A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/2528/

Ц.Монгол: Монголынхоо баялгийг сорчилж, ухаж төнхөөд байгаа нөхдүүдийг өмгөөлөх дургүй

“Алиби” бол дэлхий нийтээр бүх улс оронд хүлээн зөвшөөрөгдсөн пакт

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/2528/


З.Үлэмж

Монголын өмгөөлөгчдийн холбооны гишүүн, Хуульчдын холбооны гишүүн, хуульч, өмгөөлөгч Ц.Монголтой ярилцлаа.

-Та сүүлийн үед тогтолцооны өөрчлөлтийн талаар илүү идэвхтэй байр сууриа илэрхийлж байх шиг. Энэ тухай яриагаа эхлэх үү?

-Тиймээ. Тогтолцооны гажуудлыг хэрхэн засаж өөрчлөх талаасаа гэвэл илүү зохимжтой болов уу. Үнэнийг хэлэхэд хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэл, шүүх эрх мэдлийн эрх зүйн зохицуулалт муу байгаа юм. Одоо манай улс нэг парламенттай, Ерөнхийлөгч, Үндсэн хуулийн Цэц, Засгийн газар, шүүх гээд төрийн эрх мэдэл нь тав хуваагдсан стандарт бус “гаж” тогтолцоотой явж ирлээ. Энэ нь дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн төрийн гурван өндөрлөг бүхий тогтолцоо биш, Таван толгойтой, хариуцлагагүй систем бий болсон. Үүний хор уршиг нь Монгол төр хүчгүйдэх, муу хууль батлах, тэр нь нийгмийн хөгжилд чөдөр тушаа болох, байгалийн баялаг цөлмөгдөх, Монголын шүүх эрх мэдлийн байгууллага улс төрийн хараат болох байдлаар илэрч байгаа юм. Үнэндээ бол улсын УИХ-ын гишүүн нь Засгийн газрын гишүүн байдаг гаж тогтолцоо хууль тогтоох, гүйцэтгэх засаглалыг улам ойлгомжгүй болгож ирлээ. Ийм учраас хувийн ашиг сонирхлоо ард түмнээс дээрд үзсэн гэмт бүлэглэлүүд бий болж, шударга бус байдал газар авсан. Хуулийн байгууллагын удирдлагууд улстөрчдийн томилгоогоор, тэдний утсан хүүхэлдэй болж явдаг болсноор хуулийг дээдэлж хэрэгжүүлэх биш, тэр хүмүүсийнхээ хандлагыг дагадаг болсон. Жишээ нь, сая хуульд орсон өөрчлөлтүүдийг би зөв талаас нь харж дэмжиж байгаа. Улс төрийн хараат хуулийн байгууллагуудыг улс төрийн хараат бус болгох анхны алхам хийгдлээ. Одоо үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулж хуулиа улам боловсронгуй болгох хэрэгтэй. Хоёр танхим бүхий хяналтын тогтолцоотой, шинэ парламент бүхий үндсэн хуулийн шинэ тогтолцоогоор явахын бол зөв болно л гэж боддог. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Зөвлөмжөөр хуулийн байгууллагын нөхдүүдэд хариуцлага тооцсон нь харин ч хариуцлагын тогтолцоог бий болгож байгаа хэрэг. Энэ талаас нь харвал яах аргагүй зөв шийдвэр болж байгаа юм.

-Та сүүлийн үед ямар компанид өмгөөллийн үйлчилгээ үзүүлж байгаа гэсэн бэ?

-Эрдэнэтийн балансын бус хаягдал овоолгоос зэс үйлдвэрлэж байгаа “Ачит-Ихт” компани.

-Тус компанийн тухай хэр сайн мэдэх вэ?

-Төсвөөс нэг ч төгрөгийн санхүүжилт авалгүй, хөгжлийн банк, бондны мөнгөнөөс зооглочихолгүй, дотоод, гадаадын банк, хөрөнгө оруулагчаас арилжааны зээл авч, үлдсэн санхүүжилтээ бүтээгдэхүүн худалдаалах гэрээгээр шийдсэн үндэсний компани юм байна лээ. Миний хувьд энэ компанийн гэрээт зөвлөхөөр ажилладаг учраас бодит мэдээлэлд илүү ойр байгаа.

-Ашгүй дээ. Тэгвэл таниас нэг зүйл асууя. “Ачит-Ихт” ХХК-ийг Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржтой холбоотой гэсэн хардлага байдаг. Энэ үнэн үү?

-Энэ компанийг Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржтой холбоотой мэтээр харддаг. Хуульч, өмгөөлөгч мэргэжилтэй хүний хувьд, бас гэрээт зөвлөхийнхөө хувьд сонирхож үзэх боломж гарсан л даа. Үнэнийг хэлэхэд “Ачит Ихт” компани тэр хүнтэй ямар нэгэн холбогдолгүй юм байна лээ. Үүнийг харин би итгэл үнэмшилтэй, хариуцлагатайгаар хэлж чадна.

-Та үйлчлүүлэгчийнхээ ямар асуудал дээр өмгөөлөл үзүүлж байгаа юм бэ. “Эрдэнэт” үйлдвэртэй холбоотой маргаан уу?

-Чамайг яагаад тэгж асууж байгааг мэдэхгүй юм. Сүүлийн үед энэ компанид 2011-2012 онд ганц жил гаруй ажиллаж байсан нэг хүн, тусгай сайт хүртэл нээчихээд энэ компанийн нэр төрд халдаж үндэслэлгүй мэдээлэл нийтэлж, үүсгэн байгуулагчийг нь дарамталж гүтгэлэг явуулж байгаа. Энэ хүнтэй уулзаж ярилцаж асуудлыг эвийн журмаар шийдэх гэж оролдсон боловч бүтэлгүй болсон ба одоо маргаан даамжирч байгаад хүнийхээ хувьд харамсаж байна.  Харин “Эрдэнэт” үйлдвэртэй холбоотой ямар нэгэн маргаан байхгүй. Балансаас хасагдсан овоолго ашигласныхаа төлбөрт “Эрдэнэт” үйлдвэрт жил бүр роялти төлдөг юм байна лээ. Улсад одоо хүртэл 136 тэрбум төгрөгийн татвар төлсөн. Бүх үйл ажиллагаа нь хуулийн дагуу, гэрээ, ном журмынхаа хүрээнд явагдаж ирсэн байна.

-Хөдөлмөрийн гэрээтэй холбоотой маргаан уу?

-“Ачит-Ихт” компанид ажиллаж байгаад ажлаасаа өөрийн хүсэлтээрээ чөлөөлөгдсөн иргэний нэхэмжлэлтэй маргаан байгаа юм. Тус компанийн өмнөх гүйцэтгэх захирлын үед ажиллаж байгаад ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөөд төрийн өмчит “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-д ажилд орсон юм байна лээ. Дараа нь “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-иас чөлөөлөгдөж ажилгүй болсон хойноо хуучин ажиллаж байсан “Ачит-Ихт” ХХК-иасаа үндэслэлгүйгээр мөнгө нэхэмжилж улмаар шүүхэд хандсан маргаанд үндэсний компанийн өмнөөс өмгөөлөл үзүүлж байгаа.

-“Ачит Ихт” компани ашигтай ажиллаж байгаа биз дээ. Нэхэмжилсэн мөнгийг нь өгчихгүй яасан юм бол?

-Өгөх ёсгүй болоод л өгөхгүй байгаа хэрэг л дээ. Бүх юм хуулийн дагуу байх ёстой шүү дээ. Тэгээд ч тус компанийнхан нэг хүний төлөө биш, нийтийн, нийгмийн мөрөөдлийн төлөө зүтгэж, ажиллаж хөдөлмөрлөж байгаа гэсэн итгэл үнэмшилтэй байдаг хамт олон юм билээ. “Ачит Ихт” компани гидрометаллургийн үйлдвэрийнхээ ТЭЗҮ-ийг Бээжингийн уул уурхай металлургийн институцээр 2011 онд анх хийлгэсэн байгаа юм. Мөн 2011 онд “Эм Ки Эс” ХХК-иар зураг төсөл хийлгэх гэрээ байгуулж байсан төдийгүй, 2012 онд ижил төстэй “Эрдмин” ХХК-ийн захирал профессоруудаар ТЭЗҮ-ээ хийлгэж байсан юм байна. 2011-2014 он хүртэл 150 гаруй монгол инженер техникийн ажилчдын хөдөлмөр, одоо ажиллаж байгаа 220 ажилчны хичээл зүтгэл гээд чамгүй хүний нөөцтэй шүү дээ.

Гэтэл энэ их олон хүний хөдөлмөрөөр бүтсэн “Ачит-Ихт” ХХК-ийн гидрометаллургийн үйлдвэрийг тус үйлдвэрт 2011-2012 оны хооронд жил гаруйхан хугацаанд ажиллаж байсан автын инженер мэргэжилтэй, иргэн С.Цэвэгжав гэгч “Ямар ч зураг төсөлгүй үйлдвэрийг би зураг төслийг нь гаргаад босгочихсон юм” хэмээн худал мэдээлэл тарааж, элдэв шантааж үзүүлсээр ирсэн байдаг. Тэр хүн 2010 оны 12 дугаар сараас 2012 оны 5 дугаар сарын 1 хүртэл үйлдвэрт ерөнхий инженер хийж байгаад өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөж, “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-д ажилд орсон юм байна.

“Ачит Ихт” ХХК-ийн өмнөх гүйцэтгэх захиралтай хуйвалдаж, ТУЗ-ийн зөвшөөрөлгүйгээр 2012 оны 5 дугаар сарын 1-нээс 12 дугаар сарын 31 хүртэл төслийн зөвлөх гэсэн тушаалыг гаргуулж, “Эрдэнэс Тавантолгой” компанид ажиллаж байхдаа Ашиг сонирхлын зөрчлийн тухай хууль, хөдөлмөрийн хуулийн заалтуудыг зөрчиж “Ачит-Ихт” ХХК-иас давхар цалин авдаг байж.

Тэгээд 2017 онд “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-иас гарч ажилгүй болсныхоо дараа дээрх тушаалаа ашиглаж орхон аймгийн Сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхэд харъяаллын бусаар хандсан л даа. Тэр хүн нэхэмжлэлдээ 2010-2012 оны хооронд “Ачи-Ихт” ХХК-д Ерөнхий инженер болон Барилгын зөвлөх үйлчилгээ давхар эрхэлж байсан болохыг тогтоож өгөхийг хүссэн байна. Түүний ажилд орсон, ажлаас чөлөөлөгдсөн тушаалууд нь бүрэн байхад тэрээр шүүхэд хандсан, шүүх хариуцагч нь байсаар байхад мэдэгдэлгүйгээр иргэний хэрэг үүсгэсэн нь хачирхалтай. Харамсалтай нь механик инженерийн сургууль төгссөн, автын инженер С.Цэвэгжавыг 2012 оны 5 дугаар сарын 1-ний өдрөөс 2012 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр хүртэл төслийн зөвлөх буюу барилгын зөвлөх үйлчилгээг давхар эрхэлж байсан гэж Орхон аймгийн Сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч Н.Үүрийнтуяа шийдвэрлэсэн.

-Энэ шийдвэр та бүхэнд таалагдаагүй хэрэг үү?

-Шүүхийн шийдвэр хүн бүрт таалагдах албагүй л дээ. Хамгийн гол нь хэд хэдэн хууль зөрчсөн хууль бус шийдвэр болсон. Хэрэглэх ёстой хуулийг хэрэглээгүй байгаа юм. Хуулийг буруу тайлбарлаж хэрэглэсэн. Жишээ нь, Барилгын тухай хуульд заасан барилгын зөвлөх үйлчилгээ үзүүлдэг этгээд хэн бэ? Барилгын зөвлөх үйлчилгээ үзүүлдэг этгээдэд зөвлөх үйлчилгээний эрхийг хэрхэн олгодог вэ? Барилгын яамнаас баталсан дүрэм журам заавар, барилгын хуулийг хэрэглээгүй. Гол нь, шүүх “автын механик хүн барилгын зөвлөх үйлчилгээ үзүүлж болно оо” л гэсэн хачирхалтай дүгнэлт хийсэнд л байгаа юм. Шүүх хүссэнээрээ л асуудалд хандаж, ямар ч үндэслэлгүйгээр хэн нэгэнд бусдаас мөнгө нэхэмжлэх эрх үүсгэж өгч байгаа хэрэг л дээ. Хөдөлмөрийн тухай хуульд “төрийн өмчит байгууллагад ажиллаж байсан этгээд өөр байгууллагад ажил эрхлэхгүй” гэсэн хуулийн заалт байдаг. харьяаллын бусаар нэхэмжлэгч Орхон аймгийн Сум дундын иргэний хэргийн шүүхэд удаа дараа хандаад түүнийг нь шүүх хууль зөрчин хүлээж аваад л байдаг нь анхаарал татаж байна. Орхон аймагт үйл ажиллагаа явуулдаг “Ачит-Ихт” ХХК-д төслийн зөвлөх гэсэн тушаалыг зургаан сарын хугацаатайгаар хамтарч ажиллаж байсан хүнээрээ гаргуулаад тэрнийхээ дараа “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн дэд захирлаар очоод ажиллаж байсан хүн тэндээс энэ зургаан сарын хугацаанд давхар төслийн зөвлөх үйлчилгээ үзүүлэх ямар ч боломжгүй. Өөрөөр хэлбэл “Алиби” буюу хөдөлмөрийн эрх зүйн харилцаа байхгүй, тухайн хүн ажил хийх ёстой газраа огт байгаагүй, өөр газар, өөр аймгийн алслагдсан нутагт өөр ажил эрхэлж байсан нь тогтоогдсон байхад, шүүгч “барилгын зөвлөх үйлчилгээ үзүүлж байсан” гэж тогтоосон нь байж боломгүй хадуурал, дур зоргоороо авирласан асуудал. Харамсалтай нь, ийм шүүгчдэд хариуцлага хүлээлгэх тийм хуулийн тогтолцоо боловсронгуй бус байна.

-“Алиби” гэсэн үү. Анх удаагаа л сонсож байна.Түүгээр юу илэрхийлнэ гэж?

-Хилсээр хүн амины гэх мэт хүнд гэмт хэрэгт холбогдоод цаазын ял авах гэж байсан хүн “Алиби” буюу тухайн гэмт хэрэг гарч байх тэр цаг үед өөр газар байсан нь тогтоогдвол түүний эсрэг ямар ч нотолгоо байсан ч гэсэн тухайн хүнийг энэ гэмт хэрэгт огт хамааралгүй гэж үздэг хуулийн зарчим. Өөрөөр хэлбэл өмнөговь аймагт “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-д ажиллаж байсан этгээд энэ цаг үед орхон аймагт ажиллах ямар ч боломжгүй. Иймээс энэ тохиолдлыг “Алиби” гэж үзэх болно. Энэ бол дэлхий нийтээр бүх улс оронд хүлээн зөвшөөрөгдсөн пакт. Тэгвэл, манай шударга ёсны бурхан эсрэгээр нь, бүр “барилгын зөвлөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь үнэн” гээд хүчээр тогтоочихож байгаа юм. Давж заалдах шатны шүүх нь бас энэ шийдвэртэй зууралдсаар байгаад хэвээр нь үлдээж байгаа нь ашиг сонирхлын зөрчилтэй “захиалгатай” гэх хардлагыг төрүүлж байна.

Шүүгчдэд хариуцлага хүлээлгэх хуулийн тогтолцоо боловсронгуй бус байна

-Өмгөөлөгч хүнд өөрийн гэсэн итгэл үнэмшил байдаг нь мэдээж. Бас их мэдрэмтгий ч болдог байх. Энэ маргаанаас та юу анзаарав?

-Өмгөөлөгч хүн эмч хүнтэй ижил. Эмч хүн хэнийг ч эмчлэхийн төлөө явдагтай адил өмгөөлөгч бол тийм л үйлчилгээг үзүүлдэг бүх нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн субьект. Хэдийгээр хуулийн талаасаа өмгөөлөл үзүүлэх үүрэгтэй ч, Монголынхоо баялгийг сорчилж, ухаж төнхөөд байгаа нөхдүүдээс аль болох татгалзахыг л хичээдэг. “Ачит-Ихт” ХХК-ийн мэдээллүүдийг аваад судалж үзэхэд үнэхээр л эерэг итгэл үнэмшил төрж байсан. Яахав эвлэвэл бүтнэ ховловол гутна гэж үг бий. Мэдээж илүү дутуу мөнгө өгөх хууль зүйн үндэс байхгүй гэлээ ч, эвийн журмаар асуудлыг шийдвэл яасан юм бэ гэсэн саналыг аль аль талд нь тавьж, уулзуулж байсан ч харамсалтай нь эв зүйгээ олж чадаагүй. Адгийн зарга 10 хоног гэгчээр маргаан үүсээд л явж байна. “Ачит-Ихт” компанийн хувьд үндэсний үйлдвэрлэгч, ямар нэгэн бохир арга хэрэглээгүй, хуулийн хүрээнд балансын бус хаягдал овоолгыг ашиглаж боловсруулах гэрээгээ байгуулж, дотоодын банкнаасаа зээл аваад зээлээ ном ёсоор нь төлсөн баримтууд нь бүгд байж байгаа. Тиймээс би итгэл үнэмшилтэйгээр өмгөөлж байгаа. Зарим этгээдийн ярьж бичиж байгаа шиг “Манангийн толгойлогч” нартай холбоотой байсан бол би л лав өмгөөлөхгүй байсан.

-Хууль шүүхийн салбарт гарч буй алдаа завхралыг хараад ахмад өмгөөлөгч хүний хувьд хэр эмзэглэж байна вэ?

-Шүүхээр хүний эрх, компанийн эрх хууль ёсны эрх ашиг сонирхлыг зөрчиж шударга бус шийдвэр гаргаж байгаа тэр процессыг “хонгил” гэж нэрлээд байх шиг. Иргэний хэрэг дээр таньдаг шүүгчээрээ дамжуулан түүнд нөлөөлөөд хэргийг хууль бусаар шийддэг байдал ажиглагдаж байгаа бол, захиргааны хэргийн шүүх дээр ашигт малтмалын лиценцтэй холбоотой ч юм уу, улс орны язгуур эрх ашгийг зөрчөөд хууль бусаар өгчихсөн лицензүүдтэй холбоотой хэргүүдийг гадныханд ногоон гэрлээр шийдэж өгч байгаа тохиолдолууд байгаа. Эрүүгийн хэргийн хувьд бүр ч ноцтой жишээ олон байгааг та бүхэн надаар хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа шүү дээ.

-Та бас шүүгчээр ажиллаж байсан хүн, шүүгчээсээ татгалзчихаж болоогүй юм уу?

-Би 1991-1994 онд шүүгч хийж байсан. Тэр үед би хэргийн оролцогчдоос ямар нэг үл итгэх байдал ажиглагдмагц би өөрөө татгалзчихдаг байсан. Одоо бол их өөр дүр зураг харагдаад байна. Өөрөө татгалздаг шүүгч их ховор болсон. Гэхдээ тийм шүүгчид бол цөөн ч гэсэн байна. Энэ таны асуугаад байгаа хэргийн хувьд би шүүгчээс, шүүх бүрэлдэхүүнээс татгалзсан ч ерөөсөө татгалзлыг хүлээж аваагүй. Шүүх нэг хэрэг авсан бол ерөөсөө зууралдаад салдаггүй муу жишиг тогтчихсоны нэг амьд жишээ бол энэ. Энэ нь нэг бол ашиг сонирхлын зөрчилтэй, нөгөө бол нэхэмжлэгч этгээдтэй хувийн харьцаатай байж таарна аа даа. Ер нь тийм биз дээ. Сонирхолгүй бол шүүгч татгалзах хүсэлтийг хүлээн авах эсхүл өөрөө татгалзаад гарах л байсан шүү дээ. За ингээд Орхон аймгийн Сум дундын шүүхэд итгэх итгэл алдарсан тул нийт шүүгчдээс татгалзахаар компанид санал тавьсан боловч, компанийн удирдлага шүүх бүрэлдэхүүнд найдаж хүсэлт гаргаагүй. Ер нь бол, орхон аймгийн Сум дундын иргэний хэргийн шүүхэд тодорхой хэмжээний нөлөө ороод шударга бусаар шийдвэр гаргаад явж байгаа нь бас нэг хонгил байхгүй юу. Нарийн ярих юм бол янз бүрийн хонгилууд байгаад байх шиг.

-Иргэний хэрэг дээр анхаарвал зохих ямар асуудлууд гардаг вэ. Таныг мэдэх ёстой хүний нэг гэж бодоод л асуучихлаа.

-Эрүү, иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд завхралын шинжтэй олон арван заалтууд орсноор гэмт этгээдүүд, шударга бус этгээдүүдэд их ч боломж олгож, шударга иргэдийг ихээхэн хохироож байна. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд л гэхэд зөндөө олон заалт орсон. Жишээ нь, шинжээч томилуулахаар аль нэг тал хүсэлт гаргалаа гэж бодьё. Шүүгч тэрийг нь хүлээж авахгүй. Тусгай мэргэжил мэдлэг шаардаад шинжээчийн дүгнэлт гаргаад ирэхээр хэрэг нь зөв шийдэгдэх нотолгоо бий болдог. Гэтэл шинжээчийг томилохгүй байгаа тэр шүүгчийн шийдвэрт гомдол гаргах эрхийг хуулиар хязгаарласан. Энэ бол хүний эрхийг зөрчиж байгаа наад захын жишээ юм.

Манай хууль шүүхийн байгууллагын гажуудал хуульчиддаа байхаас гадна, хариуцлагын тогтолцоо байхгүй, халж сольдог заалт ч байхгүй, яг л хааныг бүх насаар нь өргөмжилдөг шиг  шүүгчийг бүх насаар нь өргөмжилчихөөд, өргөсөн тангарагтаа үнэнч байж чадаагүй хууль зөрчсөн, ёс зүйгүй, нэг талд шийдвэр гаргадаг нөхдүүдэд сахилгын хариуцлага хүлээлгэдэг, ажлаас нь чөлөөлдөг тэр механизм байхгүй байгаатай холбоотой. Тиймээс зарим шүүгч буруу  шийдвэр гаргаж, бусдыг хохироогоод хэл ам дагуулаад байна л даа .

-Өмгөөлөгч хүн үзэл бодол, хандлагаа нэгдүгээрт тавих ёстой байдаг юм уу, эсвэл үйлчлүүлэгчээ эхэнд тавих ёстой юу?

-Үйлчлүүлэгчийнхээ эрх, хууль ёсны эрх ашиг сонирхлыг дээдэлж, түүнд хуулийн хүрээнд эрх зүйн зөвлөлгөө туслалцаа үзүүлэх учиртай. Миний хувьд хэдийгээр хуулийн талаасаа өмгөөлөл үзүүлэх үүрэгтэй ч, Монголынхоо баялгийг сорчилж ашиглаж байгаа нөхдүүдээс аль болох татгалзахыг л хичээдэг. Жишээ нь, “Ачит-Ихт” болон тэр компанид ажиллаж байгаад гарсан иргэний холбогдолтой маргаан дээр үйлчлүүлэгчийн эрх ашиг хохирч байгаа тул би уг үйлчлүүлэгчийнхээ олон нийтэд энэ талаар мэдээлэл өгөхийг хүссэн хүсэл, зоригийг хүндэтгэн зарим мэдээлэл хийсэн. Ер нь нийтийн эрх ашигтай холбоотой маргаантай холбогдох аливаа асуудлыг олон нийтэд ил тод мэдээлж ажилладаг ба энэ нь тухайн үйлчлүүлэгчийн хүсэл зоригийн дагуу л хийгддэг.

Үйлчлүүлэгч маань одоо шүүхийн ёс зүйн хороонд нэгэнт гомдол гаргасан, энэ талаар мэдээлэл хийхийг хүссэн учраас энэ ёс зүйгүй, мэргэжлийн хариуцлагын санаатай алдаа гаргасан гэж үзэхээр шүүгчийн алдаа, үйл ажиллагааны талаар таны асуултад хариулж байгаа юм. Орхон аймгийн Сум дундын иргэний хэргийн шүүхийн шүүгч Д.Үүрийнтуяа үнэхээр хариуцлагагүй, ёс зүйгүй ажилласан. Тэр утгаараа ёс зүйн талаас нь ярьж байна. Төрөөс явуулж байгаа бодлогыг дэмжиж байгаа учраас хараат, ёс зүйгүй, хуулийг уландаа гишгэсэн, хуулийг буруу хэрэглэдэг, хэрэглэх ёстой хуулийг хэрэглэдэггүй нэр бүхий шүүгчдэд хариуцлага тооцох ёстой. Шударга хүн бол хэзээ ч юунаас ч айхгүй л байдаг байхгүй юу. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөмж гараад ажлаа өгсөн ч тухайн шүүгч хууль зөрчөөгүй гэдгээ гурван шатны шүүхээр тогтоолгоод ажилдаа орох хуулийн зохицуулалт байгаа. Энэ бол боломжтой л асуудал шүү дээ. Дахин хэлэхэд үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөмжийг хууль, шүүхийн байгууллагуудын удирдлагуудыг өөрчлөхөөр хуульчилсан нь харин ч нэг удаадаа хариуцлагын механизмын эхлэл тавигдсан гэж бодож байна.

-Ярилцсанд баярлалаа. Танд эрүүл энх сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.

-Баярлалаа. Тогтолцооны гажуудлаа засаад, шүүх эрх зүйн зохицуулалтаа сайжруулаад, шүүгчид нь хууль, ёс зүйгээ чандлан баримталдаг болчихвол засаг төр маань ч улам бүр саруулжих л болно шүү дээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Чоно борооноор буюу аваргуудыг эзгүйчилсэн Митакэүми

Монголын цолтой бөхчүүд бүгд тавиас дээш хувийн амжилтаа үзүүлж чадсангүй

 0 сэтгэгдэл


Мэргэжлийн сүмо бөхийн Аки башё том цолтнуудад халгаатай болж өндөрлөлөө. Их аварга Хакүхо М.Даваажаргал эхний өдөр унахдаа чигчий хурууны бэртлээ сэдрээн тэмцээнийг дундаас нь орхисон. Харин өөр нэг монгол аварга Какүрюү М.Ананд эхний дөрвөн өдөр дараалан давж, башёг урамтай эхлүүлсэн ч үүнээс хойш гурав унаад мөн л тэмцээнээс гарлаа. Тэрбээр зүүн өвдгөө гэмтээжээ. Хоёр озэкигийн нэг Гоэйдо арайхийн тавин хувийн амжилтаа үзүүлсэн бол нөгөө арслан Точиношин найман даваа авч чадаагүй тул ирэх башёд цолоо алдахаар болж байна.

Ийнхүү аварга, арслангууд бүтэлгүйтэх завшааныг ашиглан Сэкивакэ Митакэүми дээд зиндаанд түрүүлэв. 15 өдрийн барилдааны дараа тэрбээр Сэкивакэ Такэкайшогийн хамт 12-3 амжилттай гарч ирсэн. Ингээд тэдний хооронд нэмэлт барилдаан болоход Митакэүми хав барьцнаас түрж гаргаад тун хялбархан давав. Энэ нь түүний дээд зиндааны хоёр дахь түрүү болж байна. Өмнө нь 2018 оны долдугаар сарын башёд 13-2 амжилтаар түрүүлж байв. Тэрбээр ирэх башёд 12 давбал озэки цол хүртэх боломжтой. Такэкайшогийн хувьд түрүүлж чадаагүй ч озэки цолоо эргүүлэн авсан болохоор сэтгэл хангалуун суугаа биз ээ.

• Аса аваргын дүү Хоошёорюү ирэх башёгоос жюүрёод дэвшин барилдана. 

• Цолтой бөх болсон талаарх сэтгэгдлийг нь түүнээс асуухад “Амжилтаараа ахыгаа гүйцэх зорилготой” хэмээн нулимс дуслуулан ярьжээ. 

• Аса аваргын гарч ирж байсан үетэй харьцуулахад Хоошёорюү жин бага, дайчин чанар дутагдаж байна хэмээн сүмогийн мэргэжилтнүүд бичиж буй.

Озэкигоос доош цолтой бөх сүүлийн 11 башёгийн зургаад нь түрүүлсэн нь 1993 оноос хойш анхны тохиолдол болжээ. Яах аргагүй аваргуудын бяр чадал буурч, шинэ үе солигдож буйг энэхүү явдал сануулж байна.

Түүнчлэн макүүчи, жюүрёо зиндаанд барилдсан Монголын 11 бөх бүгд тавиас дээш хувийн амжилтаа үзүүлж чадаагүй нь 2000 оноос хойших анхны тохиолдол боллоо. Харин доод дөрвөн зиндаанд барилдсан Монголын 12 бөхийн 11 нь тавиас дээш хувийн амжилтаа үзүүлсэн юм.

Ийнхүү том цолтой монгол бөхчүүд санаснаас тааруухан амжилт үзүүлсэн ч ирээдүйд нутгийн аваргуудын халааг авах магадлалтай нэгэн бөх ирэх башёд жюүрёод дэвшиж, цолтны эгнээнд багтах нь тодорхой болов. Тэр бол их аварга Асашёорюү Д.Дагвардоржийн төрсөн ах  сугаррагчаагийн хүү хоошёорюү Бямбасүрэн юм. Аса аварга 10 башё барилдаад жюүрёод дэвшсэн бол хоошёорюү 11 башё зарцуулж энэ даваанд гарч иржээ. Жюүрёогоос 4-5 бөх доош уруудах магадлалтай байгаа тул тэрбээр оронд нь дэвших магадлал бараг 90 хувьтай юм. Цолтой бөх болсон талаарх сэтгэгдлийг нь түүнээс асуухад “Амжилтаараа ахыгаа гүйцэх зорилготой” хэмээн нулимс дуслуулан ярьжээ. Тэрбээр тэмцээний дундуур гурав дараалан унасны дараа аварга ахаасаа нэлээд хатуухан шүүмжлэл сонссон. Аса аварга түүнийг унасны дараа twitter-тээ “барилдах юм бол алалцаад үзэлц. Үгүй юм бол хоол хийгээд суу” хэмээн загнажээ.

Гэхдээ Аса аваргын гарч ирж байсан үетэй харьцуулахад хоошёорюү жин бага, дайчин чанар дутагдаж байна хэмээн сүмогийн мэргэжилтнүүд бичиж буй. Одоо 107 кг жинтэй тэрбээр ирэх башёд томчуудтай барилдахын тулд жин нэмж, бяр суух зайлшгүй шаардлагатай. үгүй бол жюүрёо зиндааг давах гэж багагүй хугацаа зарцуулж магадгүй.

Санданмэ зиндаанд барилдсан саданохикари Д.Наранцогт 7-0 амжилтаар түрүүлсэн. Өнгөрсөн жил гэмтлийн улмаас хоёр башё өнжиж, жонидан хүртэл унасан тэрбээр сүмо дахь анхны түрүүгээ авсан нь энэ. Түүнчлэн цагтаа озэки цол хүртэж явсан ч мөн л гэмтлийн улмаас жонидан руу унасан тэрүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ бага багаар дээш мацсаар байна. Тэрбээр энэ тэмцээнд зургаа ялж, нэг унаснаар ирэх башёд маэгаширагийн дээд хэсэгт эрэмбэлэгдэхээр боллоо. Дахин нэг удаа сайн барилдчихвал цолтой бөхчүүдийн эгнээнд эргэн орж ирнэ гэсэн үг.

МОНГОЛ БӨХЧҮҮДИЙН АМЖИЛТ

МАКҮҮКИ

Ёкозүна Какүрюү М.Ананд 4-4-6
Ёкозүна Хакүхо М.Даваажаргал 0-2-12
М-2 Ичиножёо А.Ичинноров 1-4-9
М-4 тамаваши б.Мөнх-Оргил 7-8
М-12 Дайшёхо Ч.Шижирбаяр 5-9
М-15 Азүмарюү с.тодбилиг 6-9

ЖЮҮРЁО

Б-2 Чиёошёома Г.Мөнхсайхан 7-8
Б-4 Кирибаяма Б.Лхагвасүрэн 7-8
З-6 Миторюү Б.Төрболд 6-9
З-7 Кёкүшюүхо Т.Эрдэнэбаатар 7-8
З-12 Сэйро А.Өнөболд 2-6

МАКҮШИТА

Б-1 Араваши Э.Дөлгөөн 2-5
З-5 Хоошёорюү С.Бямбасүрэн 4-3
З-14 Сакигакэ Я.Баттүшиг 5-2
З-19 Кёкүсоотэн Э.Энхманлай 5-2
З-27 Тэрүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ 6-1
Б-34 Гоочёозан Д.Ууганбаатар 5-2
Б-36 Кагамио Б.Нанжид 4-3
Б-43 Роога А.Амарсанаа 5-2

САНДАНМЭ

З-17 Ёошёояма Б.Анхбаяр 4-3
Б-46 Саданохикари Д.Наранцогт 7-0 түрүү
З-60 Дайтэнма Н.Чинзориг 4-3

ЖОНОКҮЧИ

Б-29 Хокүтэнкай Г.Сүхбат 6-1

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

С.Кумар: Би Энэтхэгээ санадаггүй, хоёр дахь эх орон, гэр бүл минь энд бий

Монгол хүн удирдлагын түвшинд ажиллаад, хар ажилчдаа гадаадаас авах цаг ойрхон байна

 0 сэтгэгдэл


“Намастэ” рестораны ерөнхий тогооч, “Ахлах тогоочийн заавраар” нэвтрүүлгээр олноо танил болсон С.Кумарыг энэ дугаарын зочноор урилаа. Энэтхэгт их сургуулиа дүүргээд энд ажлын гараагаа эхэлж, монгол бүсгүйтэй гэрлэсэн тэрбээр манай улсыг хоёр дахь эх орноо гэж үздэг. Монгол, Энэтхэгийн бизнесийн зөвлөлийн үйл ажиллагаа болоод хувийн амьдралынхаа сонирхолтой түүхийг хуваалцсаныг хүргэе.


-Та өөрийгөө танилцуулахгүй юу. Монголд хэзээ, ямар зорилгоор ирсэн бэ?

-Намайг С.Кумар гэдэг. Энэтхэг улсын иргэн. 2002 оноос Монгол Улсад ажиллаж, амьдарч байна. Хоол үйлдвэрлэлийн болон зочлох үйлчилгээний менежментийн чиглэлээр төгссөн. Сургуулиа төгсөнгүүт 21-хэн настайдаа Монголд энэтхэг хоолны “Хазара” ресторанд ажиллахаар урилгаар ирж байлаа.

-Та Энэтхэг, Монголын бизнесийн зөвлөлийн гишүүн юм билээ. Энэ байгууллагын үйл ажиллагааны талаар товчхон танилцуулахгүй юу?

-2016 онд Монгол, Энэтхэгийн бизнесийн зөвлөлийг байгуулсан ч өнгөрсөн жилээс л үйл ажиллагааг нь идэвхжүүлж ирлээ. Хоёр орны дипломат харилцаа 1955 оноос эхтэй. Харамсалтай нь худалдаа, эдийн засгийн хувьд энэ урт хугацаатай харьцуулахад чамлалттай. Засгийн газар хоорондын хэлцлийг эс тооцвол худалдааны эргэлт жилдээ 20 сая ам.доллараар л хэмжигддэг. Бид бизнесийн зөвлөлөө байгуулах үед энэ тоо 11 сая ам.доллараар түгжигддэг байлаа. Үнэндээ Монгол, Энэтхэгийн хооронд дандаа ганзагын наймааны хэмжээнд л худалдаа өрнөж ирсэн шүү дээ. Бид хоёр орны бизнес эрхлэгчдийг нүүр тулж уулзуулах, зах зээлийн судалгаа хийж, хууль эрх зүйн мэдээлэл солилцох гэх мэт арга хэмжээ зохион байгуулж ирлээ. Гэхдээ эрчимтэй ажиллаж эхлээгүй байна. Ирэх аравдугаар сард ЭСЯ-тайгаа хамтраад Энэтхэг Монголын бизнес эрхлэгчдийн форум зохион байгуулах гээд хөрөнгө оруулагчдад танилцуулж байна. Энэтхэг талын төлөөлөгч ноён Мукеш Сурана энэ ажлыг голлон хариуцаж байгаа юм.

-Боловсролын салбарт хамтрах боломж бий юу. Энэтхэгчүүд IT чиглэлээр дэлхийд тэргүүлдэг. Монголчууд энэ чиглэлээр суралцах хандлага их байдаг бололтой?

-Засгийн газраас хэрэгжүүлдэг тэтгэлэгт хөтөлбөрт жилд зуу гаруй оюутан Монголоос очиж суралцдаг. Харин энд энэтхэг боловсрол олгодог болчихвол илүү үр дүн гарах магадлалтай. ШУТИС-ийн харъяа Мэдээлэл холбооны технологийн сургуульд Энэтхэгийн Засгийн газар, “Эксим” банкны хөнгөлөлттэй зээлийн санхүүжилтээр (миний сонссоноор 20 орчим сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт) ICT парк байгуулж байгаа. Аутсорсингийн төв байгуулж, программчиллын кодыг гадаадад экспортлох боломжтой болох юм. Энэ төслийн хүрээнд 1000 инженер IT чиглэлээр сургана гэсэн зорилготой. Энэ бол алсдаа Монголын эдийн засагт тодорхой нөлөө үзүүлэх том төсөл юм.

АНХ УДАА ЦАС ҮЗЭХЭД СОНИН БАЙСАН. ЭНД ТЭНДГҮЙ ДАВС ЦАЦЧИХСАН ЮМ ШИГ...

-Ярианы сэдвийг гэр бүл, эрхэлдэг бизнесийн чиглэл рүү өөрчилье. Танд монголд ирээд тулгарсан анхны бэрхшээл нь цаг уурын өөрчлөлт байсан байх. 17 жилийн тэртээх дурсамжаасаа хуваалцахгүй юу? 

-Би зургадугаар сарын 1-­ний өдөр Монгол Улсад хөл тавьж байлаа. Хүүхдийн баяр гэж мэддэггүй тул “ямар олон хүүхэдтэй улс вэ” гэж гайхаж байснаа санадаг юм. Хэдийгээр зуны улирал ч надад маш хүйтэн, би тэр зун савхин куртикээс салаагүй. Улаанбаатарт бүгд богино өмд цамцтай, зарим эрчүүд гэдсээ гаргачихсан халууцаж, аахилж байхад би ганцаараа зузаан савхитай явдаг байлаа. Гайхамшиг үүгээр дуусаагүй ээ. Өвөл болоход би амьдралдаа анх удаа цас үзсэн. Бүх газар давс цацчихсан юм шиг үнэхээр гайхалтай санагдаж байлаа. Надад бэрхшээлээс илүү гайхамшиг л их тохиолдож байлаа. Өвөл нь зунаа, зун нь өвлөө санаж, хавар, намар нь хүртэл өөр өөрийн араншинтай гайхалтай орон. Эхний жилүүдэд хэлний асуудал тулгардаг байлаа. Гал тогоонд монголчуудтайгаа ойлголцох гэж дохиж зангасаар байгаад бараг хоол хийхээс илүүтэй гар цуцдаг байлаа. Гараа зөвхөн хоол хийхэд ашигладаг байхын тулд монгол хэлийг шахалтаар хурдан хугацаанд сурсан шүү.

-Монгол, энэтхэг хүний ялгааг та хэрхэн хардаг вэ?

-Монгол хүнд олон сайхан чанар бий. Энэтхэг хүн бол нэг хүнтэй муудалцвал үхэн үхтэлээ эргэж сайндахгүй. Кинон дээрээс харсан биз дээ, өвөөгийнхөө өшөөг авна ч гэх шиг явж байдаг. Гэтэл монгол хүн бол уурлаад, цагийн дараа л инээчихсэн харьцаж байдаг нь үнэхээр сайхан. Дээрээс нь маш тусархаг. Нээлттэй чанар нь их гоё. Миний хувьд сургууль төгсөөд эрхэлсэн анхны ажил, хилийн дээс алхсан анхны улс бол Монгол. Анх удаа гадаад явсан хүн гэр орон, аав ээжээ санана даа. Гэтэл би нэг ч удаа, хэнийг ч санаагүй. Яагаад гэвэл энэ орон, хамт олон, хүмүүс нь их сайхан хүлээж авсан учир надад уйтгарлаж, гуниглах шалтгаан өгөөгүй байх.

-Та монгол бүсгүйтэй гэрлэж, энд гал голомтоо бадраасан болохоор нутгаа санах нь бага байх. Монгол эмэгтэйн ямар чанарт татагдсан бэ?

-Хайр сэтгэл гэр бүлийн асуудалд тухайн хүн нь хэн бэ гэдэг нь чухал биш юм байна. Энэтхэгээр зүйрлэвэл аль кастынх байх, ямар давхаргын, ямар шашин шүтлэгтэй байх нь хамаагүй. Бид хоёр 2003 оны үед танилцаж, үерхсээр 2009 онд албан ёсоор гэр бүл болсон. Хоёулаа л хашир хандсан гэх үү дээ. Би хэдийгээр энэтхэг хүн ч миний хамгийн дургүй нэг зүйл байдаг. Энэтхэгийн нийгэмд хадам, бэр хоёрын харилцаа яг одоогийн солонгос кинонд гардаг шиг төвөгтэй. Эхнэрээ ч хайрламаар байдаг, ээжийгээ ч бодмоор байдаг. Энэтхэг эрэгтэй хүн энэ балансыг барих гэж амьдралын хамаг энергиэ зарцуулдаг юм. Үүнээс болоод маш олон гэр бүл салах тохиолдол гардаг. Монголд энэ огт байхгүй гэж хэлэхгүй ч миний танилцсан хүмүүс, манай амьдралд ийм зүйл огт байхгүй. Дургүй бол дургүйгээ хэлчихнэ, дуртай бол түүнийгээ хэлнэ. Энэ надад маш амар санагдсан. Хоёрдугаарт энэтхэгчүүдийн суурин соёл өөрийн гэсэн таатай амьдралын хэвшлээс гарах дургүй болгочихдог. Нэг хүн тогооч хийвэл насаараа л тогооч хийнэ. Нэг маягийн үс засуулах хэвтэй бол түүгээрээ л насыг бардаг. Монгол хүн бол тэс өөр. ямар ч нийгэмд дасан зохицох чадвартай. Жишээ нь энэтхэг хүн хаана ч очсон, энэтхэг хоолноос өөр хоол удаан идэж чаддаггүй. Монголд анх ирэхэд байсан тавь жараад хүн 17 жилийн дараа гэхэд дөнгөж хоёр дахин нэмэгдэж чадсан уу үгүйтэй л байна. Учир нь энэтхэг эхнэрүүд гэрийн ая тух, эд зүйлгүйгээр удаан байж чаддаггүй юм.

-Таныг хадмууд чинь хэрхэн хүлээж авч байв?

-Маш сайхан хүлээж авсан. Хувь тавиланд талархдаг юм. Бид үерхэж байхдаа гэр бүлийнхэнтэй нь анх танилцаж байлаа. “Харь элгийн хүн охиных нь толгойг эргүүлэх гэж байна гэж бодох вий, гэрлэх бодолтойгоо яаж ойлгуулна даа” гэх мэтээр их эмээж байлаа. Манай хүн таван хүүхэдтэй айлын ганц охин. Гэсэн ч ах дүү нараас ганц хатуу ширүүн үг ирж байгаагүй. Бидний хурим Чингис зочид буудалд болсон. Хадам аав маань монгол хэлний багш хүн байсан. Хуриман дээр надад зориулж “тэнгэрийн хүү” гэдэг шүлэг бичсэнээ уншиж өгсөн нь туйлын хүндэтгэл байлаа. Одоо ч би тэр шүлгийг нандигнан хадгалдаг.

-Монголчууд охидоо гадаад хүнтэй гэрлүүлэхдээ тийм ч таатай биш ханддаг. Таны хувьд энэ үзэл мэдрэгдээгүй бололтой?

-Монголчуудын энэ үзлийг ойлгодог ч хувь тавилан надад ийм амьдрал заяасан. Миний хувьд ч гэсэн өөр улсын иргэнтэй гэрлэх нь хүнд байсан. Энэтхэгчүүд гадны бүү хэл дотоодын хүнтэй хамаагүй суулгахгүй. Баян ядуу, өөр каст, өөр шашны хүмүүс хоорондоо сууж болдоггүй. Ээж аав маань анх миний гэрлэлтийг хүлээн зөвшөөрөөгүй. “Та хоёрын нэг нь эх орноосоо хол амьдрах болно” гэж эсэргүүцдэг байв. Дээрээс нь би цагаан хоолтон. “Яаж гал зууханд хоёр төрлийн зоог барих вэ, идэш уушнаас эхлээд тохирох зүйл юу ч алга” гэж загнадаг байлаа. Бидний гэрлэлт аль аль талдаа амар байгаагүй. Одоо бол манай гэр бүл 2-3 удаа Энэтхэгт очсон, аав ээж маань надаас түрүүлж манай гурвыг л асуудаг болсон.

Монгол хүн уурласан ч цагийн дараа л инээчихсэн харьцдаг нь үнэхээр сайхан

-Цагаан хоолтон, махан хоолтон нэг гэрт амьдрахад зөрчил хэр илэрдэг вэ?

-Гайгүй ээ, би өөрөө тогооч болохоор энэ асуудал биш. Энэтхэгчүүдийн бараг 60 хувь нь цагаан хоолтон. Цаг уур, амьдрах орчин, эрхэлдэг тариалан, хөрөнгө чинээ, шүтдэг шашин гэх мэт олон хүчин зүйл биднийг цагаан хоолтон болгодог.

-Хүүхдүүддээ энэтхэг соёл, хүмүүжлийг яаж шингээхийг хүсдэг вэ. Монголд өссөн болохоор монгол хүн л “гарах” нь дээ?

-Би тухайн нэг орны хүмүүжил гэдэгт санал нийлэхгүй байна. Төгс хүмүүжил гэж аль ч үндэстэнд байхгүй. Би хүүхдүүдийнхээ дүнг хардаггүй, тэр надад сонин биш. Гол нь хүүхдүүд маань хүн бүртэй мэндэлдэг, хүний төлөө гэсэн хүндэтгэлтэй болох хэрэгтэй. “Энэ дэлхийд амжилтад хүрсэн сая сая хүн байна, одоо нэмж мундаг хүн хэрэггүй. Харин одоо сайхан сэтгэлтэй хүмүүс л дутаж байна” гэж Далай лам хэлсэн байдаг. Би ийм л хүн бий болгохыг хүсдэг. Энэтхэг, эсвэл монгол хүмүүжилтэй гэсэн тамга хүүхдэдээ дарахгүй. Хэн нэгнийг зовоохгүй байх, чадвал хүнд тусалж амьдрахыг л зааж өгнө.

-“Эмэгтэй хүн цагаан зээр хоёр нутаггүй” гэж монголчууд ярьдаг. Ирээдүйд танай гэр бүл Энэтхэгт амьдрах уу?

-Би Энэтхэгт амьдарна гэж бодохгүй байна. Монголд биш юм аа гэхэд аль нэг гуравдахь улсад амьдарч байх болов уу. Яагаад гэвэл би нутгаасаа гараад хориод жил өнгөрлөө, цаг агаарын хувьд хүнд тусдаг болсон байна. Түүнчлэн 1.3 тэрбум хүнтэй хамт амьдрах уу, гурван сая хүнтэй амьдрах уу гэдэг сонголтын хариу нь тодорхой шүү дээ. Надад энд гадаадад байгаа юм шиг санагддаггүй. Хоёр дахь эх орноо гэж үздэг.

МОНГОЛД АЖИЛ ХИЙХ ХҮН ОЛДОГГҮЙ НЬ ГОЛ БЭРХШЭЭЛ БОЛЖ БАЙНА

-“Намастэ” рестораныг хэдэн онд байгуулсан бэ. Гадаад хүн бизнес эрхлэх хэр хүндрэлтэй байна?

-2010 оноос эхэлж байлаа. Анхны салбараа “Цэцэг” зочид буудалд байгуулсан. Одоо гурван салбар бий. Гэхдээ анхны салбарыг франчайз хэлбэрээр өөр компанид шилжүүлсэн. Миний уригдаж ажилласан “Хазара” рестораны эзэн гадаадад амьдардаг, жилд 2-3 удаа л ирдэг байв. Бүхий л үйл ажиллагааг бид хариуцдаг байсан нь өөрийн ресторанаа нээхэд давуу тал болсон байх. Эхнэр Ч.Оюунбилэг маань мөн зочлох үйлчилгээний бакалавр, магистрын зэрэгтэй, компанийн ерөнхий захирал. Хүний нөөц, татвар, тайлангаа хариуцаж, харин би хоол, үйлчилгээгээ л “мэддэг”. Монголд гадаад иргэд бизнес эрхлэхэд хүндрэлтэй биш.

-Үнэхээр ямар ч хүндрэлгүй гэж үү. Татвар, хураамж, төрийн байгууллагуудын хяналт шалгалт гээд дарамт байхгүй юу?

-Төрийн байгууллагын зүгээс ямар ч дарамт байхгүй. Харин хүний нөөц, ажиллах хүчгүй болсон нь бидний гол бэрхшээл болж байна. Саяхан бид гол үйлчлүүлэгчдээ түшиглээд Зайсанд салбараа нээх гэсэн боловч хүний нөөцийн асуудлаас болоод чадаагүй. Бэлтгэгдсэн боловсон хүчин, сайн менежментээр л салбар нээхгүй бол зүгээр нэг аз туршиж эхлүүлэх хэрэггүй. Монголд визний систем, хууль маш сайн. Гадаад иргэн ажиллахдаа хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хураамж төлдөг. Сард 640 мянган төгрөг нэг гадаад ажилтнаас төсөвт оруулдаг гэсэн үг. Жилийн визтэй орж ирсэн нэг ажилтан 7.6 сая төгрөг, цаашлаад нийт гадаад ажилтны татвар тэрбумаар яригддаг байх. Энэ мөнгийг монгол залуусыг чадваржуулах, дээд боловсролтой, мэргэжлийн хүний нөөц бэлдэхдээ ашигладаг байгаасай гэж хүсдэг. Монгол хүн зөвхөн удирдлагын түвшинд ажилладаг болох цаг ойрхон. Би Дубай, Саудын Араб, Бруней улсын системийг ярьж байна. Энэтхэг, Хятадад хүн  болгоныг дарга болгох боломж байхгүй, харин Монголд гуравхан сая хүнд бол ийм боломж бий. Ойрын 10-20 жилд хар ажилтнаа гаднаас авдаг, удирдлага нь монгол хүн байх цаг ирнэ.

-Гадаадад ажиллаж амьдардаг энэтхэг хэр олон бэ. тэдний онцлог юу байдаг вэ?

-“Та бүхэн гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа бол тухайн улсын эрх ашгийг нэгдүгээрт тавиарай. Яагаад гэвэл та тэр улсаас олж байгаа мөнгөөрөө гал голомтоо барьж байгаа шүү” гэж манай Ерөнхийлөгч байсан Абдул Калам гэж мундаг хүн хэлсэн байдаг юм. Дэлхийн улсуудын гадаад ажиллах хүчний хамгийн их буюу зургаан хувийг (17.5 сая) энэтхэгчүүд эзэлдэг. Гэхдээ тэд тухайн улсын хууль дүрмийг нарийн чанд мөрддөг, хүндэтгэж үздэг учраас элдэв хэрэг зөрчил, хэл ам гаргадаггүй. Бид буруу зүйл хийсэн бол Элчин сайдын яамны зүгээс өмгөөлж хамгаалахгүй, хариуцлагаа хүлээ л гэж шаардана. Нэг жишээ хэлэхэд Энэтхэгийн хамгийн том төсөл Австралид 10 гаруй тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн ч одоо байгаль орчны асуудлаарх иргэдийн эсэргүүцэлтэй тулгараад гацсан байдалтай байна. Энэтхэгийн ЭСЯ, төрийн зүгээс лоббидож, төслөө урагшлуулах талаар хуруугаа ч хөдөлгөхгүй. Яагаад гэвэл бизнесийн зарчим, анхны гэрээ хэлцэл ямар байсан, түүгээрээ л яв гэсэн шаардлага тавьдаг. Төр бизнест огт оролцдоггүй. Энэтхэг хүн ч тухайн улсад хууль бус аргаар амьдардаггүй.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Томуугийн идэвхжил есдүгээр сараас эхэлдэг

Ханиадны оргил үе арваннэгдүгээр сараас хоёр сар хүртэл байдаг

 0 сэтгэгдэл


Удахгүй эмнэлгүүдэд ханиалгасан, халуурсан, уйлсан хүүхдийн дуу тасрахаа байдаг ханиадны улирал эхэлнэ. Жил бүрийн өвөл дүүргийн эмнэлгүүд ачааллаа даахаа больж, арга ядахдаа хонгилын шалан дээр хүүхдүүдээ хэвтүүлдэг эмгэнэлт дүр зураг уламжлал болсон мэт. Тэгвэл энэ өдрүүдэд хүүхдээ өвчлүүлэхгүйн тулд дархлаагаа хэрхэн дэмжиж, ханиаданд “дарлуулахгүй” байх талаар АШУҮИС-ийн Хүүхдийн анагаахын тэнхмийн багш, дэд профессор Г.Эрдэнэтуяагаас тодрууллаа.


-Энэ сарын 15-наас ирэх сарын 15-ныг хүртэл томуугийн вирусийн дэгдэлт идэвхжих хандлагатай байдаг. Улирал солигдох мөчид эцэг, эхчүүд юун дээр анхаарах ёстой вэ?

-Эцэг, эхчүүд гадаа дулаахан байна гээд хүүхдээ нимгэн хувцаслах, эсвэл хэт зузаан хувцаслаад халууцуулаад байдаг. Улирлын чанартай томуу, томуу төст өвчний үед хүүхдээ зөв  хувцаслах ёстой. Мөн сайн хооллож, шингэн зүйл их уулгах хэрэгтэй. Өмнө нь суулгалт өвчнөөс сэргийлэхийн тулд гараа сайн угаах хэрэгтэй гэдэг байсан бол одоо амьсгалын замын халдвар бохир гараар дамждаг болсон. Тийм учраас эцэг, эхчүүдэд хүүхдийнхээ гарыг тогтмол савандаж угаалгахыг зөвлөөд байгаа юм. Хамгийн чухал нь томуу, томуу төст өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхийн тулд хүүхдээ дархлаажуулалтад сайн хамруулах хэрэгтэй. Улаанбаатар хотод уушгины хатгалгааны эсрэг дархлаажуулалт явагддаг. Пневмококкийн эсрэг вакцинд хүүхдээ хамруулсан тохиолдолд уушгины хатгалгаагаар өвдөх эрсдэлээс сэргийлнэ гэсэн үг. Үүнээс гадна хүүхдээ эрүүл чийрэг өсгөсөн байвал хүйтний улирлыг ажрахгүй даван туулна. Гэтэл тураалтай, хоол тэжээлийн доройтолтой хоёр хүртэлх насны хүүхдүүд бусдаас илүү өвчлөх магадлалтай байдаг. Үүнээс гадна эцэг, эхчүүдийн эрүүл мэндийн боловсрол сайн байх ёстой.

-Сургууль, цэцэрлэгийн хүртээмжгүй байдлаас болж нэг ангид 60 орчим хүүхэд хичээллэдэг. Олон хүүхэд нэг дор бөөгнөрөх тусам ханиад тархах магадлалтай. Тэгэхээр олон нийтийн газар байхдаа ханиаднаас хэрхэн урьдчилан сэргийлэх вэ?

-Ханиад хүрсэн хүүхэд сургууль болон цэцэрлэгтээ явах гээд ирвэл авахгүй байх хэрэгтэй. Тэр хүүхдийг эдгэтэл нь гэр оронд нь байлгаж байгаад авчрах ёстой. Үүнд цэцэрлэг, сургуулийн эмч нар хяналт тавих ёстой. Мөн эцэг эхчүүд, багш нар цаашлаад эрүүл мэндийн ажилтнууд хүүхдийг уг өвчнөөс сэргийлэх нөхцөлийг бүрдүүлэх тал дээр анхаарч ажиллаж ёстой. Хамгийн наад зах нь гар угаах орчныг нь бүрдүүлж өгөх хэрэгтэй шүү дээ. Гэтэл Улаанбаатар хотын ихэнх сургуулийн бие засах газрын угаалтуур нь гараа угаах боломжгүй байдаг. Мөн өглөөний цай, өдрийн хоол хөтөлбөрийг харахад аяга, таваг, халбагаа хэрэглэсний дараа угаах нөхцөл бүрдээгүйгээс болж уутлаад аваад явдаг. Зарим хүүхэд дараа өдөр нь угаагаагүй аягатайгаа ирж хоол идэх тохиолдол ч байна. Тэгэхээр эрүүл ахуйн орчныг стандартын дагуу бий болгох хэрэгтэй.

• Эцэг, эхчүүд хүүхдээ өвдсөн тохиолдол бүрт эмчид хандах ёстой. 

• Намраас эхэлж томуугаас урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах хэрэгтэй. 

• Уушгины хатгалгаа ихэсвэл хүүхдийн эндэгдэл нэмэгддэг.

-Хүүхэд ханиад хүрсэн тохиолдолд яах ёстой вэ. Эмч нар шууд антибиотик бичиж өгдөг. Энэ нь зөв үү?

-Эцэг, эхчүүд хүүхдээ өвдсөн тохиолдолд дур мэдэн эмчилж болохгүй. Ихэнх тохиолдолд эмчид хандахаас залхуурдаг ч юм уу, цаг зав муу болоод ч тэр үү эмийн санд очоод ханиаданд ямар эм хэрэгтэй вэ гэж асуугаад л авчихдаг. Гэтэл тухайн хүүхдийн өвчин нь янз бүр байдаг. Тиймээс эцэг, эхчүүд хэдийд эмчид хандах, ямар тохиолдолд антибиотик хэрэглэх вэ гэдгийг мэддэг байх нь чухал. Өвдсөн тохиолдол бүрт эмчид хандах ёстой. Тухайн  хүүхдийг яаралтай эмнэлэгт хүргэх аюултай шинжүүд гэж байдаг. Тухайлбал, хүүхэд уух, идэх бүртээ бөөлжих, таталт өгөх, амьсгалын тоо нэмэгдэх, унтамхай болох, өндөр халуурах зэрэг шинж тэмдэг илэрнэ. Энэ үед заавал эмчид хандах хэрэгтэй.

-Жил бүр ямар нэгэн вирус мутацид орж, өөр вирус шинээр гарч ирдэг. Энэ жил вирусийн дэгдэлтээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх вэ?

-Манай улсад томуу, томуу төст өвчний үндэсний төв гэж байдаг. Тус төв Монгол орны өнцөг булан бүрээс вирусийн халдварын дээж авдаг. Энэ нь тогтсон зүй тогтолтой. Томуу, томуу төст өвчин (ТТӨ) гол төлөв жилийн эцсийн 35-40 дэх долоо хоног буюу есдүгээр сарын эхэн үеэс ихсэж эхэлдэг. Харин оны эцэс болон дараа жилийн эхний долоо хоногт буюу 50-10 дахь долоо хоногт дээд цэгтээ хүрнэ. Тодруулбал, арваннэгдүгээр сарын сүүлээс хоёрдугаар сар хүртэл ханиад хамгийн оргил цэгтээ хүрдэг гэсэн үг. Үүнээс цааш 10-30 дахь долоо хоногт буюу хоёрдугаар сараас долдугаар сарын хооронд ТТӨ буурдаг. Томуу, томуу төст өвчний дэгдэлт хамрын ханиадаар эхэлдэг. Томуугийн А, В хүрээний вирус жил бүр өөрчлөгддөг хэдий ч энэ нь зүй тогтол ёсоороо байдаг л вирус. Тэгэхээр томуу өөрөө маш хүнд явцтай, ерөнхий хордлого ихтэй, хүүхдийг хүнд байдалд оруулдаг учраас намраас эхэлж урьдчилан сэргийлж, авах ёстой арга хэмжээнүүдээ эрт авах хэрэгтэй. Уушгины хатгалгаагаар өвдөөд эмнэлэгт хэвтэж байгаа хүүхдүүдийн тоо эрс ихэсвэл үүнийг дагаад хүүхдийн эндэгдэл нэмэгддэг.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Эрх баригчдын эдийн засгийн амлалт эсрэгээрээ хэрэгжжээ

Их санасан газар есөн шөнө хоосон хонов

 0 сэтгэгдэл


Иргэдээ ядуурлаас аварч, эх орноо хямралаас гаргахаа амласнаар одоогийн эрх баригч нам 2016 оны сонгуульд онцгой ялалт байгуулж байлаа. Үүнийг иргэдийн их итгэл найдвар гэж болно. Тэгвэл граммын эдийн засгийг халж, өрхийн амьжиргааг сайжруулахаа мэдэгдсэн улс төрийн ууган хүчин төдийгөөс өдий хүртэл юу хийв ээ. Өмсөх, зүүхээ худалдан авч хүчрэхгүй ард иргэд өнөөдөр ургамлын тос, талхны булан, цайны сүү, хэрчим мах, хүнсний ногоогоо граммаар авч байна. Төмс, хүнсний ногооны үнэ өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад 25, мах, махан бүтээгдэхүүний үнэ 32 хувиар тус тус нэмэгджээ. Өнгөрсөн жилүүдэд ямар өөрчлөлт энэ улс орны эдийн засагт гарч, тэр нь иргэдийн амьдралд үнэхээр тус нэмэр болж чадав уу. Эдгээрийг дүгнэх, цэгнэх цаг одоо нэгэнт болжээ. Татвар нэмэхгүй, шинэ төрлийн татвар бий болгохгүй, хямралын өртгийг иргэдээр төлүүлэхгүй гэж МАН том амласан. Өр зээл нэмэхгүй гэж хүртэл андгай тангараг өргөх нь холгүй байлаа.

Харин бодит байдал дээр 2016 оноос татварын орчин хамгийн их хувьсан өөрчлөгджээ. Тодруулбал, суудлын автомашины татвар болон хадгаламжийн хүүгийн татвар, Нийгмийн даатгалын шимтгэл, хүн амын орлогын албан татварыг тус тус нэмжээ. Өрхийн амьдралд хамгийн их нөлөөлдөг татварын хувь хэмжээг хөндсөнөөр ийнхүү нийгэм, эдийн засагт өдгөө хүндхэн сорилт дагуулж байна. Өр зээлийн хэмжээ ч өнгөрсөн хугацаанд агшиж сүйд болсонгүй. ОУВС-гийн мэдээлснээр, манай улсын өр олон улсын дунджаас тав дахин өндөр байна.

Төв банкны тооцооллоор, гадаад өр 2019 оны эхний хагасын байдлаар 29.7 тэрбум ам.долларт хүрчээ.

Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг үргээсэн, айлгасан шийдвэр төр засаг маань эгэлгүй эх орончийн дүрээр давшингуй гаргах болсноор валют манай улсыг чиглэхээ азналаа. Үүний нөлөөгөөр хөдлөх учиртай байсан мега төслүүд нь гацаж, төгрөгтэй харьцах ам.долларын ханш чангарсаар. Хөрөнгө оруулалт гэгч улам ховордлоо. Байхгүй нь бус байгаа нь тэвчиж үлдэхэд хэцүү болов. Валютын ханш өсөх хэрээр манай ам.доллараар илэрхийлэх гадаад өрийн хэмжээ нэмэгдсээр байна. Томоохон өрийн бонд гаргаагүй ч гаднын орнуудад хийж буй Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын айлчлал өр дагуулсан хөнгөлөлттэй нөхцөлтэй гэх зээл, тусламжаар нөхцөл байдлыг улам дордуулах аж. Сангийн яамны мэдээлснээр, өнөөдөр гадаад өр дотор төсөл, хөтөлбөрийн зээл томоохон жин эзэлж байна.

Эдийн засаг энэ оны эхний хагаст 7.3 хувиар өссөн ч эрийн сайндаа үүнийг төр засаг бий болгочихсонгүй. Зэсийн баяжмал болон нүүрсний экспортын зах зээл аз болж биднийг ивээлээ. ОУВС-гийн гурван жилийн хугацаатай “Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр” дээрх өсөлтийн суурь тулгуур боллоо. Азийн хөгжлийн банк тэргүүтэй олон улсын санхүүгийн байгууллагууд ч манай удирдагчдад итгэхээс илүү дээрх хөтөлбөрт чухамдаа найдаж, санхүүжилт олгож, төсөл хөтөлбөрөө зогсоосонгүй. Дэлхийн банкны судалгаагаар, манай улсын бизнес эрхлэлтийн орчин улам муудсаар.

• Граммын эдийн засгийг халж, өрхийн амьжиргааг сайжруулахаа мэдэгдсэн улс төрийн ууган хүчин төдийгөөс өдий хүртэл юу хийв ээ.

• Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг үргээсэн, айлгасан шийдвэр төр засаг маань эгэлгүй эх орончийн дүрээр давшингуй гаргах болсноор валют манай улсыг чиглэхээ азналаа.

• Сонсоход таатай эдгээр амлалт цөм сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрийн нэг хэсэг.

Бизнес дэх төрийн дарамт, шахалтыг багасгахаа мөн л МАН хэлж, улмаар ажилтай, орлоготой байх боломжийг иргэддээ бүрдүүлэхээ зарласан. Гэвч их санасан газар есөн шөнө хоосон хононо гэгчийн үлгэр болов. Тусгай зөвшөөрлийн тоог гэхэд л гурав дахин цөөрүүлж, төрийн оролцоог хумихаа МАН илэрхийлсэн. Харамсалтай нь хэлсэн, ярьсан болгоныхоо эсрэг эрх баригч нам ажиллажээ. Ганцхан жишээ дурдахад, уул уурхайн салбар дахь хоморголон цуцлах ажиллагаанаас үүнийг дөмөгхөн харж болох юм. Төр засаг кино шиг онц сонирхолтой дүр бүтээж, шийдэх бус асуудал тарьдаг болсон нь хачирхалтай.

Цалин урамшууллыг өсгөж, өрхийн сарын дундаж орлогыг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж байлаа. Сонсоход таатай эдгээр амлалт цөм сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрийн нэг хэсэг. Харин үүнээс өнөөдөр хэд нь биеллээ олсныг хэлэх хүн алга. Эерэг гэхээс илүү сөрөг нь дийлж байгаа биз. Өрхийн сарын дундаж орлого хоёр дахин нэмэгдэх бус гарах зарлага харин эсрэгээрээ хоёр дахин нэмэгджээ. Өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт чухамдаа иргэдийг туйлдуулж гүйцлээ. Ийм байхад юун эдийн засгийн өсөлт ярих. Дарга, сайд нарын амнаас ирээдүй цаг дээр ярьсан баахан хийнэ, бүтээнэ гэсэн утга учиргүй амлалт цувна. Тэд өнөөдрийг болтол яг юу хийв гэдгийг бодох цаг. Хувийн хэвшил л хамаг өнгөтэй, өөдтэй болгоны үүдийг нээжээ. Харин сайд, дарга нар энэ болгоны өмнө ёс мэт очиж тууз хайчлах төдий. Хэнд ч энэ бүхэн чамлалттай санагдана.

Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлснээр, инфляц энэ оны наймдугаар сард 8.9 хувьд хүрч, үүний гуравны нэгийг махны үнийн өсөлт бүрдүүлэв. 66.4 сая толгой малтай монголчууд  махны үнэд дарлуулж эхэллээ. Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбар дахь төрийн бодлого алдагдаж, улмаар төмс, хүнсний ногоог дэлхийн хамгийн өндөр орлоготой иргэдийн жишгээр худалдан авахад хүрч байна. Өрхийн хэрэглээний суурь зардал болох цахилгааны үнэ нэмэгдсэнээр жинхэнэ үнийн өсөлтийн гамшиг гэгч нүүрлэлээ. Худалдаа, үйлчилгээ, үйлдвэр, боловсрол, эрүүл мэнд гээд бүхий л төрлийн байгууллага үнээ нэмснээр монголчууд эх орноосоо дүрвэн дайжихад хүрэв. Ийм нөхцөлд яаж амьдрах юм бэ гэсэн аргаа барсан хүн олон байна.

Орлогын албан татварыг олдог мөнгөнөөс хамаарсан шатлалтай болгоно гэсэн. Гэвч цагаа тулахад эрх баригч нам “мурьжээ”. Хувь хүний орлогын албан татварын хөнгөлөлтийг хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээтэй уялдуулах эрх зүйн орчин өнгөрсөн хугацаанд бас л бүрдсэнгүй. Иргэдээ агаар болон хөрсний бохирдлоос хамгаалах, нийслэлийн тулгамдсан асуудлыг нэг мөр шийдэх ипотекийн хөтөлбөрийн санхүүжилт дээрдсэнгүй, харин ч дордлоо. Найман хувийн хүүтэй орон сууцны зээлийн санхүүжилт дорвитой нэмэгдсэнгүй. Өөрөөр хэлбэл, энэхүү нийгмийн захиалга болсон орон сууцны хөтөлбөр эзэнгүйдлээ.

Экспортын 40 хувийг дангаар бүрдүүлж буй нүүрсний үнэ өссөн ч энэ салбар өнөөдөр хүртэл түүхий эдээ тээвэрлэх төмөр замгүй сууна. Иргэн бүрийн эзэмшиж буй 1072 ширхэг хувьцааг үнэ цэнэтэй болгож, үр ашгийг нь хүртээмжтэй болгохоо учирласан ч эрх баригчид амлалтаасаа буцав. Ардчилсан намын эдийн засагт авчирсан алдааг МАН засаж чадсангүй. Харин ч нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохолно гэгч болж байна. Уралдан өссөн инфляц, валютын ханш, махны үнэ, цахилгааны төлбөр өнөөдрийн эрх баригч нам хэрхэн ажилласны тод илэрхийлэл. Ажилгүйдэл, ядуурлын түвшин аль аль нь өндөр хэвээр. Ардчилсан нам засаг тэргүүлж байхаас дээрдсэн юм алга аа. Уул уурхайн бараа, бүтээгдэхүүний үнэ хамгийн өндөр өсөлттэй жилүүдэд МАН засаглаж байна. Гэвч тэднийг өөрсдийнх нь амлалтаар хэмжиж үзвэл өнөөдөр юу ч эдийн засагт өөрчлөгдсөнгүй, харин ч граммын эдийн засаг улам хавтгайрч, Монголын нийгмийг бүрхэн авлаа.