчилгээнд хамруулж, эргээд нийгэмд нэгтгэх хууль эрх зүйн боломж, үйл ажиллагааны бүтцийг бий болгосон байна. Харин Швейцар Улс мансууруулах бодисын хор уршгийг бууруулахад чиглэсэн бүхий л төрлийн үйлчилгээ үзүүлж, хажуугаар нь соён гэгээрүүлэх мэдээлэл сурталчилгааг эрчимтэй явуулсан түүхтэй аж.

Хамгийн гол нь энэ бол мансууруулах бодистой холбоотой аливаа үйл ажиллагааг тэр чигт нь гэмт хэрэг гэж үздэг уламжлалт хандлагыг халж, хэрэглэгчид нь хохирогч, өвчтөн тул бүх нийтээрээ тусалж, дэмжих ёстой гэсэн соёл, сэтгэлгээний өөрчлөлт юм. Нэршлийн хувьд ч ялгаагүй. Мансууруулах бодис хэрэглэсэн бол нийгмийн “хог шаар” гэж ойлгодог, нэрлэдэг байсан бол одоо мансууруулах бодист донтох эмгэгтэй хүмүүс зэрэг нэршил бий болсон нь нийгмийн хандлагыг өөрчилсөн маш том ахиц байсан аж. Энэ бол хүмүүсийн муу, хор уршиг ихтэй зуршлыг өөгшүүлсэн хэрэг биш. Харин бодит байдалтайгаа нүүр тулж, хар тамхитай тэмцсэн түүх бас ололт гэхэд буруудахгүй.

Манай улсад уг нь иймэрхүү дэвшилтэт үзэл санаа шингээсэн нэг хөтөлбөр бий. “Мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодисын хууль бус эргэлттэй тэмцэх үндэсний хөтөлбөр”-ийг батлаад яг нэг жил найман сар өнгөрч байна. Гэхдээ өнөөг хүртэл хөтөлбөрийн үр дүнг хэлэлцээгүй байгаа нь бас л цаастайгаа хамт шарлаад үлдэх болов уу гэж эмзэглэмээр. Мансууруулах бодис өсвөр үеийнхэн, залуучуудыг заналхийлж байна гэж маш их, бүр маш их ярьж байгаа атлаа өвчтөн, хохирогчдод чиглэсэн үйлчилгээ алга. Уг нь тэдэнд зориулсан төв босгож, эмчилгээ үйлчилгээ үзүүлнэ гэж үндэсний хөтөлбөртөө бичсэн юм билээ. Гэвч ирэх оны төсөвт ийм үйлчилгээ, төв байгуулахаар барилгын санхүүжилт олгох санал хүргүүлсэн ч тусгагдаагүй гэдгийг Эрүүл мэндийн яамны хөрөнгө оруулалтын хэлтсийн мэргэжилтэн Г.Базархүрэл хэллээ. Бас нийслэлийн Эрүүл мэндийн газрын харьяа Наркологийн эмнэлгийн өнөө маргаашгүй нурах гэж буй барилгыг ч сэргээх төсөв тусгаагүй аж.

Тиймээс мансууруулах бодист донтсон, муу зуршилтай иргэдээ хүний тооноос хасаж, ялгаварлан гадуурхсаар байгаа төрийн энэ хариуцлагагүй, хүйтэн хандлагыг таслан зогсоохын тулд бүгдээрээ шахаж шаардъя. Уг нь эмчилгээ үйлчилгээг нь сайжруулаад өгвөл адилхан асуудалтай хүмүүс нэгнийхээ үгийг илүү хүлээн авч, ойлгодог, тэр хэрээр эмчилгээ үр дүнтэй болдгийг СЭМҮТ-ийн эмч нар хэлсэн. тиймээс ч манайд хордлого тайлах болон сэтгэл заслын хосолсон 21 хоногийн эмчилгээний үр дүнд жилийн дараа өвчтөн мансууруулах бодис дахин хэрэглэх магадлал 50-70 хувь буурдаг нь дэлхийн жишгээс их өндөр үзүүлэлт.

Өнөөдөр бид мансууруулах бодисын хэрэглээг гэмт хэрэг гэхээсээ илүү нийгмийн эрүүл мэндийн тулгамдсан асуудал гэж үзэж бодлого, арга зүйгээ зангидах шаардлагатай байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Шинээр илэрсэн газар хөдлөлтийн хагарал хотын төвийг дайрч байна

​Суурьшлын бүсэд газар хөдөлвөл гамшиг болдог​

 0 сэтгэгдэл


Улаанбаатар хотын төвөөр шавааруулан барьсан өндөр барилгуудыг “ширэнгэн ой”-той зүйрлэж болмоор. Төлөвлөлтгүй, тооцоолоогүй, эмх замбараагүй барьсан энэ олон барилга байгууламж, хүн амын хэт бөөгнөрлөөс үүдэлтэй бий болсон гээд их хотын асуудал их. Гэвч энэ их суурьшил болон барилга байгууламжийг сүйрүүлэх ноцтой нөхцөл бий болжээ. Тодруулбал, Улаанбаатар хотод газар хөдлөлтийн шинэ хагарал илэрлээ. Энэ хагарлын эхний цэг нь Улаанчулуутын хогийн цэг бол нөгөө нь Богд уулын хойд хормой буюу Скай резорт цанын баазын ойролцоо болох нь тогтоогджээ. Ийнхүү нийслэлийн яг төв хэсгээр хагарал үүсэхийг ОБЕГ-ын дарга Т.Бадрал онцолсон удаатай. Хамгийн аюултай нь энэ хагарал хотын төв дундуур буюу төрийн байгууллага, хүн амын суурьшил хамгийн ихтэй газрыг дайрахыг нь тогтоогджээ. Японы ЖАЙКа байгууллагатай хамтран хэрэгжүүлж буй хөтөлбөрийн хүрээнд тус улсын эрдэмтдийн судалгаагаар дээрх хагарлыг илрүүлэв. Газар хагарлын шугам шулуун байдгийг мэргэжилтнүүд анхааруулсан ба яаж хагарч байгааг ажиглах, мэдэх боломжгүй хэмээн ШУА-ийн одон орон геофизикийн хүрээлэнгийн газар хөдлөл судлах салбарын эрхлэгч М.Өлзийбат хэлж байна. Учир нь тэр шугамын дагуу барилга байгууламж их барьсан учир судалгаа хийхэд тун төвөгтэй байгаа аж.

Хүнд мэдрэгдэх хэмжээний газар хөдлөлт 4-5 удаа болсон

Тэрбээр “Уртааш нь тооцоод үзэхээр 30 гаруй км бий. Гэхдээ нэг хагарал мөн эсэхийг судална. Сансраас авсан зурганд юу ч харагдахгүй учир бид ажиглаж чадахгүй. Америкчууд 1960-аад оноос 2-3 жилийн үе шаттайгаар Монголын нутаг дэвсгэрийг бүрхсэн хэмжээний сансрын зураг авч байсан. Японы эрдэмтэд энэхүү хагарлыг илрүүлэхдээ тус тагнуулын зургийг ашиглаж илрүүлсэн хэмээн дам сонссон. Илрүүлэхэд хүндрэлтэй байсан” гэв. Гол нь хүн ам олноор суурьшсан хотын төвд ийм ноцтой аюул учрахаар буйг нэгэнт тогтоосон тул яаралтай анхаарч үзэх ёстой. Нийслэл хотод 1950, 1960 онд найман магнитудын газар хөдөлж байсан. Тэр үед хүн ам сийрэг байсан учир мэдэгдээгүй. Харин одоо ийм хэмжээний газар хөдлөлт болоход асар их хэмжээний хохирол учирна гэдгийг мэргэжлийнхэн хэллээ. Тодруулбал, суурьшлын бүсийн ойролцоо газар хөдөлвөл гамшиг болдгийг дэлхийн бусад оронд болсон газар хөдлөлт баталдаг байна.

Энэ талаар ШУА-ийн Одон орон геофизикийн хүрээлэнгийн Газар хөдлөл судлах салбарын эрхлэгч М.Өлзийбатаас тодрууллаа

-Ер нь нийслэл хотод газар хөдлөлтийн хэчнээн хагарал үүсээд байна?

-Бидний хийсэн судалгаагаар Улаанбаатар хотыг тойроод нийт долоон идэвхтэй хагарал байсан. Тодруулбал, Хустайн, Эмээлт, Шархай, Авдар уул, Гүнжийн болон Багануурын хагарал гэж байдаг. Судалгааны үр дүнгээр Улаанбаатар хотыг тайван бус газар хөдлөлтийн идэвхтэй нутаг гэж үзсэн. 2005 оноос эхлээд Улаанбаатарт болж байгаа газар хөдлөлт огцом өссөн. Жилдээ 100 гаруй удаа газар хөдөлдөг байсан бол зарим жилд 2800 хүрсэн. Хүнд мэдрэгдэх хэмжээний газар хөдлөлт 4-5 удаа боллоо. Жишээлбэл, 2015 онд болсон гүнжийн газар хөдлөлт улаанбаатар хотод мэдрэгдсэн.

-Одоо илрээд байгаа хагарал урьд нь илэрсэн хагаралуудтай адилхан уу?

-Яагаад газар хөдлөлт идэвхжив гэдгийг бид судалж үзсэн. тэгээд зургаан хагарал илрүүлсэн бөгөөд энэ нь 6.5-7.5 магнитуд хүртэлх газар хөдлөлт үүссэн гэдгийг тогтоосон. Энэ хагарлыг шулуун гэж үзсэн тохиолдолд яг хот дундуур байна гэсэн үг. Судалгааны үр дүн гарахаар бүх зүйл тодорхой болно. Японы эрдэмтдийн илрүүлсэн хагарал нь бидний үзэж байгаагаар урьд нь илэрсэн хагарлуудтай адилхан байгаа. Манай судлаачид Богд уулын хэсэгт ажилласан. Хэзээ идэвхжсэн хагарал, газар хөдлөл нь хэзээ болсон, хагарал үүссэн эсэх талаар судалгаа хийж, лабораторийн шинжилгээнд явуулсан. Японы эрдэмтэд энэ оны сүүл юм уу, дараа оны эхээр судалгааныхаа үр дүнг өгөхөө мэдэгдсэн.

-Хагарал илэрсэн учир газар хөдлөлт удахгүй болох магадлалтай гэсэн үг үү?

-Газар хөдлөлт шинээр болсон гэсэн үг биш. Одоогоос хэдэн мянган жилийн өмнө болсон газар хөдлөлтийн ул мөр л дөө. Тухайлбал, хустайн хагарал гэхэд улаанбаатар хотод илрүүлээд байгаа хамгийн том идэвхтэй хагарал. Бидний хийсэн судалгаагаар одоогоос 900-1000-аад жилийн өмнө газар хүчтэй хөдөлснөөс цууралт үүссэн гэсэн дүн гарсан. Ийм хагарал Улаанбаатарт зургааг илрүүлсэн. Цаашид дахин илрэх магадлалтай. Олон жил хийсэн судалгааны үр дүнгээс харахад тухайн үед Улаанбаатарт олон удаагийн хүчтэй газар хөдлөлт болж байсан. Газар хөдлөлт энд тэнд олон цуурал үүсгэдэг. Тиймээс газар хөдлөлт болох магадлалтай гэсэн үг.

Албаны хүн ийн хэлж байна. Шинжлэх ухаанд газар хөдлөлтийг урьдчилан хэлэх боломж байдаггүй бөгөөд хүчтэй газар хөдлөлтийн голомт болно гэдгийг л тогтоодог аж. Өөрөөр хэлбэл, газар хөдлөлт болж байсан газар дахин ийм үзэгдэл давтдагддаг юм байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Үхвэл үх, эм байхгүй, төсөв дууссан

​Яагаад монголчууд үнэ өртөг хайрлахгүйгээр гаднын эмнэлгийн үйлчилгээг сонгодог болов ​

 0 сэтгэгдэл


“Эрүүлийг хүсвэл эмнэлгийг хүс” гэдэг үгийг би эрүүл мэндийн салбарын дээд зэргийн чанар, үйлчилгээтэй холбон ойлгож явдаг хүн. Тэгэхээр эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанар тааруу байх нь хүн ам эрүүл саруул байхад төдийгүй эмч, эмнэлгийн ажилтнууд, эрүүл мэндийн салбарын ёс зүй, мэргэжлийн нэр төрд нь халгаатай асуудал болж таардаг. Би өөртөө болон миний ойр дотнын найз нөхдөд тохиолдсон жишээн дээр тулгуурлан манай улсын эрүүл мэндийн үйлчилгээ гаднаа гял цял, дотроо паланцаг болжээ гэж бодох болсон.

Яагаад ч юм энэ сэдвээр бичих болгонд салбарынхан нь асар их эсэргүүцэл, эгдүүцлээ илэрхийлдэг юм. Энэ бичвэрийн минь дараа ч ялгаагүй хувь, хувьсгалын чиглэлээр янз бүрээр гоочилж эхлэх нь баталгаатай биз ээ! Давтан хэлэхэд манай эмнэлгүүдийн маш чанаргүй үйлчилгээний тухай өгүүлж байгаа юм. Яагаад монгол хүн энэ хорвоо ертөнцийн хамгийн эко орчинд амьдардаг атлаа хамгийн их өвчин эмгэгээр зовж, шаналсан улс, үндэстэн болчихов доо. Элэгний хорт хавдраар өвчлөгсдийн тоогоороо дэлхийд хоёрт, ходоодны хорт хавдарт нэрвэгдэгсдээрээ бүр нэгд цоллогдсоор яваа биш үү, бид!

Яагаад монголчууд үнэ өртөг хайрлахгүйгээр гаднын эмнэлгийн үйлчилгээг сонгодог болов оо. Энэ хандлага, урсгал яагаад татрахгүй байна вэ. Хариулт бол маш тодорхой. Монголчуудад ердөө Монголын эрүүл мэндийн салбарын үйлчилгээ туйлын гологдож байгаа учраас л тэр. Үнэхээр бид эрүүл мэндийнхээ төлөө чанартай үйлчилгээ авч чадахгүй байна. Энэ салбарыг өөд татах нэг ч алхам хийдэггүй атлаа төсөвлөсөн хөрөнгө, мөнгө бага учраас хэмээн үйлчилгээ тааруу болсон шалтгаанаа тайлбарладаг сайд, дарга нарын үгэнд үнэн огт байдаггүй юм. Энэ бол салбараа мэддэггүй, эрүүл мэндийн үйлчилгээ гэж юу болох талаар огт ойлголтгүй явдаг хүний амнаас гардаг “жижүүр” үг. Харамсалтай нь сүүлийн жилүүдэд хамгийн чухал эрүүл мэндийн салбарыг иймэрхүү “жижүүр” үгнээс хальдаггүй нөхдүүд тэргүүлэх болсонд эмч, эмнэлгийн ажилтнууд ч дургүйцдэг болжээ. Монгол эмч нарын ур чадвар дэлхийд гологдохгүй гэдгийг мэднэ. Гагцхүү салбар нь сүүлийн 20 гаруй жилийн турш бодлогогүй болж, дэндүү дампуу явж ирлээ. Эрүүл мэндийн үйлчилгээнд чанар эрхэмлэхээсээ илүү мөнгийг чухалчилдаг болсон явдал монголчуудыг ёстой л “алах” болоод удлаа.

Өнөөдөр аль ч дүүргийн эмнэлгүүдээр очоод харж болох жишээ татъя. Хэвтэж эмчлүүлж байгаа өвчтнүүдэд ямар эмчилгээ, үйлчилгээ үзүүлдэг болохыг бараг бүх хүн мэддэг болсон доо. Гарын таван хуруунд багтах цөөн нэр төрлийн эмчилгээтэй болохоор тэр. Тухайн хүний биеийн байдал ямар байгаа эсэхээс үл хамаарч ерөнхий ижил эмчилгээ л хийнэ. Энэ бол эмнэлгүүдэд нийтлэг болсон үзэгдэл. Хэрэв зээ, гүтгэж байна хэмээн үзэх нэгэн байх аваас надтай заргалдаж болно. Ямар ч өвчтөнд хийж болдог хэдхэн нэр төрлийн эм тариа буй. Түүнээс нь хальж, илүү эмчилгээ, эм тариаг хүсвэл өөрөө олж ир гэсэн хариуг түгээмэл сонсох болно. Тэгээд тэрхүү эм, тариагаар үйлчилдэг газрыг уриалгахнаар зааж өгнө. Тэр газар нь тухайн эмчтэй ихэнхдээ ямар нэгэн холбоо хамааралтай байж таараад байдаг юм. Эмнэлгийн үйлчилгээ, эмчилгээ бизнес болсны нэг жишээ энэ юм л даа. Тухайн өвчтөнд хийх ёстой эм, тариа улсын эмнэлгүүдэд байдаггүй, ховор хэрнээ хувийн эмнэлэг, эмийн сангуудаар дүүрэн байдаг нь сонин санагддаггүй гэж үү.

Эмнэлэг мөнгөгүй байж болох ч, эмнэлгийн ажилтнууд сэтгэлгүй байж болохгүй

Хэдхэн сарын өмнө болсон явдал санаанаас гарахгүй байсаар үүнийг бичихэд хүргэлээ. Надтай хамт эмнэлэгт хэвтэж байсан нэг настай ах миний нүдэн дээр бараг үхэх шахсан нь сэтгэлийг минь асар эмзэглүүлсэн билээ. Тэр хүний бие гэнэт л эвгүйцээд, үг яриа нь сонин болоод эхэлсэн. Өөрөө үүнийгээ сайн мэдэж байсан юм.

Тэгээд эмч, сувилагч нарт хандан миний даралт ихсээд байна, эм өгөөч гэж гуйгаад удаан тэссэн юм даг. Харин эмч, сувилагч нарт нэг ширхэг ч эм байгаагүй юм. Айл, гэр болгонд шахуу байж байдаг ердөө л нэг даралтын эм шүү дээ. Улмаар ар гэр рүүгээ утсаар ярьж байж эмээ авчруулж уунгуутаа тайвшраад унтаад өгч билээ. Тэр хүнд илэрсэн өөрчлөлт намайг үнэхээр айлгасан. Хүн тэгж шаналж байхад эмч, ажилтнуудын хэнэггүй, хайхрамжгүй байгаа байдал, хандлага түүнээс ч илүү айлгасан юм. Дургүй ч их хүрсэн. Энэ чинь эмнэлэгт болж байгаа явдал шүү дээ. Тэгээд тэсэлгүйгээр яагаад ийм арчаагүй байдгийг нь асуухад шуудхан “Эм байхгүй ээ. Энэ жилийн төсөв дууссан” гэж ямар ч цочроогүйгээр хариулсан юм даг. Тэдэнд сэтгэл үнэхээр алга байлаа. Даанч дээ гэмээр.

Хэрвээ уншигч та эмнэлэгт хэвтэж байсан бол ийм дүр зураг харсан эсэхээ санаарай. Саяхан нэг найз маань дүүргийнхээ эмнэлэгт хэд хоног хэвтэж эмчлүүлээд гарлаа. Эмнэлгийн үйлчилгээний талаар бас л үгээ барж байна билээ. Ялангуяа, эмнэлгийн ажилтнууд өвчтөнүүдтэй яг л мөрдөн байцаагч хэрэгтэнтэй харилцаж байгаа юм шиг хандаж байна хэмээн гомдоллож байв. Би ч гэсэн эмч, сувилагч нарын ийм хар яр хийсэн харилцааг зөндөө харсан. Өнөө цагт наад захын шаардлагатай эм, тариагаар хангагдаагүй эмнэлэгт хэвтсэн өвчтөн эдгэрэх эсэх эргэлзээтэй. Эмнэлэг мөнгөгүй байж болох ч, эмч эмнэлгийн ажилтнууд сэтгэлгүй, хүйтэн, харгис байж болохгүй. Чин сэтгэлийн, халуун дотно харилцаа ямар ч эм, тарианаас илүү тухайн өвчтөнг эдгээдэг гэдгийг эмч, эмнэлгийн ажилтнууд мартсан баймааргүй.

Хүн амын дунд зонхилж буй өвчин эмгэгийг оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх эм бэлдмэлгүй бол аль ч улсын эрүүл мэндийн албаны төгс үйл ажиллагааг төсөөлөхөд бэрх. Гэтэл манай улсын олон эмнэлэгт эм, тарилга, бэлдмэл хангалтгүй байна. Дээр нь эмнэлгүүдийн эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанарын асуудлыг хөндөх аваас бага байна гэж байнга гомдоллоод байдаг хөрөнгө, мөнгө бол гол шалтгаан биш юм шиг санагддаг. Үнэн хэрэгтээ эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанарын баталгаажилтын амин сүнс нь хүний эрүүл мэндийг л хамгаалах асуудал байх ёстой. Тиймээс өнөөдрийн байгаа хөрөнгө нөөцийнхөө хүрээнд хамгийн дээд үйлчилгээг мэргэжлийн өндөр түвшинд үзүүлэх учиртай.

Төсөв байхгүй гэж ярьж суух нь эмч, эмнэлгийн ажилтнуудын мэргэжлийн ёс зүй, өргөсөн тангарагт нь харш явдал. Эрүүл мэндийн асуудлаар шийдвэр гаргагсдын хувьд харин ч хөрөнгө, нөөцийн хязгаарлагдмал нөхцөлд өндөр түвшний чанартай үйлчилгээг хэрхэн үзүүлж чадах вэ гэдэгт хамгаас түрүүнд санаа зовж шийдлийг нь олдог баймаар байлтай. Чухам үнэндээ эрүүл мэндийн үйлчилгээний доголдсноос болж монгол хүний эрүүл мэнд хохирохоос гадна улс орны эдийн засгийн нөхцөл байдалд ч муугаар нөлөөлж байна. Хамгийн харамсалтай нь Монгол Улсын эрүүл мэндийн бодлогыг тодорхойлох учиртай салбарын яам нь хүн ардад үзүүлж байх эрүүл мэндийн чанартай үйлчилгээний оронд ажил мэргэжил, албан тушаал, ашиг сонирхлын шинжтэй бизнест илүү ач холбогдол өгч, тэргүүн зэрэгт эрэмбэлдэг болоо юу даа гэсэн хар надад төрөх болсон. Хэдийгээр зарим сайн хандлага гарч байгааг үгүйсгэхгүй ч эмнэлэг, эрүүл мэндийн үйлчилгээ хамгийн хоцрогдсон, хүнд сурталтай хэвээрээ. Салбарынхаа үйл ажиллагааг зөвхөн магтуулахын төлөө хайр найргүй зарцуулдаг хөрөнгө, мөнгийг чухам л эмнэх, эмчлэх үйлчилгээнийхээ чанарыг сайжруулахад зориулдаг болоосой гэж харуусмаар санагддаг.

Уг нь яг энэ асуудлаар 2017 оны арваннэгдүгээр сарын 13-нд Эрүүл мэндийн сайдын гаргасан А-477 тоот тушаал байдаг юм билээ л дээ. Эмнэлзүйн заавар, хөтөч боловсруулах журмыг шинэчлэн батлах тухай тэрхүү тушаалдаа өнөө үүссэн энэхүү эрүүл мэндийн сэтгэлгүй үйлчилгээг өөрчлөх шаардлагатайг онцлоод эмнэлзүйн зааврын талаар жагсаалт гаргаж, эмнэлгийн үйлчилгээнд шаардлагатай зардлыг жил бүрийн төсөвт илүү тодорхой тусгахыг холбогдох албан тушаалтнууддаа үүрэг болгосон юм билээ. Гэвч эмнэлгүүдийн үйлчилгээ дордож, эмчилгээнд шаардлагатай эм тариагаар дутагдсан хэвээрээ. “Үхвэл үх, эм байхгүй” гэсэн үйлчилгээг ард иргэд авсан хэвээр. Хэрэгждэггүй юм бол тушаал гаргаад яахсан. Энэ бол салбарт бодлого гэх зүйл огт байхгүй болсны шинж юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хөвгүүдээ хөсөр хаядаг уламжлалт сэтгэлгээг хэзээ халах вэ

Сүүлийн таван жилд их, дээд сургууль төгсөгчдийн 347 мянга нь эрэгтэй, 479 мянга нь эмэгтэй байна

 0 сэтгэгдэл


Хүүхэд болгон математикч болох албагүй, харин эцэг, эх болно гэдгийг анхаарах ёстой гэж сурган хүмүүжүүлэгч нэгэнбээр ХХ зуунд хэлсэн нь бий. Хүн бүр математикч болох албагүй нь үнэн боловч боловсрол эзэмшихгүй бол XXI зууны иргэн гэхэд гологдох нь гарцаагүй болжээ. Үүнээс гадна иргэдийн боловсролын түвшинд эмэгтэйчүүдийн эзлэх хувийн жин харьцангуй илүү гарч эхэлсэн нь арван жилийн дараагаас ноцтой үр дагавар бий болгохыг мэргэжлийн байгууллагынхан дүгнэж байгаа юм. Нийгэм дэх боловсролын түвшин ийн харьцангуй болж байгаа нь гэр бүлийн харилцаанд ч урхаг тарьж болзошгүйг Жендерийн үндэсний хорооны илтгэлд дурджээ. Харин ийм байдалд хүргэж байгаа шалтгааныг уламжлалт сэтгэлгээтэй холбон тайлбарлах нь олонтаа. “Хөвгүүд яахав учир нь олдоно, хөөрхий охин маань хэцүүднэ” гэдэг монголчуудын хандлагаас энэ байдал даамжирсан. Хөвгүүд сургууль завсардах, ерөнхий боловсрол эзэмшиж чадахгүй байгаагийн гол шалтгаан нь мал маллах, ажил хийлгэх гэсэн эцэг эхийн хүсэлтэй холбоотойг тоо, баримт тодорхой харуулж байна. БСШУСЯ-наас 2017 онд сургууль завсардсан 6-14 насны хүүхдийн тоог судалгаагаар илрүүлжээ. Түүгээр 682 хүүхэд сургуульд сурахгүй байгаагийн 463 нь хөвгүүд байв. Огт сургуульд ороогүй 514 хүүхдийн 318 нь хүү байна. Сургуульд суралцахгүй байгаа шалтгааныг тодорхойлсон судалгааг инфографикаас тодорхой харж болно. Сургуульд огт сурдаггүй хүүхдийн дийлэнх нь хогийн цэг дээр л байдаг гэсэн ойлголт бий.

Гэтэл эл судалгаагаар өөр дүгнэлт гарч байна. Тухайлбал, сурагч болж амжаагүй 6-11 насны 462 хүүхдийн 131 нь өвчний улмаас сургуулийн босго алхаж чадаагүй бол 331 нь ар гэрийн гачигдал, мал маллах шалтгаанаар суралцах эрхээ хасуулжээ. Тэдний дийлэнх нь өнөөх хөсөр хаягдсан хөвгүүд. Өөрөөр хэлбэл, мал дагуулах, хурдан морио адгуулах зорилгоор хөвгүүдийг сургууль завсардуулсаар байна. ХНХЯ-наас хийсэн судалгаагаар 2017 онд 10435 хүүхдийг морь унаач, малчны ажил хийлгэж байгаа гэсэн тоо гарчээ. Бага насны хөвгүүдээр морь унуулах, адуу мал арчлуулах зорилгоор сургууль завсардуулснаас эрсдэлд орж байгаа жишээ ч бас бий. Саяхан Сүхбаатар аймагт алдарт уяачийн морь малладаг 13 настай хүү жүчээнд амиа алдсан. Хөөрхийг эцэг, эх нь амьжиргаандаа нэмэр болгохоор хэдэн төгрөгний цалинтайгаар алдарт уяачийн жүчээнд ажиллуулж байсан тухай ХЭҮК-ын дарга ярьж байна лээ. Түүний адил сургууль завсардаж, морины хөлс хусаж зогсоо олон хүүхэд байгаа нь лавтай. Хөвгүүдээ суурь боловсрол эзэмшүүлээд л хөдөлмөрийн зах зээлд гарган амьжиргаагаа залгуулдаг айл ч олон байх. Ерөнхий боловсрол эзэмшиж буй хүүхдийн дийлэнх нь эмэгтэй. харин олон хөвгүүн 9 дүгээр ангиасаа суралцах боломжгүй болж байгааг тоо баримтаас харж болно. БСШУСЯ-ны мэдээллээр, сүүлийн хоёр жилд 9 дүгээр анги төгссөн буюу суурь боловсрол эзэмшсэн хүүхдийн 23.7 хувь нь 10 дугаар ангид элсэн ороогүй байна.

331 хүүхэд ар гэрийн гачигдлаас сурагч болох эрхээ хасуулжээ

Өөрөөр хэлбэл, 14.5 мянган хүүхэд МСҮТ болон ажлын талбарт гарч байгаа гэсэн үг. Тэдний 64.9 хувь нь эрэгтэй, 35.1 хувь нь эмэгтэй. Үүнээс өнгөрсөн жил 5809 хүүхэд МСҮТ-д элсэн орж, 3200 хүүхэд хөдөлмөрчин армид нэгджээ. Эдгээр хүүхдүүд мэдээж мэргэжилгүй учир мал маллахаас эхлээд барилгын туслах, барааны захын тэрэгчин, угаалгын газрын ажилтан болжбайгаа. 2016 онд салбарын сайдын баталсан “Хүүхдийг хөдөлмөр эрхлүүлэхийг хориглосон ажлын байрны жагсаалт” хэрхэн хэрэгжиж байгааг ХНХЯ, МХЕГ-ын хамтарсан ажлын хэсэг энэ жил шалгажээ. Тус шалгалтаар 495 хүүхдийг хууль бусаар хөдөлмөр эрхлүүлж байсныг илрүүлжээ. Тэдний 90 хувь нь 14-17 насны хөвгүүд аж. хөвгүүдийг хөдөө аж ахуй, автомашин угаалгын газар, барилга угсралт, бичил уурхай, зам засварын анги зэрэг биеийн хүчний ажилд дайчилдаг байж. Баригдсан нь л энэ болохоос шалгалтад өртөөгүй олон байгууллага бий гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Сүүлийн хоёр жилд ерөнхий боловсрол эзэмшээгүй, МСҮТ-д орж чадаагүй түм, буман хүүхэд амьдралын дүрмийн дагуу ийн амьжиргаагаа залгуулж байгаа гэдэгт ч эргэлзэх шаардлага алга. МСҮТ-өөр дамжин мэргэжил эзэмшин ажлын талбарт гарч буй хүүхдийн талаар энд өгүүлээгүй гэдгийг хэлэх нь илүүц биз.

Харин “Хөвгүүд яахав учир нь олдоно” гэх уламжлалт сэтгэлгээ боловсрол нимгэн, боломж тааруу залуусын арми бэлтгэж буйг хэлээд байгаа хэрэг. Дээд боловсрол эзэмшсэн дэгжин шаавай эмэгтэйчүүдэд боловсролд нь дүйх, боломжинд нь таарах харчууд энэ хэрээр цөөрсөөр байгаа. Түүнээс болж өрх толгойлсон, ганц биеэр амьдарч буй эмэгтэйчүүдийн тоо ч буурахгүй байгаа юм. 2017 оны байдлаар 76.8 мянган эмэгтэй өрх толгойлон амьдарч байгаа ба хамтран амьдрагчийн хүчирхийллийн дарамтад өртсөн эмэгтэйчүүд 15 мянгаар хэмжигдэж байна. Нийгмийн боловсрол, мэдлэг дутуугаас хүчирхийлэл үйлдэх нь олонтаа тул боловсролтой эмэгтэйчүүд ганц биеэр буюу өрх толгойлж амьдрахыг илүүд үзэх болжээ. Тэр хэрээр хөөрхий охид хэцүүднэ гэсэн уламжлалт хандлага өөр утгаар биеллээ олох аж. Өнгөрсөн зургадугаар сард Английн Guardian сонин дээр “Хэтэрхий ухаантай, хэтэрхий амжилттай монгол хүүхнүүдэд нөхөр олдохгүй байна” гэсэн гарчигтай нийтлэл гарсан нь манайд нэг хэсэгтээ л ярианы сэдэв болсон. Монгол эрчүүдийн боловсрол бүсгүйчүүддээ гологдох болсон энэ байдал олон улсын хэмжээнд хүртэл яригдах болсны ганц жишээ энэ.

• “Хөвгүүд яахав учир нь олдоно, хөөрхий охин маань хэцүүднэ” гэдэг монголчуудын хандлагаас хөвгүүдийн боловсрох эрх зөрчигдөж байна.

• ҮСХ-ны мэдээллээр сүүлийн таван жилд 131.8 мянган эрэгтэй эсрэг хүйстнээсээ боловсролоор хоцорчээ.

• Хүүхэд бүр математикч болох албагүй ч хөвгүүд боловсролоос гээгдэж, боломжоос хоцрох ёсгүй билээ.

Ерөнхий боловсрол эзэмшсэн охидын дийлэнх нь их, дээд сургууль дүүргэдэг. ҮСХ-ны мэдээллээр сүүлийн таван жилд их, дээд сургууль төгсөгчдийн 347.7 мянга нь эрэгтэй, 479.5 мянга нь эмэгтэй байгаа тухай дурджээ. Уг нь Монголын хүн амын хүйсийн харьцаа бараг тэнцүү. Гэтэл 131.8 мянган эрэгтэй эсрэг хүйстнээсээ боловсролоор хоцорсон нь тодорхой байна. Байдал энэ хэвээр 10 жил үргэлжилбэл дээрх зөрүү 260 мянгад хүрч холдоно. Үүн дээр сургууль завсардсан, 9 дүгээр ангиас ажилчны эгнээнд нэгдсэн эрэгтэйчүүдийг нэмбэл бараг хагас саяд хүрнэ. Нийгэмд эрэгтэй, эмэгтэй иргэдийн боловсролын түвшин их ялгаатай болох нь жендерийн аливаа харьцаанд том өөрчлөлт оруулаад зогсохгүй гэр бүл салалтад чухал нөлөө үзүүлдэг тухай өнгөрсөн хавар төрийн ордонд танилцуулсан Жендерийн үндэсний хорооны тайланд дурдаж байсан. Төрийн зүгээс жендерийн тэгш байдлыг хангахад хүчирхийллийн асуудлыг эхэнд тавиад байгаа болохоос нийгмийг бүрдүүлэгч өрхийн гишүүдийн боловсролын тэгш байдлыг хангах чиглэлээр хангалттай ажиллахгүй байна. Өсвөр насны хөвгүүдийн ерөнхий боловсрол эзэмшилт охидынхоос хавьгүй дутуу, дээд боловсролоор эрчүүд хол хоцорч эхэлснийг дээрх тоо, баримт бэлхнээ харууллаа. Бид уламжлалт хандлагаа хэзээ өөрчилж, сургууль завсардахаас эхлээд ерөнхий боловсрол ч эзэмшиж чадахгүй байгаа хөөрхий хөвгүүдээ өөд татах вэ. Хүүхэд бүр математикч болох албагүй ч хөвгүүд боловсролоос гээгдэж, боломжоос хоцрох ёсгүй билээ.