A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1428/

Чингис хааны хар сүлд тугийн сүмийн тухай өгүүлэх нь

Тугийн сүмийг сэргээхэд төр засгийн зүгээс анхаарууштай

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1428/


ТУГИЙН СҮМИЙН ГАРАЛ ҮҮСЭЛ

Чингис хаан, түүний үр ач нартай холбоо бүхий олон сүлд тахилгын газар Ар Монголд байсны нэг нь туг толгой дээрх сүм яах аргагүй мөн. Тугийн сүмийн гарал үүслийг судалваас, XIX зууны дунд үеэр Сэцэн хан аймгийн гүн дамдинжавын хошууны зүүн зүгийн нутагт ган гачиг болсны улмаас малчид ядуугийн туйлд хүрч, амьдралд туслах тухай аймгийнхаа Ханд айлтгажээ. Хан, чуулганы дарга, ихэс ноёд уг асуудлыг хэлэлцээд дамдинжавын хошуу болон эрт дээр үеэс дээдсийн хар туг сүлд, шарилыг уламжлан хадгалж ирсэн бэйс Минжүүрдоржийн хошуудын зааг, Хэрлэн бар хотыг бараадуулан Баян-Эрхт хэмээх толгой дээр эзэн Чингисийн хар сүлд тугийн сүм байгуулахаар болжээ. Түүнд зориулсан хандивыг Манжийн хаанд уламжилж, Ар, өвөр бүх Монголоос хуримтлуулан сүмийн жасын малыг нутгийн малчдаар маллуулж, ашиг шимээр тэдний амьдралд туслахаар шийджээ. Энэ үед Сэцэн хан аймгийн Чуулганы даргын албыг төртогтох /То/ ван хашиж байв. Тэрээр Чингис хааны туг сүлдний сүм байгуулах буянтай үйлст бүх монголчууд мал, хөрөнгөөр туслах зар тараажээ. үүний дагуу мал, эд агуурс их цугларсан байна.

ЧИНГИСИЙН СҮМ, ТҮҮНИЙ ДОТОРХ БАЙГУУЛАМЖ

Чингис хааны хөрөг, есөн өрлөгийн шуумал, байлдан дагуулсан Алтан улс, Тангууд, Сартуул зэрэг орны хаад ембүү, хуйгаар торго зэрэг эд баялгийн дээжиийг хоёр гардан өргөн сөхөрч байгаа шуумалуудын алт, будгийг Нанхиадаас авчруулж, тогтохтөр ван хошууныхаа урчуудаар гайхамшигтай урлан бүтээлгэсэн байна. Түүхийн дурсгалт тугийн сүмийн дүр төрх, хэлбэр галбир, өнгө зүс зэргийг нүдээр үзэгчид, шохоорхон судлагчид өдгөө орон нутагтаа байгаа бөгөөд сүмийн туурь ч мэдэгдэж байгаа юм. Нутгийнхны яриагаар бол майхан болон хавтгай оройтой залгаа хоёр сүмийн дээвэр дээр гурван тулгуур бүхий өндөр зандан модон шилбэний дээд хэсэгт угсарсан гурван салаа сэрээ төмрийн дор хар хялгасан цацагтай, хар ширэн бүрээстэй туг байжээ. Үүдэн дэх залгаа сүм дээрээ жижигхан давхартай, модон шаттай, нэгдүгээр давхарт цөөн тооны лам хурал хурдаг хоёр эгнээ суудалтай байсан гэдэг. Түүнээс урагш хашаан дотор манхан нуруутай сүмүүд байжээ. Тугийн сүмийн бүтцийг нутгийн уугуул иргэдийн нүдээр үзсэн ярианаас тодотгож болох юм. 1914 онд төрсөн тухайн нутгийн уугуул иргэн, Дорнод аймгийн хурлын депутат, намын хорооны товчооны гишүүн, хэлтсийн эрхлэгч асан Эрхтийн Дамбаравжаа “Намайг 5, 6 настайд өвгөн аав маань тугийн сүмийг үзүүлж билээ. Аав маань сүмийн хоймор дахь битүү хадаг яндрын цаана байгаа Чингисийн дэргэд очиж намайг өргөөд хацарт нь гараа хүргэн, миний хацрыг илж, дараа нь өөрийнхөө хацрыг илж байсансан.

Энэ бол Чингисийн хөрөг их өндөр байсны гэрч. Лав хоёр метр орчим өндөр байсан санагдана. Их сүртэй, хүрэн хар өнгөтэй байсныг би мартдаггүй юм. Хананд баатрууд байсан. Хожим нь бодоход есөн өрлөг байсан байх” гэв. Тэрбээр цааш нь “Би арван хэдэн настайдаа ч бас нэг очсон. Сүмийн дотор тахилга үйлддэг бололтой лам нарын цөөн хэдэн суудал харагдсан. Гол дунд нь сангийн бойпор бариад Чингис хаан руу харсан эмэгтэй хүний дүрс байсан. Энэ нь мэдээж Чингисийн хамгийн чухал хатны дүрс байсан байх. Гэсгүйн хоёр талд мушгиа шовгор оройтой малгайтай, суугаа хүний дайтай, гартаа ембүү бариад их эзний зүг бөхийж суусан дөрвөн хос хүн байсан нь харийн элч юм уу бууж өгч байгаа орны эзнийг төлөөлсөн бололтой байсан” хэмээн ярьж билээ. Тугийн сүмд ороод шал дээр нь гишгэмэгц есөн өрлөгийн том нүд, илд барьсан гарууд нь хөдөлж чичирдэг байжээ. Үүний зэрэгцээ хар унаганы арьсыг тууртай нь хамт хажуу тийш харуулан, дэл, сүүл дөрвөн туурайг унжуулан модон ишинд тохож тавьсан байсан тухай мэдээ байдаг. Эдгээр нь төр, цэргийн сүр хүчийг бадруулах, улс гэрт харш бүхний айдас хүйдсийг дарах, төрт ёсоо хүндэтгэн дээдлэхэд чиглэгдэж байжээ. Тугийн сүм цөөхөн ламтай байсан гэлцдэг. Сүмийг анх байгуулахад өмнө өгүүлсэн хоёр хошуунаас тус бүр найман лам суулгаж, их лам, унзад (хурал уншлагын удирдагч), гэсгүй (хурлын дэг журмыг зохицуулагч) тэргүүтнийг Сэцэн ханы дэргэдэх (одоогийн өндөрхаан хотын) хийдийн ихэс лам нар томилдог байжээ.

Чингисийн гэгээн дүрийг догшин хар сүлдийн хамт залж тахисан энэхүү сүмд өдөр бүр сан уугиулж, зул, хүж өргөдөг зан үйл үйлддэг байсныг тус сүмд шавилан сууж байсан “Балба” хэмээх хочтой Чойндон гуай надад тайлбарласан билээ. Тэрбээр Чойбалсан (Дорнод) аймгийн урчуудын эвлэлийн салбарт гар зурагчны алба хашиж байгаад 1970-аад онд насан өөд болсон нэгэн. Түүний өгүүлснээр тугийн сүмийг манаж суугаа жисааны дархан буюу лам нь өглөө бүр эрт босч, орчноо сайтар цэвэрлээд сангийн бойпорт шинэ цог хийж, арц, зандан, агь, ганга, хүж зэрэг үнэртнийг уугиулж сан тавина. дараа нь Гомбо бурханы өмнө өдрийн зулаа өргөж, гурвантаа мөргөөд завилан сууж, хоёр гарын алгаа дээш харуулан эхлээд Богд суут эзэн хааны санг уншина. Тэр сан нь “Лам ядам гурван чухаг дээдээр” эхлэн ...“оюун билиг нэмүүлэхийн шидийг өгөн соёрх”, ... “Амь насан бат ахул арвин хишиг далай мэт гүн, алдар сүлд мөнх түгээмэл, ахуйн өлзий хутаг орш” гэх зэргээр уншлага үйлддэг гэж ярьсан юм. Лам сангаа уншиж дуусгаад шинэ цайны дээжээ туг, сүлддээ өргөж, орой нь үдшийн зулаа өргөж, сангаа давтан уншдаг байв. Мөргөлчин ирвэл жисааны суудлын дархан лам дагуулж Чингис хаан болон догшин хар сүлдэнд мөргүүлж үйлчилдэг байжээ. Чингисийн тугийн сүмийг анх байгуулсантай уялдан Дорнод Монголын хээр талын тэр нэгэн толгой “Туг” хэмээн алдаршжээ. Тэрхүү толгойн нэрээр 1960-аад онд дорнод аймгийн Булган сумын хөдөө аж ахуйн нэгдлийг “Туг” нэгдэл хэмээн нэрлэсэн юм.

• Тугийн сүмийн бүтцийг нутгийн уугуул иргэдийн нүдээр үзсэн ярианаас тодотгож болох юм.

• Сүмийн дотор тахилга үйлддэг бололтой лам нарын цөөн хэдэн суудал харагдсан.

• Засгийн газрын шийдвэрээр Чингисийн тугийг музейд хадгалах болжээ.

ТУГИЙН СҮМД БАЙРШУУЛСАН ХАР ТУГ, СҮЛДНИЙ ТУХАЙД

Хар туг сүлд нь Монголчуудын уламжлалт эрхэм дээд бэлгэдэл төдийгүй эртний цэргийн туг юм. Тугийн сүмийн шүтээн хар туг, сүлдний гарвалыг тодруулваас: Шолой сэцэн хан хөвгүүддээ өмч хувиарлахдаа өөрийн гал голомт, эхийн шарилыг залсан суварга, бурхан шүтээн хар тугаа отгон хүү Ананд далай жононд өгсөнтэй холбоотой. 1694 онд Ананд далай жонон миний аав, үр ач нартаа өмч хувиарлахад надад мөнгөн Майдар бурхан, гэгзэн ханы бэхи эх тайсуугийн шарил залсан суварга, зандан тамга, хар туг, дөш, таван язгуурт бурханы хөрөг, ланз үсгийг мөнгөөр урлаж торгон дээр хадсан үсэг, мөнгөн аяга зэргийг хайрласан гэж дурдсан байдаг. Энэхүү туг долоо дахь үедээ өмнө өгүүлсэн бэйс Минжүүрдоржид өвлөгдөн иржээ. Шолой сэцэн ханы шүтээн байсан хар сүлд Батмөнх даян хааны залгамжаар Гэрсэнз залайр хунтайжийн шүтээн байсныг үгүйсгэх аргагүй мэт. Доктор Г.Мягмарсамбуу тугийн сүмийн хар сүлдийг Чингис хааны хар сүлдний “Элч сүлд”, “Бага сүлд” байж болох талтай гэх шинэ санаа дэвшүүлснийг цаашид судлууштай. Сурвалжид “Хараа ихт хар сүлд” гэсэн байна. Хараа, хараат гэдэг нь алсаас харагдах утга санааг агуулсан үг юм. Үүнийг аян дайнд хэрэглэдгийн учир нь дайсны санаа сэтгэлд хүчтэй нөлөөлөх догшин зүс хар өнгийг сонгож, адууны хар хялгасаар тугийг бүтээжээ.

Дорнод Монголд байсан Чингисийн хар сүлдний тахилгын зан үйл нь өвөрлөгчийнхөөс арай өөр байжээ. Өвөрлөгчид хар сүлдийг тогшуулах тахилга үйлдэхдээ дөрвөн зам хуваан ордосын долоон хошуугаар тойрч, сүлдийн тайллагад хэрэглэх шар тос, архи сархад, далбаа хиурын торго, магнаг, тахилгын болон сүлд залж яваа хүмүүсийн хэрэглэх хонь мал, хүнсний зүйл, мөнгө зоос цуглуулахаар хоёр сар гаруй үргэлжилдэг зан үйлийг үйлддэг байжээ. Гэтэл Халхын тугийн сүмийн хар сүлдийг жил бүрийн намар цагт нэг удаа өвөрлөгч нар шиг нүсэр бус, зардал чирэгдэл багатайгаар Хэрлэн барс хотын чуулганы үеэр тахиж, гурван насны морь уралдуулж бэсрэг наадам хийдэг байжээ. Сэцэн хан аймгийн 23 хошууны ихэс ноёд жилд нэг удаа чуулахдаа Хэрлэн барс хотын чуулган гэж нэрлэж, бичдэг ч уг чуулган Бар хотод чуулж байсангүй, зөвхөн тугийн сүм дээр чуулдаг байсан нь тэнгэрт хальсан их эзнийхээ хишиг буян, төрт сүлдээ тахидаг ёсыг эрхэмлэн хүндэтгэсэн байх магадлалтай. М.Дамдинсүрэн өгүүлэхдээ “Ноёд тугийн сүмийн архан талд 10 ханатай хөх халзан гэр түр барьж чуулдаг байсан бөгөөд унины толгой, баганын хэсгийг алтан боронзоор чимэглэсэн байжээ” хэмээн хуучилсан юм. Тугийн сүмийг хүндэтгэж туг толгойн ойролцоо айл гэр буудаггүй, баруун, зүүн жигүүрээр малчид нутаглана.

ТУГИЙН СҮМ УСТСАН ТҮҮХЭЭС

Хил орчмын сүм хийд, лам нарын аюулгүй байдлыг хангах үүднээс БНМАУ-ын Засгийн газар сүм хийдийг нутгийн гүнд татах шийдвэрийг 1930-аад оны дунд үед гаргажээ. Сан бэйсийн (Чойбалсан хотын) урд хүрээнд шавилан сууж байсан Дарьжавын даваа өгүүлэхдээ “1936 оны үеэс хил орчмын сүмийг 100 км дотогшлуулах тухай Амар сайдын гарын үсэгтэй шийдвэр Засгийн газраас ирсэн. Түүний хавсралтад Баянтүмэн (Чойбалсан) хотын хойд, урд хоёр хүрээ, тугийн сүм, тамсагийн сүм, Ар хамба, Алтан-очиртын хийд зэрэг 19 сүм, хийдийг дотогшлуулахаар байсныг санаж байна. Тугийн сүм тэр жилдээ нүүгээгүй ч 1939 оны эхээр тахилгын лам нар таран явж, сүм эзгүйрсэн тул түүнийг буулгах хэрэгтэй болсон” гэжээ. Тэгэхдээ Монголын угсаа гарвал, түүх, соёлыг эрхэмлэн үздэг Суваргачин отгийн уугуул Хорлоогийн Чойбалсангийн тэргүүлсэн Засгийн газрын шийдвэрээр Чингисийн тугийг музейд хадгалах болжээ. Тэр тугны толгойн хэсэг эдүгээ Монголын үндэсний музейн үзмэрт, үзэгчдийн анхаарлыг татсаар байна. Тугийн сүмийг буулгах үед тэндхийн багийн дарга асан дашзэвэг 1990 онд хуучлахдаа “Тус сүмийг дээд газрын шийдвэрээр буулгахад нутгийн харъяаллаар манай багаас томилогдсон хүмүүс оролцож, зарим юмыг хогийн хонхорт булсан. Гол чухал зүйлсийг 62 хөсөг тэргээр Дорнод аймгийн тусгай хэлтсийн хашаанд аваачиж тушаасан” гэдэг. Үүнийг бид үндэслэлтэй хэмээн үздэг. Чингисийн тугийн сүм буурал түүхийн нугачаанд устаж үгүй болжээ. Урьд өнгөрснөө эргэн харахын хамт угтах ирээдүйгээ эргэцүүлэн тунгаах үүднээс Чингисийн тугийн сүмийг урьд байсан ёсоор сэргээж, аялал жуулчлалын нэг чухал цэг болгохыг нутгийн захиргаа, төр засгийн зүгээс анхаарууштай.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Эртний ховор олдворын наймааг хянаж чадахгүй байна

Цагдаагийн байгууллагад эртний эдлэлийн наймааг хянах ганцхан албан хаагч бий

 0 сэтгэгдэл


Энэ сарын эхээр Эрүүгийн цагдаагийн албаныхан иргэдээс ирүүлсэн мэдээллийн дагуу мөрдлөг явуулж, 80 сая жилийн насжилттай Протасератопс үлэг гүрвэлийн чулуужсан бүтэн ясыг хоёр этгээд хууль бусаар бусдад худалдаалах гэж байсныг илрүүлэн хурааж авчээ. Өмнөговь аймгийн иргэн М үлэг гүрвэлийн бүтэн яс олж, эртний эдлэл, палеонтологийн олдвор зуучлагч Г-д мэдэгдсэнээр бусдад худалдах гэж байсан аж. Энэ мэт хэргийн мөрөөр бэдэрвэл түүхийн ховор эд зүйл, олдвор, эртний эдлэл хайдаг, борлуулдаг, хилээр гаргадаг сүлжээг илрүүлэх бололцоотой.

Гэхдээ үүнд учир их бий. Эртний олдвор, түүхийн ховор үнэт эдлэл, үлэг гүрвэлийн яс зэрэг нь соёлын биет өвд хамаардаг бөгөөд түүнийг хамгаалах, хууль бус наймааг илрүүлэх, хянах тогтолцоо манай улсад хараахан бий болоогүй. Үүнийг далимдуулан түүхийн болон археологи, палеонтологийн нэн ховор эд зүйлсийг хилээр гаргах, завших сонирхолтой бүлэглэл ч хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулсаар байгаа юм.

Харин хууль бус наймааг санхүүжүүлдэг, зуучилдаг, захиалдаг, худалдан авч хилээр гарган борлуулдаг “гол тоглогч” нь эртний эдлэлийн дэлгүүрийн эзэд биш  байгаа гэх хар эрхгүй төрнө.

ЭРТНИЙ ЭДЛЭЛИЙН ДЭЛГҮҮРИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГ ХЯНАЖ ЧАДАХГҮЙ БАЙНА

Эртний эдлэлийн дэлгүүрийн эзэд соёлын биет өвийг хууль бусаар олж авч, борлуулдаг болох нь цагдаад өгсөн гэмт хэрэгтнүүдийн мэдүүлгээс тодорхой байгаа. Тухайлбал, хоёр жилийн өмнө эртний эдлэлийн дэлгүүр ажиллуулдаг Н.Жагай гэх хүн 32 нэр төрөл бүхий 84 ширхэг эртний үнэт эдлэл, түүхийн олдвор хилээр гаргах гэж байгаад баригджээ. Тэрбээр нийслэлд эртний эдлэлийн дэлгүүр ажиллуулж байхдаа дээрх их хэмжээний эдлэлийг хуримтлуулсан гэж мэдүүлсэн байдаг. Мөн хилээр түүхийн үнэт эдлэл гаргах гэж байгаад баригдсан Ё гэгч түүхийн дурсгалд тооцогдох эд зүйлс, үнэт эдлэлүүдийг эртний эдлэлийн дэлгүүрээс авсан гэж мэдүүлжээ.

Монгол Улсын хэмжээнд эртний эдлэл зарж, борлуулах зөвшөөрөлтэй 100 гаруй дэлгүүр бий. Үүний тал хувь нь нийслэлд үйл ажиллагаа явуулдаг гэсэн тоо байна. Гэхдээ эдгээрийн дийлэнх нь хуулбарласан болон энгийн хэрэглээний эд зүйлс худалдаалдаг аж. Харин жинхэнэ “акул”-ууд эртний эдлэлийн эх хувийг хөрөнгө чинээтэй эрхмүүдийн хүрээнд нууцаар наймаалдаг тухай Эрүүгийн цагдаагийн албаныхан ярьж байна. Энд үндэсний түүхийн музейн сан хөмрөгийн эрхлэгч асан Б.Энхбатын 1073 ширхэг үзмэр, дурсгал хулгайлан, заримыг нь бусдад дамласан хэргийг дурдах нь илүүц биз. Өнгөрсөн онд л гэхэд эртний эдлэлийн томоохон ченж а гэгч 1.3 тэрбум төгрөгөөр бурхан худалдаалсан нь тогтоогдсон ч хуулийн хариуцлага хүлээлгэх боломжгүй байгаа талаар цагдаагийн албаныхан ярьж байна. Уг нь хуулиар түүхийн ховор эд зүйл, олдворыг худалдан борлуулбал нь эрүүгийн хариуцлага хүлээх ёстой. Гэхдээ өмчлөгч нь бусдад худалдсан тохиолдолд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх хуулийн заалт байдаггүй учраас цагдаагийнхан хууль “мөргөөд” орхидог байна. 1.3 тэрбумын бурхны наймаа ч энэ жишгээр хуулийн цоорхойгоор өнгөрсөн байх талтай. Мөн улсын хэмжээнд эртний эдлэлийн дэлгүүрийн эздийг “тагнах”, соёлын биет өвийг хамгаалах, хяналт тавих, мөрдөн шалгах үүргийг ганцхан албан хаагч гүйцэтгэдэг гээд бод доо. ганц албан хаагч тэр олон дэлгүүр, түүнийг тойрсон наймаа, үнэт эдлэлүүдийн шилжилтийг хянана гэдэг боломжгүй. Өөрөөр хэлбэл, эртний эдлэлийн наймаа, түүхийн ховор эд зүйлийн шилжилт, хадгалалт төрийн хяналтаас гадуур байгаа гэсэн үг.

Итали, Франц, Швейцар, Япон зэрэг олон орон соёлын өвийг хамгаалах, энэ төрлийн худалдааг хянах, мөрдөн шалгах тусгай цагдаагийн газартай байхад манайд ядаж хэлтэс ч алга. Эрүүгийн цагдаагийн III хэлтэст харьяалагдах ганц албан хаагч нь хүч хүрдэггүй байдалтай олон жилийг өнгөрөөж байгаа юм.

ХИРГИСҮҮР, БУЛШ БУНХАН ТОНОДОГ БҮЛЭГЛЭД ХЭН ЗАХИАЛГА ӨГДӨГ ВЭ

Хилээр гарч буй эртний эдлэлийн тодорхой хувь нь нэн эртний үед хамаарах эд зүйл байх нь олонтаа. Энэ хэрээр монголчуудын түүхийн үнэт өвийг хадгалж буй хиргисүүр, булш бунхныг тонох хэрэг цөөнгүй гардаг тухай ШУА-ын түүх, археологийн хүрээлэнгийн мэргэжилтэн ярьж байна. Манай улсын нутагт хүннүгийн үеийн булш 10 мянга, хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр 7000, дөрвөлжин булш 3000 гаруй байдаг гэсэн тоо баримт бий. Гэтэл хиргисүүрийг тонож, үнэт эд зүйлийг цөлмөдөг бүлэглэл байдгийг мэргэжилтнүүд үгүйсгэхгүй байна. Өнгөрсөн онд ШУА-аас зохион байгуулсан нэгэн хурал дээр 31 хиргисүүр булш тоногдсоны 29 нь орон нутгийн иргэдийн оролцоотой байсан гэдэг баримт ч бас байна. 2017 онд Дархадын хотгорын хоригийн ам хэмээх газар Монголын эзэнт гүрэн болоод дундад зууны үед хамаарах 40 гаруй булшийг ухсан хулгайчдыг илрүүлэн цагдаагийнханд мэдэгдэж байжээ. Мөн орон нутгийн иргэд болон алтны нинжа нар металл илрүүлэгч ашиглан хиргисүүрийг гаднаас нь тандаж тонодог болсон тухай археологичид ярьж байгаа юм. ШУА-ынхан хиргисүүр тоносон хэргийн тухай цагдаагийн байгууллагад мэдэгддэг боловч хэн, хэзээ тоносныг илрүүлэх боломж хомс байдаг аж. Цагдаагийн байгууллагад өнгөрсөн онд Хөвсгөл, Ховд, Баян-Өлгий, Архангай зэрэг аймагт булш хиргисүүр тоносон хэрэг бүртгэгдсэн боловч эзэн холбогдогчийг илрүүлж чадаагүй аж. Нийслэлд суугаа ганц байцаагч тэр бүгдийн араас хөөцөлдөх хүч хүрэхгүйгээс орон нутгийн цагдаагийн байгууллагын мэдээллийг хүлээж суухаас өөр аргагүйд хүрдэг байна. Булш хиргисүүр тонодог бүлэглэл байгааг тодорхой мэдэж байгаа ч илрүүлж чадахгүй байна гэдэг хяналт султай шууд холбоотой. Үүнийг нарийн тодорхойлохын тулд эртний эдлэлийн дэлгүүрийнхэн ч захиалга өгдөг эсэхийг нягтлах боломж алга.

ЭРТНИЙ ЭДЛЭЛИЙН ДЭЛГҮҮРҮҮДИЙГ ХЯНАЛТААС АЛДЖЭЭ

Нөгөөтэйгүүр, эртний эд өлгийн зүйлс цуглуулдаг, түүгээрээ үзэсгэлэн гаргадаг хүмүүс захиалга өгч булш бунхан ухдаг бүлэглэлийг санхүүжүүлдэг байж болзошгүй талаар мэргэжилтнүүд ярьсан. Эртний эдлэлийн хууль бус наймааг хуулиар зохицуулахгүй бол өөр аргаар тэмцэх боломжгүй гэдгийг мэргэжилтнүүд болон цагдаагийнхан дуу нэгтэй илэрхийлж буй. Уг нь энэ чиглэлээр хяналтын тогтолцоог бий болгохоор Эрүүгийн хуулийн 25 дугаар зүйл болон Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн төсөлд хувь хүмүүсийн гар дээр байгаа эртний эдлэлийг бүртгэх, өмчлөгчид худалдах, үзэсгэлэн гаргах эрхийг олгох зэрэг заалтыг тусгасан ч лобби орж хасагджээ. Мэдээж лоббиг эртний эдлэл цуглуулагч, наймаалагчид хийсэн байх магадлал өндөр. Тэдэнд бүртгэлгүй байх тусмаа эртний эдлэлийн зах зээлд чөлөөтэй хөрөнгөжих бололцоо бий болж байгаа нь ч ойлгомжтой.

ЭРТНИЙ ЭДЛЭЛИЙГ ШИНЖЛЭХ ЗӨВЛӨЛ ХАНГАЛТГҮЙ АЖИЛЛАДАГ

Соёлын биет өвийг хилээр гаргах, хууль бусаар худалдан борлуулах гэж байгаад баригдсан этгээдэд хариуцлага тооцохын тулд тухайн олдвор, үнэт эдлэлийг шинжээчийн дүгнэлтэд тулгуурлах учиртай. Гэтэл эртний эдлэлийн мөн чанар, хамаарах хүрээг тогтоох ёстой зөвлөл дүгнэлтээ гаргаж чаддаггүйгээс хууль зөрчигчид ял завших тохиолдол гарч байна. Тус зөвлөлийнхөн нэрэлхүү байдлаасаа болж шинжилгээ, дүгнэлтийн ажилдаа ШУА-ын түүх археологийн хүрээлэнгээс туслалцаа авдаггүй нь ч үүнд нөлөөлдөг бололтой. Мөн эртний эдлэлийн шинжээчийн чиглэлээр бэлтгэгдсэн боловсон хүчин манайд хомс байдаг нь ч нөлөөлдөг. Гэтэл Итали улсад эртний Ромын Цезарийн зөвхөн аягуудыг нь судалдаг 300 гаруй шинжээч байдаг аж. Мөн хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр зөвхөн Занабазарын ур хийцээр мэргэжсэн шинжээч үйл ажиллагаа явуулж байна. Монголоос гарсан эртний эдлэл, үнэт зүйлс Бээжин хотын Пан Жиа Юан зах дээр очдог бөгөөд тэнд монголчуудын түүхээр мэргэжсэн шинжээч зах зээлийн үнэлгээ тогтоогоод суух жишээтэй. Гэтэл бид хураагдсан үнэт эдлэлээ хэний эдэлж байсан, хэдий үед хамаарах олдвор болохыг нарийн тогтоох чадваргүй байгаа нь харамсалтай.

ХУУЛИЙН ГАРЦЫГ НЭЭВЭЛ ЭДИЙН ЗАСАГТ ҮР НӨЛӨӨГӨӨ ҮЗҮҮЛНЭ

Манай улсад соёлын биет өв, түүхийн хосгүй үнэт зүйлс 777 бүртгэгдсэний 320 нь зоос аж. Удахгүй улсын болон орон нутгийн музейд хадгалж байгаа эртний эдлэл, түүхийн үнэт зүйлсийн тооллогын дүн гарна. Rich нэртэй тус хөтөлбөрийн хүрээнд Монголын ард түмний хөрөнгө болох эртний эдлэлийн бүртгэл тодорхой болох юм. Харин иргэдийн гар дээр байгаа, ченжүүдийн мэдэлд буй эртний эдлэл, үнэт зүйлсийг хэрхэн тоолох нь тодорхойгүй. Тэдний дунд хийгдэж буй далд зах зээлийг ч хянах боломж хуулиар алга. Хэрэв Эрүүгийн болон Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульд өмчлөгч нь эртний эдлэл, нэн ховор үнэт зүйлсээ бүртгүүлэх, худалдах, үзэсгэлэн гаргах заалтыг суулгаад өгчихвөл төр энэ чиглэлд хяналтаа тогтоож чадна. Нөгөөтэйгүүр далд зах зээлийг ил гаргаж, татварын бааз нэгээр нэмэгдэх сайн талтай. Мөн цагдаагийн байгууллагад эртний эдлэл, хууль бус наймаагаар мэргэшсэн хэлтсээ байг гэхэд тасаг нээж өгснөөр эртний эдлэлийн дэлгүүрүүдийг хянах, хиргисүүр, булш тоногчдыг илрүүлэх, хуулийн цээрлэл хүлээлгэх боломж нэмэгдэнэ. Цаашлаад төрөөс завшсан мөнгөө эртний эдлэл болгон хадгалдаг цагаан захтнуудын тоог хязгаарлах боломж бүрдэх юм. Харин одоогийн нөхцөлд гаалийн байцаагч, хилийн тагнуулын албанд найдахаас өөр гарцгүй билээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Засгийн газраас Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолчдод туслах шийдвэр гаргалаа

 0 сэтгэгдэл


Өнөөдрийн Засгийн газрын ээлжит хуралдаанаас хөгжмийн зохиолчдын эмчилгээнд зориулж Засгийн газрын нөөц хөрөнгөөс 20 сая төгрөг гаргахаар шийдвэрлэжээ. 

Тодруулбал, Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Б.Шарав, Төрийн хошой шагналт, Ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров нарын эмчилгээний зардалд зориулж тус бүр 10 сая төгрөгийг Засгийн газрын нөөц сангаас гаргахаар болжээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

"Хүннү рок" урсгал санаачлагч залуус найман сая хандалт авчээ

 0 сэтгэгдэл

Хөгжим сонирхогчдын дунд рок хөгжмийн цоо шинэ урсгалыг бий болгож байна гэж үнэлэгдсэн Монголын "The HU" хамтлагийн дуунууд youtube-д найман сая гаруй хандалт авч, Орос, Герман болон Америкийн хэвлэлүүд тэднийг онцолж байна. “Hunnu Rock” гэж нэрийдсэн уг урсгалыг санаачлагч залуус монголын уламжлалт хөөмий, морин хуурыг роктой гайхамшигтай хослуулжээ. 

Ирэх хавар анхны цомгоо "Гэрэгэ" нэртэй гаргахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд хамтлагийн залуус Европын зарим орнуудаар аялан тоглолт хийж яваа юм. Доорх холбоосоор тэдний уран бүтээлийг үзэж болох юм.

https://www.metal-hammer.de/ro...

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Б.Зангад: Хийх бүтээх урам өгсөнд баярлалаа

 0 сэтгэгдэл


Нийслэлийн хөгжилд онцгой хувь нэмэр оруулсан, салбартаа олон жил үр бүтээлтэй ажилласан Монголын Урлагийн ажилтны холбооны нарийн бичгийн дарга, МУАЖ Б.Зангад, СТӨ-ний дэргэдэх Эртний сайхан чуулгын гоцлол дуучин, МУАЖ А.Долгор, Монголын DJ, аялагч, олон улс судлаач Ж.Золбаяр нарыг өнөөдөр нийслэлийн дээд шагнал “Хангарди” одонгоор шагнав.

Шагналыг НИТХ-ын дарга С.Амарсайхан, нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчийн үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ж.Батбаясгалан, нийслэлийн Засаг даргын орлогч Ш.Анхмаа, НЗДТГ-ын дарга М.Отгонбаяр нар гардуулан өглөө.

Монголын Урлагийн ажилтны холбооны нарийн бичгийн дарга Б.Зангад “Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газраас нийслэлийн дээд шагнал Хангарди одонгоор шагнасанд нийт уран бүтээлчдийнхээ өмнөөс болон хувиасаа талархал илэрхийлье. СТӨ-ний 30 жилийн ойн арга хэмжээ саяхан болсон. Энэ ойгоор нийслэлийн удирдлагууд СТӨ-г сэргээн засварлах, үйл ажиллагааг өргөжүүлэн тэлэхэд зориулж 1.5 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж байгаад Монголын нийт уран бүтээлчид асар их баярлаж байгаа. Бидэнд хийж бүтээх онгод хийморь, урам хайрласанд баярлалаа” хэмээв.