A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1428/

Чингис хааны хар сүлд тугийн сүмийн тухай өгүүлэх нь

Тугийн сүмийг сэргээхэд төр засгийн зүгээс анхаарууштай

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1428/


ТУГИЙН СҮМИЙН ГАРАЛ ҮҮСЭЛ

Чингис хаан, түүний үр ач нартай холбоо бүхий олон сүлд тахилгын газар Ар Монголд байсны нэг нь туг толгой дээрх сүм яах аргагүй мөн. Тугийн сүмийн гарал үүслийг судалваас, XIX зууны дунд үеэр Сэцэн хан аймгийн гүн дамдинжавын хошууны зүүн зүгийн нутагт ган гачиг болсны улмаас малчид ядуугийн туйлд хүрч, амьдралд туслах тухай аймгийнхаа Ханд айлтгажээ. Хан, чуулганы дарга, ихэс ноёд уг асуудлыг хэлэлцээд дамдинжавын хошуу болон эрт дээр үеэс дээдсийн хар туг сүлд, шарилыг уламжлан хадгалж ирсэн бэйс Минжүүрдоржийн хошуудын зааг, Хэрлэн бар хотыг бараадуулан Баян-Эрхт хэмээх толгой дээр эзэн Чингисийн хар сүлд тугийн сүм байгуулахаар болжээ. Түүнд зориулсан хандивыг Манжийн хаанд уламжилж, Ар, өвөр бүх Монголоос хуримтлуулан сүмийн жасын малыг нутгийн малчдаар маллуулж, ашиг шимээр тэдний амьдралд туслахаар шийджээ. Энэ үед Сэцэн хан аймгийн Чуулганы даргын албыг төртогтох /То/ ван хашиж байв. Тэрээр Чингис хааны туг сүлдний сүм байгуулах буянтай үйлст бүх монголчууд мал, хөрөнгөөр туслах зар тараажээ. үүний дагуу мал, эд агуурс их цугларсан байна.

ЧИНГИСИЙН СҮМ, ТҮҮНИЙ ДОТОРХ БАЙГУУЛАМЖ

Чингис хааны хөрөг, есөн өрлөгийн шуумал, байлдан дагуулсан Алтан улс, Тангууд, Сартуул зэрэг орны хаад ембүү, хуйгаар торго зэрэг эд баялгийн дээжиийг хоёр гардан өргөн сөхөрч байгаа шуумалуудын алт, будгийг Нанхиадаас авчруулж, тогтохтөр ван хошууныхаа урчуудаар гайхамшигтай урлан бүтээлгэсэн байна. Түүхийн дурсгалт тугийн сүмийн дүр төрх, хэлбэр галбир, өнгө зүс зэргийг нүдээр үзэгчид, шохоорхон судлагчид өдгөө орон нутагтаа байгаа бөгөөд сүмийн туурь ч мэдэгдэж байгаа юм. Нутгийнхны яриагаар бол майхан болон хавтгай оройтой залгаа хоёр сүмийн дээвэр дээр гурван тулгуур бүхий өндөр зандан модон шилбэний дээд хэсэгт угсарсан гурван салаа сэрээ төмрийн дор хар хялгасан цацагтай, хар ширэн бүрээстэй туг байжээ. Үүдэн дэх залгаа сүм дээрээ жижигхан давхартай, модон шаттай, нэгдүгээр давхарт цөөн тооны лам хурал хурдаг хоёр эгнээ суудалтай байсан гэдэг. Түүнээс урагш хашаан дотор манхан нуруутай сүмүүд байжээ. Тугийн сүмийн бүтцийг нутгийн уугуул иргэдийн нүдээр үзсэн ярианаас тодотгож болох юм. 1914 онд төрсөн тухайн нутгийн уугуул иргэн, Дорнод аймгийн хурлын депутат, намын хорооны товчооны гишүүн, хэлтсийн эрхлэгч асан Эрхтийн Дамбаравжаа “Намайг 5, 6 настайд өвгөн аав маань тугийн сүмийг үзүүлж билээ. Аав маань сүмийн хоймор дахь битүү хадаг яндрын цаана байгаа Чингисийн дэргэд очиж намайг өргөөд хацарт нь гараа хүргэн, миний хацрыг илж, дараа нь өөрийнхөө хацрыг илж байсансан.

Энэ бол Чингисийн хөрөг их өндөр байсны гэрч. Лав хоёр метр орчим өндөр байсан санагдана. Их сүртэй, хүрэн хар өнгөтэй байсныг би мартдаггүй юм. Хананд баатрууд байсан. Хожим нь бодоход есөн өрлөг байсан байх” гэв. Тэрбээр цааш нь “Би арван хэдэн настайдаа ч бас нэг очсон. Сүмийн дотор тахилга үйлддэг бололтой лам нарын цөөн хэдэн суудал харагдсан. Гол дунд нь сангийн бойпор бариад Чингис хаан руу харсан эмэгтэй хүний дүрс байсан. Энэ нь мэдээж Чингисийн хамгийн чухал хатны дүрс байсан байх. Гэсгүйн хоёр талд мушгиа шовгор оройтой малгайтай, суугаа хүний дайтай, гартаа ембүү бариад их эзний зүг бөхийж суусан дөрвөн хос хүн байсан нь харийн элч юм уу бууж өгч байгаа орны эзнийг төлөөлсөн бололтой байсан” хэмээн ярьж билээ. Тугийн сүмд ороод шал дээр нь гишгэмэгц есөн өрлөгийн том нүд, илд барьсан гарууд нь хөдөлж чичирдэг байжээ. Үүний зэрэгцээ хар унаганы арьсыг тууртай нь хамт хажуу тийш харуулан, дэл, сүүл дөрвөн туурайг унжуулан модон ишинд тохож тавьсан байсан тухай мэдээ байдаг. Эдгээр нь төр, цэргийн сүр хүчийг бадруулах, улс гэрт харш бүхний айдас хүйдсийг дарах, төрт ёсоо хүндэтгэн дээдлэхэд чиглэгдэж байжээ. Тугийн сүм цөөхөн ламтай байсан гэлцдэг. Сүмийг анх байгуулахад өмнө өгүүлсэн хоёр хошуунаас тус бүр найман лам суулгаж, их лам, унзад (хурал уншлагын удирдагч), гэсгүй (хурлын дэг журмыг зохицуулагч) тэргүүтнийг Сэцэн ханы дэргэдэх (одоогийн өндөрхаан хотын) хийдийн ихэс лам нар томилдог байжээ.

Чингисийн гэгээн дүрийг догшин хар сүлдийн хамт залж тахисан энэхүү сүмд өдөр бүр сан уугиулж, зул, хүж өргөдөг зан үйл үйлддэг байсныг тус сүмд шавилан сууж байсан “Балба” хэмээх хочтой Чойндон гуай надад тайлбарласан билээ. Тэрбээр Чойбалсан (Дорнод) аймгийн урчуудын эвлэлийн салбарт гар зурагчны алба хашиж байгаад 1970-аад онд насан өөд болсон нэгэн. Түүний өгүүлснээр тугийн сүмийг манаж суугаа жисааны дархан буюу лам нь өглөө бүр эрт босч, орчноо сайтар цэвэрлээд сангийн бойпорт шинэ цог хийж, арц, зандан, агь, ганга, хүж зэрэг үнэртнийг уугиулж сан тавина. дараа нь Гомбо бурханы өмнө өдрийн зулаа өргөж, гурвантаа мөргөөд завилан сууж, хоёр гарын алгаа дээш харуулан эхлээд Богд суут эзэн хааны санг уншина. Тэр сан нь “Лам ядам гурван чухаг дээдээр” эхлэн ...“оюун билиг нэмүүлэхийн шидийг өгөн соёрх”, ... “Амь насан бат ахул арвин хишиг далай мэт гүн, алдар сүлд мөнх түгээмэл, ахуйн өлзий хутаг орш” гэх зэргээр уншлага үйлддэг гэж ярьсан юм. Лам сангаа уншиж дуусгаад шинэ цайны дээжээ туг, сүлддээ өргөж, орой нь үдшийн зулаа өргөж, сангаа давтан уншдаг байв. Мөргөлчин ирвэл жисааны суудлын дархан лам дагуулж Чингис хаан болон догшин хар сүлдэнд мөргүүлж үйлчилдэг байжээ. Чингисийн тугийн сүмийг анх байгуулсантай уялдан Дорнод Монголын хээр талын тэр нэгэн толгой “Туг” хэмээн алдаршжээ. Тэрхүү толгойн нэрээр 1960-аад онд дорнод аймгийн Булган сумын хөдөө аж ахуйн нэгдлийг “Туг” нэгдэл хэмээн нэрлэсэн юм.

• Тугийн сүмийн бүтцийг нутгийн уугуул иргэдийн нүдээр үзсэн ярианаас тодотгож болох юм.

• Сүмийн дотор тахилга үйлддэг бололтой лам нарын цөөн хэдэн суудал харагдсан.

• Засгийн газрын шийдвэрээр Чингисийн тугийг музейд хадгалах болжээ.

ТУГИЙН СҮМД БАЙРШУУЛСАН ХАР ТУГ, СҮЛДНИЙ ТУХАЙД

Хар туг сүлд нь Монголчуудын уламжлалт эрхэм дээд бэлгэдэл төдийгүй эртний цэргийн туг юм. Тугийн сүмийн шүтээн хар туг, сүлдний гарвалыг тодруулваас: Шолой сэцэн хан хөвгүүддээ өмч хувиарлахдаа өөрийн гал голомт, эхийн шарилыг залсан суварга, бурхан шүтээн хар тугаа отгон хүү Ананд далай жононд өгсөнтэй холбоотой. 1694 онд Ананд далай жонон миний аав, үр ач нартаа өмч хувиарлахад надад мөнгөн Майдар бурхан, гэгзэн ханы бэхи эх тайсуугийн шарил залсан суварга, зандан тамга, хар туг, дөш, таван язгуурт бурханы хөрөг, ланз үсгийг мөнгөөр урлаж торгон дээр хадсан үсэг, мөнгөн аяга зэргийг хайрласан гэж дурдсан байдаг. Энэхүү туг долоо дахь үедээ өмнө өгүүлсэн бэйс Минжүүрдоржид өвлөгдөн иржээ. Шолой сэцэн ханы шүтээн байсан хар сүлд Батмөнх даян хааны залгамжаар Гэрсэнз залайр хунтайжийн шүтээн байсныг үгүйсгэх аргагүй мэт. Доктор Г.Мягмарсамбуу тугийн сүмийн хар сүлдийг Чингис хааны хар сүлдний “Элч сүлд”, “Бага сүлд” байж болох талтай гэх шинэ санаа дэвшүүлснийг цаашид судлууштай. Сурвалжид “Хараа ихт хар сүлд” гэсэн байна. Хараа, хараат гэдэг нь алсаас харагдах утга санааг агуулсан үг юм. Үүнийг аян дайнд хэрэглэдгийн учир нь дайсны санаа сэтгэлд хүчтэй нөлөөлөх догшин зүс хар өнгийг сонгож, адууны хар хялгасаар тугийг бүтээжээ.

Дорнод Монголд байсан Чингисийн хар сүлдний тахилгын зан үйл нь өвөрлөгчийнхөөс арай өөр байжээ. Өвөрлөгчид хар сүлдийг тогшуулах тахилга үйлдэхдээ дөрвөн зам хуваан ордосын долоон хошуугаар тойрч, сүлдийн тайллагад хэрэглэх шар тос, архи сархад, далбаа хиурын торго, магнаг, тахилгын болон сүлд залж яваа хүмүүсийн хэрэглэх хонь мал, хүнсний зүйл, мөнгө зоос цуглуулахаар хоёр сар гаруй үргэлжилдэг зан үйлийг үйлддэг байжээ. Гэтэл Халхын тугийн сүмийн хар сүлдийг жил бүрийн намар цагт нэг удаа өвөрлөгч нар шиг нүсэр бус, зардал чирэгдэл багатайгаар Хэрлэн барс хотын чуулганы үеэр тахиж, гурван насны морь уралдуулж бэсрэг наадам хийдэг байжээ. Сэцэн хан аймгийн 23 хошууны ихэс ноёд жилд нэг удаа чуулахдаа Хэрлэн барс хотын чуулган гэж нэрлэж, бичдэг ч уг чуулган Бар хотод чуулж байсангүй, зөвхөн тугийн сүм дээр чуулдаг байсан нь тэнгэрт хальсан их эзнийхээ хишиг буян, төрт сүлдээ тахидаг ёсыг эрхэмлэн хүндэтгэсэн байх магадлалтай. М.Дамдинсүрэн өгүүлэхдээ “Ноёд тугийн сүмийн архан талд 10 ханатай хөх халзан гэр түр барьж чуулдаг байсан бөгөөд унины толгой, баганын хэсгийг алтан боронзоор чимэглэсэн байжээ” хэмээн хуучилсан юм. Тугийн сүмийг хүндэтгэж туг толгойн ойролцоо айл гэр буудаггүй, баруун, зүүн жигүүрээр малчид нутаглана.

ТУГИЙН СҮМ УСТСАН ТҮҮХЭЭС

Хил орчмын сүм хийд, лам нарын аюулгүй байдлыг хангах үүднээс БНМАУ-ын Засгийн газар сүм хийдийг нутгийн гүнд татах шийдвэрийг 1930-аад оны дунд үед гаргажээ. Сан бэйсийн (Чойбалсан хотын) урд хүрээнд шавилан сууж байсан Дарьжавын даваа өгүүлэхдээ “1936 оны үеэс хил орчмын сүмийг 100 км дотогшлуулах тухай Амар сайдын гарын үсэгтэй шийдвэр Засгийн газраас ирсэн. Түүний хавсралтад Баянтүмэн (Чойбалсан) хотын хойд, урд хоёр хүрээ, тугийн сүм, тамсагийн сүм, Ар хамба, Алтан-очиртын хийд зэрэг 19 сүм, хийдийг дотогшлуулахаар байсныг санаж байна. Тугийн сүм тэр жилдээ нүүгээгүй ч 1939 оны эхээр тахилгын лам нар таран явж, сүм эзгүйрсэн тул түүнийг буулгах хэрэгтэй болсон” гэжээ. Тэгэхдээ Монголын угсаа гарвал, түүх, соёлыг эрхэмлэн үздэг Суваргачин отгийн уугуул Хорлоогийн Чойбалсангийн тэргүүлсэн Засгийн газрын шийдвэрээр Чингисийн тугийг музейд хадгалах болжээ. Тэр тугны толгойн хэсэг эдүгээ Монголын үндэсний музейн үзмэрт, үзэгчдийн анхаарлыг татсаар байна. Тугийн сүмийг буулгах үед тэндхийн багийн дарга асан дашзэвэг 1990 онд хуучлахдаа “Тус сүмийг дээд газрын шийдвэрээр буулгахад нутгийн харъяаллаар манай багаас томилогдсон хүмүүс оролцож, зарим юмыг хогийн хонхорт булсан. Гол чухал зүйлсийг 62 хөсөг тэргээр Дорнод аймгийн тусгай хэлтсийн хашаанд аваачиж тушаасан” гэдэг. Үүнийг бид үндэслэлтэй хэмээн үздэг. Чингисийн тугийн сүм буурал түүхийн нугачаанд устаж үгүй болжээ. Урьд өнгөрснөө эргэн харахын хамт угтах ирээдүйгээ эргэцүүлэн тунгаах үүднээс Чингисийн тугийн сүмийг урьд байсан ёсоор сэргээж, аялал жуулчлалын нэг чухал цэг болгохыг нутгийн захиргаа, төр засгийн зүгээс анхаарууштай.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Дуурийн тайзан дээр дахин гарна гэж бодохоор догдлоод байна

Дуурийн дуучид төгөлдөр хуурчдыг “Багш аа” гэж хүндэлдэг юм

 0 сэтгэгдэл


Концертмейстер хүн дуурийн дуучин болон балетын бүжигчидтэй хамгийн ойр хамтран ажиллаж, тэднийг удирдан чиглүүлдэг амаргүй хэрнээ нэр хүндтэй ажил. УДБЭТ-т дуурийн концестмейтерээр нэгэн арваны турш ажиллаж байсан Ц.Мягмарцэрэнг сониныхоо хүндэт зочноор урьж ярилцлаа. Тэрбээр өдгөө Монгол Улсын консерваторийн Мэргэжлийн төгөлдөр хуурын тэнхимийн багшаар ажиллаж байгаа юм. Мэргэжлийн төгөлдөр хуурч болохоор бэлтгэгдэж буй хүүхдүүд зөвхөн түүний гараар дамжин хөгжмийн эрдэмд суралцдаг гэсэн үг. Ц.Мягмарцэрэн энэ ярилцлагадаа дуурийн театрт анх орсон түүх, монгол дуучдын ур чадвар болоод концертмейстер гэдэг мэргэжлийн онцлогийг дэлгэрэнгүй өгүүлсэн юм.


-Үе үеийн концертмейстерүүдийн хамтарсан тоглолт удахгүй болох юм байна. Тоглолтоо тэсэн ядан хүлээж байна уу?


-УДБЭТ-ын хамт олон үе үеийн концертмейстерүүдийг оролцуулсан тоглолт хийхээр төлөвлөсөн юм. Ийм концерт хийх нь надад таалагдаж байна. Би сургуулиа дөнгөж төгсөөд шууд УДБЭТ-д хуваарилагдан очсоноос хойш тэнд есөн жил ажилласан. Энэ хугацаанд арав гаруй дуурьт оролцсон. Сургуулиа төгссөний дараах анхны ажил болохоор их дурсгалтай санагддаг. Би эндээс их зүйл сурсан хүн. Дуурийн дуучидтай ажилласан хүн бусдыг гоё дуулуулж сургадаг юм. Амьсгаагаа яаж авах, аль хэсэгт өргөлт өгөх, дууны цэг, таслалыг ямар үед авах гээд хамгийн чухал зүйлсийг сургана гэсэн үг. Одоо хүүхдүүдэд хичээл заахад энэ чадвар маань маш их хэрэг болдог. Урьд нь хийж байсан ажлаа сэргээж, эргээд тайзан дээр гарна гэж бодохоор сайхан санагдаж байна.

-Дуурийн театрын концертмейстерээр сонгогдоно гэдэг амаргүй даваа. Та энэ ажилд хэрхэн орж байснаа сонирхуулаач?

-Би гуравдугаар курст байлаа. Тухайн үед дуурийн театр ганцхан концертмейстертэй байсан. Гэтэл концертмейстер нь Солонгос руу нэг сарын турш тоглолтоор явсан юм билээ. Ингээд төгөлдөр хуурчгүй болчихоод ардын жүжигчин Т.Цолмон багшийг ажиллаад өгөөч гэжээ. Харин Т.Цолмон багш өөрөө завгүй болоод оюутнуудаасаа намайг явуулсан юм. Очоод удирдаач Ч.Жамсранжав гуайтай хамт “Тоска” дуурийн бэлтгэлд оролцлоо. Тэгэхэд Жаамаа гуай миний тоглохыг хараад их олзуурхаж, “Чи төгсөөд манайд шууд орно шүү. Би чамайг авмаар байна” гэсэн. Ингээд сургуулиа төгстөл надаас асуулгүйгээр шууд дуурийн театрт хуваарилсан байсан. өөрийнхөө ажлыг санамсаргүйгээр олоод авсан гэх үү дээ.

-Оюутны ширээнээсээ салаагүй хүүхэд дуурьт ажиллах болчихоод сандарч байв уу?

-Сандраагүй ээ, харин ч гоё санагдсан. Төгөлдөр хуурын ард ганцаараа суугаад бэлтгэлээ хийдэг байсан бол урдаа нот тавьчихаад, дуучинтай хамт тоглоход сонирхолтой санагдсан. Залуу хүн өөр орчинд орохоор сайхан санагдалгүй л яахав. Харин сүүлийн үед би тайзан дээр гаралгүй их удлаа. Тиймээс энэ тоглолтод оролцохдоо сэтгэл хөдөлж, догдолж байна. Маш сайн давтах юм шүү гээд хичээж л байна.

• Есөн жил багшилсан хэрнээ одоо болтол туршлага суугаагүй л байна.

• Сургуулиа төгстөл надаас асуулгүйгээр шууд дуурийн театрт хуваарилсан байсан. Өөрийнхөө ажлыг санамсаргүйгээр олоод авсан гэх үү дээ.

• Монголчуудад мэргэжлийн хөгжимчин болох бүх өгөгдөл нь байна. Гэвч хөдөлмөрч зан дутагддаг.


-Концертмейстер гэдэг ямар онцлогтой ажил вэ?

-Дуурийн дуучид ихэвчлэн 16, 17-гоосоо суралцаж, 4-5 жил суралцаад дуучин болдог. Харин төгөлдөр хуурчид илүү олон жил бэлтгэгдэж төгсдөг. Театрт шинэ дуурь тавилаа гэхэд төгөлдөр хуурч бүгдийг судалж, мэдэж, ойлгосон байх ёстой. Шинэ дуурь тоглоход эхлээд дүрүүдээ хуваарилна. Дараа нь төгөлдөр хуурчид дээр аль дүрийн дуучин аль хэсгийг дуулахыг бас хуваарилдаг. Төгөлдөр хуурч хүн дуучиндаа бүгдийг зааж өгнө. Ерөнхийдөө бүх үндсэн ажлыг хийдэг гэж болно. Нэг дуурь бэлдэхэд хоёр сарын ажил байлаа гэж бодоход үүний 45 хоногт нь төгөлдөр хуурчид заавал ажиллаж таардаг. Д.Солонго эгч нэг ярилцлагадаа “Төгөлдөр хуурч бол дуучдын эх баригч” гэж хэлсэн байна лээ. Тиймээс дуучид төгөлдөр хуурчдыг “Багш аа” гэж хүндэлдэг юм.

-Та яагаад урлагийн хүн болсон юм бэ?

-Манай аав радиогоор “хөгжим бүжгийн коллеж элсэлт авна” гэснийг сонсоод ахыг дагуулан очсон юм билээ. Очоод шалгуултал тэнцчихэж. ингээд нэг багш дээр хуваарилагдан хичээллэж эхэллээ. Харин нэг удаа намайг харах хүнгүй болчихоод ахын хичээл дээр дагуулаад ирсэн юм. Тэгсэн чинь би ахын хажуугаар мэдэмхийрч орж ирээд заасан юмыг нь давхар сураад байж л дээ. Нөгөө багш миний гарыг харсан чинь яг л төгөлдөр хуурчны гар байсан гэнэ. Тэгээд дээрээс нь өөрөө сонирхоод байдаг. Тийм болохоор аавд “дараа жил аваад ирээрэй. Их сайн хөгжимчин болохоор хүүхэд байна” гэсэн. Ингэж л хөгжим бүжгийн коллежид орж байлаа. Ерөнхийдөө аав маань энэ замд хөтлөн оруулсан гэж болно.

-Төгөлдөр хуурыг хөгжмийн хаан гэж ярьдаг. Анх тоглож сурч байхад юу нь илүү сайхан санагдсан бэ?

-Тухайн үед европ хөгжим дэлгэрээгүй байлаа. Аав минь анх төгөлдөр хуур авчрахад бидний хувьд огт танихгүй хүнтэй уулзсан мэт л санагдаж билээ.  Анх их л сониучирхан тоглож байснаа санадаг. Ер нь төгөлдөр хуур 70, 80 хүнтэй оркестрийн дуугаралтыг ганцаараа гаргаж чаддаг онцлогтой хөгжим. тиймээс хөгжмийн хаан гэж нэрлэдэг юм.

-Одоо манай дуурийн дуучид гадаадад улсынхаа нэрийг гаргаад мундаг байна. Таныг ажиллаж байсан үеэс хойш дуучдын ур чадвар, түвшин хэр өөрчлөгдсөн гэж боддог вэ?

-Би дуурийн театрт есөн жил ажиллаад итали руу сургуульд явсан юм. Тэнд долоон жил сурахдаа итали хэл сурсан. Хэл мэддэг болчихоод эргээд дуурийг харахаар өөр санагддаг юм билээ. Үүнээс гадна дуурийг эх оронд нь сурч, тэдний школ ямар мундаг болохыг мэдэрсний дараа ялгааг нь маш тодоор хардаг. Үүний нэгэн адил техник технологи хөгжихийн хэрээр залууст том боломж гарч ирж байна. Youtube-ээс хүссэн бичлэгээ үзэж болно. Нотоо интернэтээс татаж аваад хүссэнээ сурч болно. Гэтэл бидний үед ийм боломж байсангүй. Хэрэгтэй ая нь ихэвлэн пянзан дээр бичигдсэн байдаг. Тэр нь барагтай л бол олдохгүй. Харин одоо бүх юм нээлттэй болсон тул залуу үе хурдан өсөн дэвжиж, нүд нь нээгдэж байна. Өнгөрсөн үетэй харьцуулахад хамаагүй давуу талтай болсон гэсэн үг. Энэ хэрээр ур чадвар нь улам сайжирч байгаа.

-Та хэдэн шавьтай болоод байна вэ?

-Би 2010 оноос хойш энд багшаар ажиллаж байна. Өнөөдрийн байдлаар 15 сурагчтай байна. Харин төгсгөж гаргасан гэвэл нэг хүүхэд бий. Жилд 1-2 хүүхэд л авч байгаа шүү дээ. Тэгэхээр төгссөн хүүхэд маань намайг ирэхэд 8, 9 дүгээр ангид байсан гэсэн үг. Төгөлдөр хуурч бэлдэнэ гэдэг нарийн ажил. Энэ сургууль чинь сонирхогч биш мэргэжлийн хөгжимчин бэлдэж байгаа гэдэг утгаараа шалгуур өндөр. Элсэж орсон хүүхэд төгсөн төгстлөө надтай хамт энэ өрөөнд ганцаарчилсан бэлтгэл хийдэг юм. Шавь төвтэй сургалтыг жинхэнэ утгаар нь хийдэг гэж болно.

-Авьяастай хүүхэд анхнаасаа мэдэгддэг үү?

-100 хувь урьдчилан олж харах хэцүү. Гэхдээ ерөнхий хана бол байна. Жишээ нь, элсэлтийн шалгалтын үеэр юу ч мэдэхгүй жаахан хүүхдийг ганц хоёр удаа хараад дүгнэлт хийх хэцүү. Тиймээс эхний ээлжинд бие бялдар, гар хурууны байдал, сонсгол зэргийг харж сонгодог. Бусдаас арай нүүрэмгий, цог золбоотой хүүхэд сонгож авахыг хичээнэ. Миний хувьд есөн жил багшилж байгаа ч одоо болтол туршлага суугаагүй л байна. Урлагийн хүний ерөнхий зан төрх байдаг даа. Дайчин, юмыг тултал нь хийдэг, хийж байгаа зүйлдээ дуртай, тайзан дээр гараад оргилсон, гайхуулсан, омголон гэх мэт. Иймэрхүү зан чанар яваандаа суух эсэхийг урьдчилж мэдэхэд хэцүү л дээ.

Төгөлдөр хуур 70, 80 хүнтэй оркестрийн дуугаралтыг ганцаараа гаргаж чаддаг онцлогтой

-Монгол төгөлдөр хуурчдын зэрэг зиндаа олон улсад ямар түвшинд байдаг бол?

-Дуурийн дуучид маань дэлхийн хэмжээнд гарчихлаа. Төгөлдөр хуурчид ч гэсэн түвшингээ ахиулах гээд үе үеийн багш нар хичээж л байна. Ерөнхийдөө дэлхийн түвшин рүү дөхөж байгаа гэж дүгнэнэ шүү. Төгөлдөр хуур Европт үүссэн, Европын хөгжим гэж ярьдаг. Гэтэл энэ зуунд лав тийм биш байна. Одоо хаана л уралдаан болно, тэнд хятад, япон, солонгосчууд дээгүүр өрсөлддөг болсон. Монголчуудын тухайд мэргэжлийн хөгжимчин болох бүх өгөгдөл нь бий. Юмыг их гоё мэдэрч чаддаг онцлогтой хүмүүс. Тэр ч утгаараа монгол хүнд бүх боломж нь бий. Хамгийн гол нь хөдөлмөрч зан л дутагддаг. Хүүхдүүд илүү сайжрахын тулд улам их хөдөлмөрлөх ёстой. Гэтэл одоо бүх юмаа дутуу хийж, өдөр хоногийг аргацаасан байдалтай байх нь элбэг болж.

-Мэдээж дуурь болгон өөрийн онцлог шинжтэй. Энэ дундаас хамгийн гоё санагддаг, тоглох дуртай дуурь гэвэл алийг нэрлэх вэ?

-Дуурь болгон л сайхан. Гэхдээ энэ дундаас Ж.Пуччинигийн “Тоска” дуурийг онцолъё. Ж.Пуччинигийн дуурь хүний дотоод сэтгэлийг хөгжмөөр чөлөөтэй илэрхийлж болохуйц байдгаараа онцлогтой. Дээрээс нь аялгуу үнэхээр гайхалтай.

-Удахгүй болох тоглолт дээр та аль дуурийн хэсгээс тоглох вэ?

-Ж.Пуччинигийн “Тоска” дуурийн хэсгээс тоглохоор бэлдэж байна. “Тоска” дуурьт хайрын алдартай хоёр хоршил бий. Үүнийг нэгийг тоглох юм. Гол дүрийн хоёр хүний нэг нь дуучин, нөгөө нь зураач. Урлагийн хүмүүсийн дурлалын түүхийг өгүүлнэ гэхээр их гоё романтик сонсогдож байгаа биз. Тэр хоёрын дурлалын дуэтийг Ш.Наранчимэг, М.Даваадорж хоёртой дуулна. Дараа нь метц сопрано хоолойтой гавьяат жүжигчин Р.Доржхоролтой хамт П.Масканигийн Cavalleria rusticana гэдэг алдартай дуурийн нэг гоё ариг бас тоглоно. Энэ бол үнэхээр гоё аялгуутай, хүний дотоод сэтгэлийг хөндсөн ари болохоор сонгосон юм. Мөн багш гэдэг утгаараа зургадугаар ангийн сурагч охинтойгоо хамт Бахын төгөлдөр хуурт зориулсан концертын хэсгээс тоглохоор төлөвлөсөн.

-Сайхан ярилцсанд баярлалаа. Тоглолтод тань амжилт хүсье.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Эртний ховор олдворын наймааг хянаж чадахгүй байна

Цагдаагийн байгууллагад эртний эдлэлийн наймааг хянах ганцхан албан хаагч бий

 0 сэтгэгдэл


Энэ сарын эхээр Эрүүгийн цагдаагийн албаныхан иргэдээс ирүүлсэн мэдээллийн дагуу мөрдлөг явуулж, 80 сая жилийн насжилттай Протасератопс үлэг гүрвэлийн чулуужсан бүтэн ясыг хоёр этгээд хууль бусаар бусдад худалдаалах гэж байсныг илрүүлэн хурааж авчээ. Өмнөговь аймгийн иргэн М үлэг гүрвэлийн бүтэн яс олж, эртний эдлэл, палеонтологийн олдвор зуучлагч Г-д мэдэгдсэнээр бусдад худалдах гэж байсан аж. Энэ мэт хэргийн мөрөөр бэдэрвэл түүхийн ховор эд зүйл, олдвор, эртний эдлэл хайдаг, борлуулдаг, хилээр гаргадаг сүлжээг илрүүлэх бололцоотой.

Гэхдээ үүнд учир их бий. Эртний олдвор, түүхийн ховор үнэт эдлэл, үлэг гүрвэлийн яс зэрэг нь соёлын биет өвд хамаардаг бөгөөд түүнийг хамгаалах, хууль бус наймааг илрүүлэх, хянах тогтолцоо манай улсад хараахан бий болоогүй. Үүнийг далимдуулан түүхийн болон археологи, палеонтологийн нэн ховор эд зүйлсийг хилээр гаргах, завших сонирхолтой бүлэглэл ч хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулсаар байгаа юм.

Харин хууль бус наймааг санхүүжүүлдэг, зуучилдаг, захиалдаг, худалдан авч хилээр гарган борлуулдаг “гол тоглогч” нь эртний эдлэлийн дэлгүүрийн эзэд биш  байгаа гэх хар эрхгүй төрнө.

ЭРТНИЙ ЭДЛЭЛИЙН ДЭЛГҮҮРИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГ ХЯНАЖ ЧАДАХГҮЙ БАЙНА

Эртний эдлэлийн дэлгүүрийн эзэд соёлын биет өвийг хууль бусаар олж авч, борлуулдаг болох нь цагдаад өгсөн гэмт хэрэгтнүүдийн мэдүүлгээс тодорхой байгаа. Тухайлбал, хоёр жилийн өмнө эртний эдлэлийн дэлгүүр ажиллуулдаг Н.Жагай гэх хүн 32 нэр төрөл бүхий 84 ширхэг эртний үнэт эдлэл, түүхийн олдвор хилээр гаргах гэж байгаад баригджээ. Тэрбээр нийслэлд эртний эдлэлийн дэлгүүр ажиллуулж байхдаа дээрх их хэмжээний эдлэлийг хуримтлуулсан гэж мэдүүлсэн байдаг. Мөн хилээр түүхийн үнэт эдлэл гаргах гэж байгаад баригдсан Ё гэгч түүхийн дурсгалд тооцогдох эд зүйлс, үнэт эдлэлүүдийг эртний эдлэлийн дэлгүүрээс авсан гэж мэдүүлжээ.

Монгол Улсын хэмжээнд эртний эдлэл зарж, борлуулах зөвшөөрөлтэй 100 гаруй дэлгүүр бий. Үүний тал хувь нь нийслэлд үйл ажиллагаа явуулдаг гэсэн тоо байна. Гэхдээ эдгээрийн дийлэнх нь хуулбарласан болон энгийн хэрэглээний эд зүйлс худалдаалдаг аж. Харин жинхэнэ “акул”-ууд эртний эдлэлийн эх хувийг хөрөнгө чинээтэй эрхмүүдийн хүрээнд нууцаар наймаалдаг тухай Эрүүгийн цагдаагийн албаныхан ярьж байна. Энд үндэсний түүхийн музейн сан хөмрөгийн эрхлэгч асан Б.Энхбатын 1073 ширхэг үзмэр, дурсгал хулгайлан, заримыг нь бусдад дамласан хэргийг дурдах нь илүүц биз. Өнгөрсөн онд л гэхэд эртний эдлэлийн томоохон ченж а гэгч 1.3 тэрбум төгрөгөөр бурхан худалдаалсан нь тогтоогдсон ч хуулийн хариуцлага хүлээлгэх боломжгүй байгаа талаар цагдаагийн албаныхан ярьж байна. Уг нь хуулиар түүхийн ховор эд зүйл, олдворыг худалдан борлуулбал нь эрүүгийн хариуцлага хүлээх ёстой. Гэхдээ өмчлөгч нь бусдад худалдсан тохиолдолд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх хуулийн заалт байдаггүй учраас цагдаагийнхан хууль “мөргөөд” орхидог байна. 1.3 тэрбумын бурхны наймаа ч энэ жишгээр хуулийн цоорхойгоор өнгөрсөн байх талтай. Мөн улсын хэмжээнд эртний эдлэлийн дэлгүүрийн эздийг “тагнах”, соёлын биет өвийг хамгаалах, хяналт тавих, мөрдөн шалгах үүргийг ганцхан албан хаагч гүйцэтгэдэг гээд бод доо. ганц албан хаагч тэр олон дэлгүүр, түүнийг тойрсон наймаа, үнэт эдлэлүүдийн шилжилтийг хянана гэдэг боломжгүй. Өөрөөр хэлбэл, эртний эдлэлийн наймаа, түүхийн ховор эд зүйлийн шилжилт, хадгалалт төрийн хяналтаас гадуур байгаа гэсэн үг.

Итали, Франц, Швейцар, Япон зэрэг олон орон соёлын өвийг хамгаалах, энэ төрлийн худалдааг хянах, мөрдөн шалгах тусгай цагдаагийн газартай байхад манайд ядаж хэлтэс ч алга. Эрүүгийн цагдаагийн III хэлтэст харьяалагдах ганц албан хаагч нь хүч хүрдэггүй байдалтай олон жилийг өнгөрөөж байгаа юм.

ХИРГИСҮҮР, БУЛШ БУНХАН ТОНОДОГ БҮЛЭГЛЭД ХЭН ЗАХИАЛГА ӨГДӨГ ВЭ

Хилээр гарч буй эртний эдлэлийн тодорхой хувь нь нэн эртний үед хамаарах эд зүйл байх нь олонтаа. Энэ хэрээр монголчуудын түүхийн үнэт өвийг хадгалж буй хиргисүүр, булш бунхныг тонох хэрэг цөөнгүй гардаг тухай ШУА-ын түүх, археологийн хүрээлэнгийн мэргэжилтэн ярьж байна. Манай улсын нутагт хүннүгийн үеийн булш 10 мянга, хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр 7000, дөрвөлжин булш 3000 гаруй байдаг гэсэн тоо баримт бий. Гэтэл хиргисүүрийг тонож, үнэт эд зүйлийг цөлмөдөг бүлэглэл байдгийг мэргэжилтнүүд үгүйсгэхгүй байна. Өнгөрсөн онд ШУА-аас зохион байгуулсан нэгэн хурал дээр 31 хиргисүүр булш тоногдсоны 29 нь орон нутгийн иргэдийн оролцоотой байсан гэдэг баримт ч бас байна. 2017 онд Дархадын хотгорын хоригийн ам хэмээх газар Монголын эзэнт гүрэн болоод дундад зууны үед хамаарах 40 гаруй булшийг ухсан хулгайчдыг илрүүлэн цагдаагийнханд мэдэгдэж байжээ. Мөн орон нутгийн иргэд болон алтны нинжа нар металл илрүүлэгч ашиглан хиргисүүрийг гаднаас нь тандаж тонодог болсон тухай археологичид ярьж байгаа юм. ШУА-ынхан хиргисүүр тоносон хэргийн тухай цагдаагийн байгууллагад мэдэгддэг боловч хэн, хэзээ тоносныг илрүүлэх боломж хомс байдаг аж. Цагдаагийн байгууллагад өнгөрсөн онд Хөвсгөл, Ховд, Баян-Өлгий, Архангай зэрэг аймагт булш хиргисүүр тоносон хэрэг бүртгэгдсэн боловч эзэн холбогдогчийг илрүүлж чадаагүй аж. Нийслэлд суугаа ганц байцаагч тэр бүгдийн араас хөөцөлдөх хүч хүрэхгүйгээс орон нутгийн цагдаагийн байгууллагын мэдээллийг хүлээж суухаас өөр аргагүйд хүрдэг байна. Булш хиргисүүр тонодог бүлэглэл байгааг тодорхой мэдэж байгаа ч илрүүлж чадахгүй байна гэдэг хяналт султай шууд холбоотой. Үүнийг нарийн тодорхойлохын тулд эртний эдлэлийн дэлгүүрийнхэн ч захиалга өгдөг эсэхийг нягтлах боломж алга.

ЭРТНИЙ ЭДЛЭЛИЙН ДЭЛГҮҮРҮҮДИЙГ ХЯНАЛТААС АЛДЖЭЭ

Нөгөөтэйгүүр, эртний эд өлгийн зүйлс цуглуулдаг, түүгээрээ үзэсгэлэн гаргадаг хүмүүс захиалга өгч булш бунхан ухдаг бүлэглэлийг санхүүжүүлдэг байж болзошгүй талаар мэргэжилтнүүд ярьсан. Эртний эдлэлийн хууль бус наймааг хуулиар зохицуулахгүй бол өөр аргаар тэмцэх боломжгүй гэдгийг мэргэжилтнүүд болон цагдаагийнхан дуу нэгтэй илэрхийлж буй. Уг нь энэ чиглэлээр хяналтын тогтолцоог бий болгохоор Эрүүгийн хуулийн 25 дугаар зүйл болон Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн төсөлд хувь хүмүүсийн гар дээр байгаа эртний эдлэлийг бүртгэх, өмчлөгчид худалдах, үзэсгэлэн гаргах эрхийг олгох зэрэг заалтыг тусгасан ч лобби орж хасагджээ. Мэдээж лоббиг эртний эдлэл цуглуулагч, наймаалагчид хийсэн байх магадлал өндөр. Тэдэнд бүртгэлгүй байх тусмаа эртний эдлэлийн зах зээлд чөлөөтэй хөрөнгөжих бололцоо бий болж байгаа нь ч ойлгомжтой.

ЭРТНИЙ ЭДЛЭЛИЙГ ШИНЖЛЭХ ЗӨВЛӨЛ ХАНГАЛТГҮЙ АЖИЛЛАДАГ

Соёлын биет өвийг хилээр гаргах, хууль бусаар худалдан борлуулах гэж байгаад баригдсан этгээдэд хариуцлага тооцохын тулд тухайн олдвор, үнэт эдлэлийг шинжээчийн дүгнэлтэд тулгуурлах учиртай. Гэтэл эртний эдлэлийн мөн чанар, хамаарах хүрээг тогтоох ёстой зөвлөл дүгнэлтээ гаргаж чаддаггүйгээс хууль зөрчигчид ял завших тохиолдол гарч байна. Тус зөвлөлийнхөн нэрэлхүү байдлаасаа болж шинжилгээ, дүгнэлтийн ажилдаа ШУА-ын түүх археологийн хүрээлэнгээс туслалцаа авдаггүй нь ч үүнд нөлөөлдөг бололтой. Мөн эртний эдлэлийн шинжээчийн чиглэлээр бэлтгэгдсэн боловсон хүчин манайд хомс байдаг нь ч нөлөөлдөг. Гэтэл Итали улсад эртний Ромын Цезарийн зөвхөн аягуудыг нь судалдаг 300 гаруй шинжээч байдаг аж. Мөн хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр зөвхөн Занабазарын ур хийцээр мэргэжсэн шинжээч үйл ажиллагаа явуулж байна. Монголоос гарсан эртний эдлэл, үнэт зүйлс Бээжин хотын Пан Жиа Юан зах дээр очдог бөгөөд тэнд монголчуудын түүхээр мэргэжсэн шинжээч зах зээлийн үнэлгээ тогтоогоод суух жишээтэй. Гэтэл бид хураагдсан үнэт эдлэлээ хэний эдэлж байсан, хэдий үед хамаарах олдвор болохыг нарийн тогтоох чадваргүй байгаа нь харамсалтай.

ХУУЛИЙН ГАРЦЫГ НЭЭВЭЛ ЭДИЙН ЗАСАГТ ҮР НӨЛӨӨГӨӨ ҮЗҮҮЛНЭ

Манай улсад соёлын биет өв, түүхийн хосгүй үнэт зүйлс 777 бүртгэгдсэний 320 нь зоос аж. Удахгүй улсын болон орон нутгийн музейд хадгалж байгаа эртний эдлэл, түүхийн үнэт зүйлсийн тооллогын дүн гарна. Rich нэртэй тус хөтөлбөрийн хүрээнд Монголын ард түмний хөрөнгө болох эртний эдлэлийн бүртгэл тодорхой болох юм. Харин иргэдийн гар дээр байгаа, ченжүүдийн мэдэлд буй эртний эдлэл, үнэт зүйлсийг хэрхэн тоолох нь тодорхойгүй. Тэдний дунд хийгдэж буй далд зах зээлийг ч хянах боломж хуулиар алга. Хэрэв Эрүүгийн болон Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульд өмчлөгч нь эртний эдлэл, нэн ховор үнэт зүйлсээ бүртгүүлэх, худалдах, үзэсгэлэн гаргах заалтыг суулгаад өгчихвөл төр энэ чиглэлд хяналтаа тогтоож чадна. Нөгөөтэйгүүр далд зах зээлийг ил гаргаж, татварын бааз нэгээр нэмэгдэх сайн талтай. Мөн цагдаагийн байгууллагад эртний эдлэл, хууль бус наймаагаар мэргэшсэн хэлтсээ байг гэхэд тасаг нээж өгснөөр эртний эдлэлийн дэлгүүрүүдийг хянах, хиргисүүр, булш тоногчдыг илрүүлэх, хуулийн цээрлэл хүлээлгэх боломж нэмэгдэнэ. Цаашлаад төрөөс завшсан мөнгөө эртний эдлэл болгон хадгалдаг цагаан захтнуудын тоог хязгаарлах боломж бүрдэх юм. Харин одоогийн нөхцөлд гаалийн байцаагч, хилийн тагнуулын албанд найдахаас өөр гарцгүй билээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Засгийн газраас Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолчдод туслах шийдвэр гаргалаа

 0 сэтгэгдэл


Өнөөдрийн Засгийн газрын ээлжит хуралдаанаас хөгжмийн зохиолчдын эмчилгээнд зориулж Засгийн газрын нөөц хөрөнгөөс 20 сая төгрөг гаргахаар шийдвэрлэжээ. 

Тодруулбал, Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Б.Шарав, Төрийн хошой шагналт, Ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров нарын эмчилгээний зардалд зориулж тус бүр 10 сая төгрөгийг Засгийн газрын нөөц сангаас гаргахаар болжээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

"Хүннү рок" урсгал санаачлагч залуус найман сая хандалт авчээ

 0 сэтгэгдэл

Хөгжим сонирхогчдын дунд рок хөгжмийн цоо шинэ урсгалыг бий болгож байна гэж үнэлэгдсэн Монголын "The HU" хамтлагийн дуунууд youtube-д найман сая гаруй хандалт авч, Орос, Герман болон Америкийн хэвлэлүүд тэднийг онцолж байна. “Hunnu Rock” гэж нэрийдсэн уг урсгалыг санаачлагч залуус монголын уламжлалт хөөмий, морин хуурыг роктой гайхамшигтай хослуулжээ. 

Ирэх хавар анхны цомгоо "Гэрэгэ" нэртэй гаргахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд хамтлагийн залуус Европын зарим орнуудаар аялан тоглолт хийж яваа юм. Доорх холбоосоор тэдний уран бүтээлийг үзэж болох юм.

https://www.metal-hammer.de/ro...