A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/91/

Шинэ зохицуулалт Монголыг модоо барихад хүргэх вий

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/91/

Шинэ зохицуулалт Монголыг модоо барихад хүргэх вий


Мөнгөөр бялхаж байсан сайхан цагаа дурсья. 2011 онд Монголд орж ирсэн гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт түүхэн дээд түвшин буюу 4.7 тэрбум ам.долларт хүрч, эдийн засгийн өсөлтөөрөө дэлхийд цойлж байсан үе. Дэлхий нийтийн анхаарлын төвд монголчууд л байлаа шүү дээ. Гэтэл 2012 онд баталсан Стратегийн ач холбогдолтой салбарт Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтыг зохицуулах тухай хуулийн улмаас энэ амжилт маань навс унаж, бид тавхан жилийн дотор амаараа шороо үмхсэн. Хямралаас гарч, төсвийн алдагдлаа нөхөхийн тулд гадаад зах зээл дээр бонд босгож, өр тавьсны балаг одоо ч дуусаагүй байна. ОУВС-гийн ачаар өөрсдөө бүсээ чангалсан ч хөрөнгө оруулагчдаа тогтоон барих боломж гадаад, дотоод орчинд уг нь бүрдчихээд байна. Харамсалтай нь, манай эрх баригчид үүсэн бүрэлдэж буй таатай нөхцлийг улам бэхжүүлэн, тэлж ашиглахын оронд дахиад л бусдыг царайчилж, бүсээ чангалсан өмнөх түүхээ давтах эрсдэлтэй шийдвэр гаргав.


30 хувийн татвар нь лицензийн наймааг улам дэвэргэнэ


Энэ оноос эхлэн лицензийн наймааг зогсоож, төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэх нэрийдлээр тусгай зөвшөөрлийн эцсийн эзэмшигчээс 30 хувийн татвар авч эхэлсэн. Гэтэл энэ зохицуулалт ДНБ- ий 6-7 хувьтай тэнцэх валют оруулж буй хөрөнгө оруулагчдыг үргээгээд зогсохгүй ил тод уул уурхайг боомилж, Монголыг модоо барихад хүргэнэ гэдгийг шинжээчид хэлж байна. Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайдын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын зөвлөх Т.Цогтбаяр “Хөрөнгө оруулагчдыг боомилсон зохицуулалт. Монголд ямар ч хөрөнгө оруулагч орж ирэхгүй. Яагаад гэвэл хайгуул гэдэг өөрөө 100 хувь эрсдэл. Үүнийг үүрэх гээд орж ирсэн компаниудад дахиад 30 хувийн татвар төлнө гэдэг аюултай” хэмээв. Харин үнэт цаасны MIBG компанийн гүйцэтгэх захирал А.Билгүүн үүнийг “Худалдааны бус харин хөрөнгө оруулалтаас авч буй татвар гэж ойлгох нөхцөл үүслээ” хэмээв.

Тэрбээр “Татварын хувь хэмжээ, нөхцөл энэ байгаа чигээрээ цааш үргэлжилбэл Монголд жинхэнэ геологи хайгуулын судалгаа хийдэг компаниуд үлдэхгүй, хөрөнгийн бирж дээр хувьцаагаа арилжаалдаг компаниудын хувьд ажиллах орчин байхгүй болно” гэж дүгнэлээ. Уг нь өнгөрсөн долоо хоногт Канадын Торонто хотноо болсон уул уурхайн хөрөнгө оруулагчдын 86 дахь удаагийн чуулга уулзалт (PDAC)-д УУХҮ-ийн сайд оролцох үеэрээ “Уул уурхайг ил тод болгоход хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил ус, агаар мэт хэрэгтэй байна” хэмээн Блумберг телевизэд өгсөн ярилцлагадаа онцолсон. Хөрөнгийн зах зээл дээр хувьцаагаа арилждаг компаниуд хайгуулын мэдээлэл нь үнэн бодит, ил болох тусам ханш нь өсөж хөрөнгө босгох боломж нэмэгддэг. Мөн хөрөнгө оруулалтын сангууд болон хувь хүн, бусад тоглогчоос мөнгө татахын тулд ил тод өрсөлддөг эрүүл засаглалтай. Тиймээс ийм компаниудын оролцоо хэдий чинээ ихэснэ манай улсад уул уурхай төдий чинээ хариуцлагатай хөгжинө гэсэн үг юм. Манай улсад 702 сая ам.долларын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт 2017 онд орж ирсний 79 хувь буюу 554.5 сая нь уул уурхайн салбарт хамаарч буй. Харин уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалтын бараг 10 хувийг Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулдаг, гадаадын хөрөнгийн зах зээл дээр бүртгэлтэй 4-5 компани хайгуулын үйл ажиллагаагаар дамжуулан бүрдүүлжээ.

Гэтэл Ашигт малтмал, газрын тосны газрын статистик мэдээллээр бол 2017 онд улсаас 12 тэрбум 255 сая төгрөгийг хайгуул, судалгаанд зарцуулсан байх юм. Өөрөөр хэлбэл, уг хоёр тоог харьцуулбал, гаднын компаниуд найм дахин их, ДНБ-ий 0.4 хувьтай тэнцэх хөрөнгийг манай хайгуулын салбарт оруулсан байна. АМГТГ-ын статистикаар олон улсын хөрөнгийн зах зээлд бүртгэлтэй 19 компани манай улсад үйл ажиллагаа явуулдаг. Гадаад, дотоод орчин одоохондоо эерэг байгаа нь эрүүл засаглалтай уул уурхайн компаниуд манай улсад хөрөнгө оруулалт хийх таатай боломж болж буй. Гэвч салбарын хөрөнгийн эх үүсвэр, мөнгөний урсгалыг тооцохгүйгээр ийм хавтгайрсан зохицуулалт хийх нь нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохлохоос өөрцгүй шийдвэр болно. “Хувьцаа борлуулсны орлогоос тэртээ тэргүй хувьцаа эзэмшигчид татвар төлдөг. Тиймээс ингэж давхардуулан ногдуулах шаардлага байхгүй. Төсвийн орлого бүрдүүлэх гэж байгаа бол бусад төрлийн хураамжаа нэмж болно шүү дээ. Нөгөөтэйгүүр, бидэнд уурхайг дагаж бий болох бүтээн байгуулалт, түүнээс олох орлого амин чухал” хэмээн Т.Цогтбаяр тайлбарлаж байна. 0.5-1 сая ам.долларын үнэд хүрэх тусгай зөвшөөрлийн 30 хувийг авах нь чухал уу, эсвэл түүнийг дагаж орж ирэх 100 сая ам.долларын бүтээн байгуулалт улсад илүү хэрэгтэй юу. Нэг уурхайг дагаад боловсруулах үйлдвэрээс гадна барилга байгууламж, худалдаа, авто болон төмөр зам гээд дэд бүтцүүд үүснэ.

2017 онд гаднын компаниудын оруулсан хөрөнгө оруулалт улсынхаас найм дахин их

Тэгэхээр нэг сая ам.доллараас авах гээд байгаа 300 мянган ам.доллар чинь дээрх салбаруудаар дамжиж 10 сая ам.доллар болж өсөхөөс гадна ажилчдын гараар дамжин, эдийн засагт өчнөөн арван саяараа цутгана. Үүнийг татварын хуулийн өөрчлөлтийг боловсруулж буй эрхмүүд ялгаж салган, сайтар тунгаах учиртай болох нь. Монголын уул уурхайн салбарт томоос том ангал үүссэн нь үнэн. Нэг талд нээлттэй, хариуцлагатай, ил тод компаниуд. Нөгөө талд нь хөрөнгийн эх үүсвэр нь тодорхойгүй, лицензийн наймаа гээчийг жинхэнэ гааруулагчид бий. Монголын Уул уурхайн ассоциацийн гүйцэтгэх захирал Д.Энхболдын хэлснээр хайгуулын лиценз авсан атлаа ажил хийхгүй, мэдээллээ өгөхгүй, зүгээр л мөнгөний оронд гүйлгээнд ашигладаг хэрэгсэл болгоод байгаа явдлыг мэдээж зогсоох хэрэгтэй.

Гэхдээ эрүүл хөгжиж байгаа хэсгээ боомилж, тэдний цаана байгаа мянга мянган хувьцаа эзэмшигчдэд алагчлалтай үйлчлэх татварын орчин байх учиргүй. Харин бүртгэлээ сайжруулж, яг л НӨАТ-ын хар машин шиг татварын бааз суурийг өргөжүүлэх шийдлүүд хэрэгжүүлж байж үр дүнтэй болно хэмээн энэ салбарт хал үзэж, халуун чулуу долоосон мэргэжилтнүүд анхааруулж байна. Уул уурхайн салбарыг хөрөнгийн зах зээлтэй холбох ажил ид өрнөж буй. Өөрөөр хэлбэл, монголчуудын амьжиргааны тулгуур салбар мэдээллээр өдөөгдөж, мөнгөний урсгал нь гол хувьцаа эзэмшигчээ дагадаг эмзэг орчноос шууд хамааралтай болно гэсэн үг юм. “Монголын хөрөнгийн бирж давхар бүртгэлийн систем нэвтрүүлснээр гадаадын биржид бүртгэгдсэн сайн засаглалтай, хариуцлагатай компаниуд Монголд хөрөнгө оруулах боломж нээгдэж байна” хэмээн А.Билгүүн дүгнэв. Тиймээс эрүүл засаглалтай компаниудын хувьцааны ханшид сөргөөр нөлөөлж, Монголын үнийг унагах эрсдэл шинээр нэмэгдэж байгаа нь шийдвэр гаргагчдыг алдах эрхгүйг сануулж байна.


A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Монголын компаниуд $4 тэрбумын үнэлгээгээ алдав

Өнгөрсөн онд уул уурхайн компаниудын борлуулалт, ашиг өссөн ч хувьцааны ханш нь тийм ч таатай өнгөрсөнгүй

 0 сэтгэгдэл


Өнгөрсөн оныг уул уурхай, түүхий эдийн зах зээлд сэргэлт авчирсан жил байлаа хэмээн эдийн засагчид, томоохон компаниуд дүгнэсэн. Нүүрс, зэс, алт, төмрийн хүдэр, хөнгөн цагаан гээд голлох түүхий эдийн үнэ харьцангуй тогтвортой байсан, тэдгээрийн эрэлт, хэрэглээ нэмэгдсэнээс ийн дүгнэсэн хэрэг. Харин хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй уул уурхайн компаниудын үнэлгээ тэр хэрээр өссөнгүй. “Би Эйч Пи Биллитон”-ын хувьцааны ханш хоёр гаруй хувиар буурсан нь харьцангуй тогтвортойд тооцогдож байгаа бол бусад топ компаниудын үнэлгээ 2018 онд 10-30 хувиар буурчээ. Харин Монголд үйл ажиллагаа ажиллагаа явуулдаг компаниудын үнэлгээ дунджаас хоёр дахин хурдтай буюу 30-60 хувиар унасан байна. Товчхондоо бол өнгөрсөн онд Монголын компаниуд дөрвөн тэрбум ам.долларын үнэлгээгээ алдсан гэсэн үг.

Нью-Йоркийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй “Туркойз Хилл Ресурс” компани өнгөрсөн онд зах зээлийн үнэлгээ нь долоон тэрбум ам.доллараас 3.2 тэрбум ам.доллар болж, 3.8 тэрбум ам.долларын үнэлгээгээ алдаад байна. Тус компанийн нэгж хувьцааны ханш 2018 оны эхэнд 3.5 ам.доллараар үнэлэгдэн арилжаалагдаж байсан бол оны сүүлийн өдөр 1.65 ам.доллар болж, 55 хувиар буурчээ. Гэхдээ 12 дугаар сарын сүүлийн хагаст АНУ-ын хувьцааны зах зээлийн уналтыг дагаж, хувьцааны ханш нь унасан гэдгийг тодотгох хэрэгтэй. Уг компанийн үнэлгээ шууд Оюутолгой төслийн үнэлгээ юм. Монголын хамгийн том орд, хөрөнгө оруулалт, эдийн засгийн хамгийн гол бенчмарк гэж тодорхойлогддог тус компанийн үнэлгээ 55 хувиар унасан нь Монголын улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдлыг хөрөнгө оруулагчид хэрхэн дүгнэж буйг харууллаа гэсэн үг.

Олон улсын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй, Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг компаниуд ихэвчлэн Торонто болон Хонконгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй байдаг. Торонтогийн хөрөнгийн биржид хайгуулын шатны компаниуд бүртгэлтэй бол Хонконгийн хөрөнгийн биржид нүүрсний олборлогч компаниуд бүртгэлтэй байгаа юм. Тус хоёр биржид бүртгэлтэй компаниудын хувьцааны ханш хэрхэн өөрчлөгдсөнийг графикаас тодорхой харах боломжтой.

Торонтогийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг хайгуулын компаниудын үнэлгээ 50-71 хувиар буурсан байна. Хэдий тус биржийн гол индекс TSXV Composite index 2018 онд 34 хувиар унасан ч Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг компаниудын үнэлгээ түүнээс хоёр дахин илүүгээр буурчээ.

Өнгөрсөн оны тавдугаар сард тус биржид IPO хийсэн “Степпе гоулд” компанийн хувьцааны үнэ хоёрдогч зах зээлийн арилжаа эхлэхэд 1.84 канад доллар байсан бол 12 дугаар сарын 30-нд 0.84 канад доллараар хаагдаж, 54 хувиар буураад байна. Өөрөөр хэлбэл, энэ хугацаанд 40 сая канад долларын үнэлгээгээ алджээ. Тус компани Дорнод аймагт алтан цагаан овоогийн алтны үндсэн орд болон хэд хэдэн алтны хайгуулын тусгай зөвшөөрөл эзэмшдэг. Торонтогийн хөрөнгийн биржид IPO хийж, 25 сая ам.доллар амжилттай босгосон. Уурхайгаас 2018 оны сүүлээр анхны бүтээгдэхүүнээ гаргаж авна гэж төлөвлөж байсан ч хойшлуулж, 2019 оны эхний хагас жил болгосон. Уурхайн олборлолтоо эхлүүлэх бүх бэлтгэлээ хангасан хэмээн компанийн зүгээс мэдэгдэж байгаа. Гэвч орон нутгийн иргэд хүчтэй эсэргүүцэж байгаа юм.

Монголд хайгуулын чиглэлээр олон жил тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж буй “Эрдэнэ Ресурс Девелопмент” компани өнгөрсөн онд Монголын хөрөнгийн биржид давхар бүртгүүлсэн нь Монголын уул уурхай болон хөрөнгийн зах зээлд шинэ үзэгдэл. Арваад жил эрчимтэй хайгуул хийж байгаа хөндий төслийн хайгуулын ажил нь дуусаж, олборлолтын шатанд шилжихэд бэлэн болсон. Урьдчилсан байдлаар жилд 50 мянга гаруй унц алт олборлож, найман жил олборлох тооцоо гарсан. Алтны агуулга харьцангуй өндөр хүдрийн биет нээн илрүүлсэн гэдэг нь “Эрдэнэ ресурс” өнгөрсөн онд чамгүй амжилттай ажилласныг илтгэнэ. Гэлээ ч тус компанийн нэгж хувьцааны үнэ торонтогийн биржид өнгөрсөн онд 0.58 канад доллараас 0.22 канад доллар болтлоо буураад байгаа юм. Мөн австралийн үнэт цаасны бирж дээр бүртгэлтэй “Занаду Майнз” компанийн хувьцааны үнэлгээ 2018 оныг 0.28 австрали долларын ханштай угтаж байсан бол оны сүүлийн өдөр 0.1 австрали долларын ханшаар хаагдсан байна. Өнгөрсөн 11 дүгээр сард компани хармагтайн ордын нөөцийн тайланг шинэчилснээ зарласан. 1.9 сая тонн зэс, 4.5 сая унц алт бүхий 598 сая тонн хүдрийн нөөцийг тогтоогоод байгаа. Тус компани өнгөрсөн онд торонтогийн хөрөнгийн биржид давхар бүртгүүлсэн.

Хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй нүүрсний компаниуд алт, зэсийн хайгуулын компаниудтай харьцуулахад арай дээр дүр зурагтай байгаа ч бас л чамгүй үнэлгээгээ алдаад байна.

Хувьцааны зах зээлийн өндөр өсөлт хагарч байна хэмээн шинжээчид дүгнэж байна

Нүүрсний үнэ харьцангуй өндөр, компаниудын олборлолт, экспорт өсөлттэй байхад хувьцааны ханш нь бууралттай байна.

Монголын угаасан коксжих нүүрсний хамгийн том экспортлогч “Энержи ресурс” буюу Mongolian Mining Corporation 2018 онд 4.8 сая тонн угаасан коксжих нүүрс үйлдвэрлэж, 4.3 сая тонныг борлуулсан байна. Энэ нь өмнөх оноосоосоо 21-25 хувийн өсөлт үзүүлсэн гэсэн үг.

• Торонтогийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг хайгуулын компаниудын үнэлгээ 50-71 хувиар буурсан байна. 

• Өнгөрсөн онд “Туркойз Хилл Ресурс” компанийн зах зээлийн үнэлгээ долоон тэрбум ам.доллараас 3.2 тэрбум болж буурчээ. Уг компанийн үнэлгээ шууд Оюу толгой төслийн үнэлгээ юм. 

• “Степпе Гоулд” компанийн хувьцааны үнэ 1.84 канад доллар байсан бол 12 дугаар сарын 30-нд 0.84 канад доллараар хаагдлаа.

Харин компанийн хувьцааны ханш 2018 оны эхний өдрийн арилжаагаар 0.217 хонконг долларын ханштай хаагдаж байсан бол сүүлийн өдөр 0.158 хонконг доллар болжээ. Компанийн хувьцааны ханш нэг жилийн хугацаанд 27 хувиар буурч, зах зээлийн үнэлгээ нь 403 сая хонконг доллараар буурчээ. Ойролцоогоор 50 гаруй сая ам.долларын үнэлгээ алдсан гэсэн үг.

“Саусгоби ресурс” компани 2018 онд 25.8 сая хонконг доллар буюу 3.3 сая орчим ам.долларын үнэлгээ алджээ. Оны эхний өдөр хувьцааны ханш нь 1.32 хонконг доллараар хаагдаж байсан бол 12 дугаар сарын 14-ний өдөр 1.18 хонконг доллар болж, 10 хувийн уналттай байсан байна. Тус компани China Investment Corporation-д 41.8 сая ам.долларын төлбөрөө хугацаанд нь төлж барагдуулаагүйн улмаас дефолтод орсон. Үүнтэй холбоотойгоор торонто, хонконгийн хөрөнгийн биржид хувьцааны арилжаа нь 12 дугаар сарын 17-ноос зогсоод байгаа юм. Өнгөрсөн оны эхний гурван улирлын байдлаар компани 65 сая ам.долларын орлоготой ажилласан гэдгээ мэдэгдсэн байдаг. Энэ нь өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 18 орчим хувиар буурсан гэсэн үг.

Хөшөөтийн уурхайд олборлолт явуулдаг “Мо Эн Ко” компанийн хувьцааны ханш дотоодын бусад компанитай харьцуулахад хамгийн ихээр буурчээ. 2018 оны туршид хувьцааны ханш нь 0.19 хонконг доллараас 0.12 хонконг доллар болтлоо буурсан байна. Зах зээлийн үнэлгээ нь 131.7 сая хонконг доллар буюу ойролцоогоор 17 сая орчим ам.доллараар буурчээ.

Монголын нүүрсний компаниудын хувьцааны ханшийн уналт нь Хятад, АНУ, Австралийн нүүрсний компаниудтай харьцуулахад өндөр байна. АНУ-ын Arch Coal, Австралид үйл ажиллагаа явуулдаг Yancoal Australia, Хятадын China Coal Energy Company зэрэг томоохон экспортлогч болон үйлдвэрлэгч компаниудын хувьцааны ханш 2018 онд 10-13 хувиар л буурчээ.

Өнгөрсөн онд уул уурхайн компаниудын борлуулалт, ашиг өссөн ч хувьцааны ханш нь тийм ч таатай өнгөрсөнгүй. Нэг талаас хувьцааны зах зээлийн өндөр өсөлт хагарч байна хэмээн шинжээчид дүгнэж байна. S&P Metals and Mining index 2016 оны эхнээс 2018 оны эх хүртэл гурав дахин өсөөд байсан бол 2018 онд 27 хувиар буураад байна. Уул уурхайн салбарын гигантуудын хувьцааны ханш ч дунджаар 10-20 хувиар буурсан бол Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг компаниудын ханш 30-70 хувиар буурчээ. Энэ нь Монголын компаниудын эрсдэл дэлхийн бусад компаниудаас багадаа хоёр дахин их гэдгийг тодорхой харуулж байгаа юм. /Asian Mining/

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Импортын шатахуун тонн тутамдаа 82-148 ам.доллараар буурчээ

 0 сэтгэгдэл


УУХҮЯ-аас мэдээлэл хийлээ. Хэвлэлийн бага хурлын үеэр уул уурхайн салбарын  энэ оны эхний 11 сарын  статистик мэдээллийг олон нийтэд хүргэснээс газрын тосны бүтээгдэхүүний чиглэлд дараах мэдээллийг өглөө. 2018 оны 12 дугаар сарын 11-ний өдрийн байдлаар улсын хэмжээнд дунджаар ердийн хэрэглээний 29 хоногийн газрын тосны бүтээгдэхүүний нөөцтэй байна. Үүнд: А-80 автобензин 86, Аи-92 автобензин 30, Дизелийн түлш 23, ТС-1 онгоцны түлш 26 хоногийн нөөцтэй. 

2018 оны байдлаар нийт 1,6 сая тонн газрын тосны бүтээгдэхүүн импортлох төлөвтэй байна. 2018 оны 12 дугаар сард импортлосон газрын тосны бүтээгдэхүүний үнэ өмнөх сартай харьцуулахад тонн тутамдаа 82-148 ам.доллараар буурч, Аи-92 автобензиний үнэ тонн тутамдаа 617 ам.доллар, дизелийн түлш 706 ам.доллар болсон байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Алтны ил тод байдал хумигдаж болзошгүй

Төв банкны алт худалдан авалт 19.8 тоннд хүрчээ

 0 сэтгэгдэл


МОНГОЛ
Дархан-Уул аймгийн иргэн Дорж олборлосон алтаа тушаагаад охиныхоо сургалтын төлбөрийг төлжээ. Ингэснээр намраас хойш чихнээс нь уяатай байсан нэг хонхоо чимээгүй болгосондоо Дорж додигор байна. “Сургалтын төлбөрийн дарамтаас салж санаа амарлаа. Одоо цагаан сар хүртэл их хэмжээний мөнгөний хэрэгцээ гарахгүй” хэмээн тэрбээр өгүүлж байна. Энэ намар Дархан-Уул аймагт Үнэт металлын шинэ лаборатори үүдээ нээж, үйлчилгээгээ бичил уурхайчдад илүү ойртуулсан. Ингэснээр гар аргаар алт олборлодог олон Дорж алтаа төв банкинд тушаахаар айдас тээн Улаанбаатар хотыг зорихоо больж, орон нутагтаа борлуулдаг болсон нь олборлогчдын магнайг тэнийлгэжээ.

Шинэ лаборатори иргэдээс алтыг нь Лондоны үнэт металлын биржийн ханшаар худалдан авч буй нь дэлхийн зах зээл Дарханд нүүдэллэн ирсэн гэлтэй. Энэ сарын 5-ны байдлаар тус лаборатори 107 килограмм алтыг иргэд, аж ахуйн нэгжээс худалдан авсныг төв банк мэдээлж байна. Ингэснээр орон нутагт байгуулсан үнэт металлын шинэ лабораториуд Монгол Улсын алтны нөөцийг зутаатгахад түлхэц болсон. Мөн энэ үед төв банкны алт худалдан авалт 19.8 тоннд хүрсэн нь 2017 оныхоос 3.2 хувиар ахисан дүн. 

Ингэснээр иргэн Доржийн тушаасан эрдэнэс алтны ил тод сүлжээгээр дамжсаар эх орныхоо эдийн засгийн дархлааг тэтгэж, Монголын эдийн засгийн баганыг бататгахад хувь нэмрээ оруулж байна гэсэн үг. Бичил уурхайн олборлолтын сүүдрийг сөхөж, ужгирсан асуудлыг шийдэж, зөв зохион байгуулалт оруулсан нь ийнхүү энгийн иргэдийн амьжиргааны тогтвортой эх үүсвэр болоод зогсохгүй Монголын эдийн засгийн үл ганхах баганыг тулахад чухал нөлөө үзүүлж байна гэсэн үг.

Алт тушаалт өмнөх оны мөн үеэс 3.2 хувиар өсчээ

Гэтэл нэгэн цагт иргэн Дорж Монголын эдийн засагт дэм үзүүлэх нь бүү хэл төр, засаг ч үл шийдэж чадах “шүдний өвчин”ий нэг хэсэг болчихоод байсан нь үнэн. Дорж шиг хувиараа алт олборлогчид “нинжа” хэмээн адлуулж, нийгмээс гээгдсэн мэт амьдарч байсан. Гэтэл бичил уурхайн сүлжээний сүүдрийг сөхөж, хууль бус олборлолтыг албажуулснаар алтны салбар цэгцэрч, нийгмийн нэг “шүдний өвчин” эдийн засгийн амь болчихоод байгаа нь энэ. Дорж өдгөө нөхөдтэйгээ хоршоо байгуулж, хууль, журмын дагуу олборлолт хийдэг болсон. ингэж албан бус олборлолтыг ил тод болгосноор уул уурхай төдийгүй экологи, эдийн засаг, нийгмийг хүлсэн гурвалсан гинжийг тасалжээ.

ЛАТИН АМЕРИК


Монгол Улс ийн албан бус олборлолтыг албажуулж буй бол бичил уурхай энэ салбарын том сүүдэр хэвээр. 1980-аад оны эхээр бичил уурхай дагасан гэрэл, сүүдэр Латин Америкийг дайрч байжээ. 20 дугаар зууны сүүлчээр эхэлсэн уул уурхайн тэсрэлт Латин Америкийн Боливи, Чили, Перу зэрэг улсыг дайрч, уул уурхай дагасан сорилтууд ар араасаа цуварчээ. Эквадор улс л гэхэд одоогоос хэдэн жилийн өмнө мөнгөн усыг хяналтаасаа алдаж, химийн энэ элементийн өмнө өвдөг сөхрөхөд хүрээд байв. Аравхан настай бяцхан хүү Чад мөнгөн усаар тоглож буй гэрэл зураг дэлхий нийтийг цочоож байсан удаатай. Тиймээс энэ асуудлыг шийдэхийн тулд Эквадор алтны бодлогоо нээлттэй болгож, хууль журмаа хөнгөвчилсөн. 

Мөн Боливи, Перу улсад хүүхэд эмэгтэйчүүд уурхай дагасан хүнд хүчир ажилд үрэгдэж, алт олборлолт зах замбараагаа алдсан. Боливийн Засгийн газар, төв банкны алтны худалдааны хөтөлбөр нээснээр алтны далд худалдаачид болон Боливи-Бразилийн хил дээрх ченжийн сүлжээнд том цохилт өгчээ. Ингэснээр тус улсын хууль ёсны алтны үйлдвэрлэл 25 хувиар өсчээ. Боливи дэх алт худалдан авах түргэн үйлчилгээний цэгүүд нь том хотуудад биш уурхайн ойролцоох зам, жижиг суурин зэрэг бичил уурхайчид очиход дэд бүтцийн хүндрэлгүй газруудад чөлөөтэй нээж эхэлсэн байна. 

Дэлхийн №1 эдийн засаг болох Америкийн зарим зах хязгаар нутгуудад бичил уурхайчид алт хайн тэнүүчилдэг бөгөөд аль XIX зуунд ухаж сэндийчсэн хэсгийг дахин онгичиж эхэлсэн тухай CNN агентлаг тусгай сурвалжилга хийн гаргаж байсан юм. Агуу Америкаас эхлээд Ази Африкийн олон орон өнөө хэр уул уурхайн сүүдэр болсон албан бус олборлолттой нүүр тулж байна. Ийнхүү бичил уурхайчдын тоо өсөхийн хэрээр хааж хориглохоос илүүтэй зохицуулах, ил тод байлгах, хамтран ажиллах бодлогыг дэлхийн улсууд чухалчлах болжээ. 

Монгол Улс алт дагасан олборлолтыг ил болгохоор зорьсон. 2012 онд эх орны алтаар эрдэнэсийн сангаа зузаатгахын төлөө алтны нөөц ашигласны төлбөрийг бууруулж, өсөн нэмэгдэх татваргүй болгосон түүхтэй. Ингэснээр төв банкинд алт тушаах иргэн, аж ахуйн нэгжийн тоо эрс нэмэгдсэн юм. Гэтэл энэ хуулийн хугацаа улирч буй 2018 онтой хамт дуусна. Холбогдох албаныхан алтны нөөц ашигласны төлбөр 2.5 хувь байх зохицуулалтыг цааш таван жилээр сунгах санал УИХ-д өргөн барьсан. Монголын эдийн засагт амь тариа болсон энэ хуулийн хугацааг сунгах нь зүйтэй гэж бодлого тодорхойлогчид үзсэн. Гэхдээ зарим төрийн түшээ алтны татварыг өсгөх нь зүйтэй гэсэн саналыг дэвшүүлээд байна. Монгол Улс алтны татварыг өсгөөд, тус таваарын зах зээлийг далд хэлбэрт шилжүүлж, гадаад хөрөнгө оруулагчдыг үргээж байсан гашуун түүх саяхных. Өнгөрсөн жилүүдэд алтны салбарт өрнөсөн ахиц дэвшил, доржийн амьдралын өөрчлөлт, өсөлтийг өндөрсгөсөн татвар, журмууд салхинд хийсгэж болзошгүй юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Монгол нүүрсний шинэ найдвар нь Энэтхэг

Хятадын нүүрсний эрэлт саарах ч Энэтхэгийнх эрчимжинэ

 0 сэтгэгдэл


Нүүрсний зах зээл биднээс алсарч байна. Урд хөршийг чиглэх Монголын нүүрсний экспорт энэ оны эцэс хүртэл түр зогссон. Ирээдүйд энэ зогсолт эрэлтээс шалтгаалан давтагдах эрсдэл ч бий. Гэтэл Хятадын зах зээлд байр сууриа ахиулах өрсөлдөөн улам ширүүсэж, өрсөлдөх чадвар өндөр тоглогчид хүч түрж эхэллээ. Одоогоор Хятадын зах зээлд Австрали, Монгол, Индонез улс нүүрсний нийлүүлэлтээрээ толгой цохиж буй бол тэдэнтэй зэрэгцээд хүчин чадлаа сэлбэсэн Орос хэмээх хүчтэй тоглогч байр сууриа өсгөхөөр зорьж эхэллээ. ОХУ Алс дорнод, Зүүн Сибириэр дамжин нүүрсний экспортоо нэмэгдүүлэхээр төлөвлөж буй нь байршлын хувьд ойр Монголын нүүрсний нийлүүлэлтэд томоохон сорилт болох нь. ОХУ-ын Эрчим хүчний яам 2030 он гэхэд коксжих нүүрсний олборлолтоо 101-106 сая тоннд хүргэх зорилт тавьжээ. Тус улсын коксжих нүүрсний экспортын орлого Монгол улсынхаас хэд дахин  өндөр төдийгүй БНХАУ-ыг чиглэсэн импорт нь жилд хоёр оронтой тоогоор өсөж байна. 

Сүүлийн жилүүдэд Хятад улс нүүрсний хэрэглээгээ хумих бодлого баримталж буй төдийгүй энэ нь хэдийн бодитоор хэрэгжээд эхэлсэн. Дээрээс нь удааширч буй энэ зах зээлийн өрсөлдөөн улам ширүүсч буй нь Монгол зэрэг орныг илүү шахаж эхлэх шинжтэй. Ингэснээр ирэх жилүүдэд түүхий нүүрсээ зараад, экспортын орлого олчихдог байсан бид томоохон сорилттой нүүр тулах нь. Гэтэл Монгол Улс энэ эрсдэлийг тооцож байгаа ч юм алга. Нүүрснээс экспортын орлогынхоо бараг гуравны нэгийг олж, эдийн засгаа тэтгэхээр төлөвлөчихсөн сууна. Гэхдээ гутрах болоогүй. Учир нь нүүрсний зах зээлийн “халим” болох хятадын эрэлт буурахтай  зэрэгцээд тус түүхий эдийн хэрэглээгээр урд хөршийн араас, хоёрдугаарт жагсдаг Энэтхэгийн эрэлт эрчтэй өсөж байна. Тус улсад гангийн үйлдвэрлэл нэмэгдэж, эрчим хүчний эрэлт өссөнөөр Энэтхэгийн нүүрсний хэрэглээ ирэх хоёр жилд БНХАУ-ыг давах төлөвтэй. Гэтэл энэ эрэлтийг нь тус улсын дотоодын олборлолт гүйцэхгүй нь тодорхой болсон тул импортоо өсгөсөөр буй.

Өнгөрсөн есдүгээр сард гэхэд тус улсын дулааны нүүрсний импортын өсөлт сүүлийн гурван жилийн дээд цэгт хүрчээ. Энэ төрлийн нүүрсний импорт бараг 35 хувиар өсөж, 124.6 сая тоннд хүрсэн байна. BP Global-ийн тооцоогоор Энэтхэгийн нүүрсний эрэлт ирэх 10 жилд эрчтэй өснө. Тухайлбал, коксжих нүүрсний импорт 2017 онд 47 сая тоннд хүрсэн бол 2023 онд 58 сая болж өсөх төлөвтэй. Коксжих нүүрсний импортоор өдгөө хятад улс тэргүүлж буй ч энэ манлайллаа алсдаа Энэтхэгт алдсаар, 2023 он гэхэд дэлхийн хамгийн том  нүүрс импортлогчийн байр суурь Энэтхэгт шилжинэ гэж судлаачид дүгнэж байгаа юм. Австралийн Засгийн газрын хийсэн судалгаагаар 2021 онд дэлхийн коксжих нүүрсний импортын эрэлт 326 сая тонн болж нэмэгдэнэ. үүнээс хамгийн ихийг буюу 73 сая тонныг Энэтхэг улс импортлох юм.

Энэтхэгийн нүүрсний хэрэглээ ирэх хоёр жилд БНХАУ-ыг давах төлөвтэй

Учир нь тус улсын хүн амын тоо хурдтай өссөнөөр нүүрс нэхдэг эрчим хүч, барилга, бүтээн байгуулалтын хөгжил хурдасчээ. Мөн тус улсын Ерөнхий сайд Нарендра Моди Энэтхэгийн 1.3 тэрбум иргэнийг эрчим хүчээр бүрэн хангах амлалт өгсөн. Н.Модигийн Засгийн газрын нэр хүндийг өсгөх гол хөзрийн нэг болох энэ амлалтаа биелүүлэхийн тулд Энэтхэгийн албаныхан нүүрсний импортод ээлтэй хандсаар байгаа юм. Ингэснээр нүүрсний эрэлтийн хүндийн төв хүссэн, хүсээгүй хятадаас Энэтхэг рүү шилжих нь тодорхой болов. 

Энэ шилжилтийг эртнээс олж харсан улс орнууд хэдийн ажилдаа оржээ. БНХАУ гэхэд дотоодын хэрэгцээгээ ч хангаж дийлдэггүй атлаа Энэтхэгийг чиглэсэн коксжих нүүрсний хэмжээгээ огцом нэмэгдүүлээд байна. Мөн тус улс дахь Энэтхэгийн компаниуд хилийн чанадын нүүрсний уурхайнуудад хөрөнгө оруулж эхэлсэн. Тухайлбал, тус улсын Adani групп Австралийн нүүрсний салбарт 12 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийжээ. Уг нь Австрали зэрэг улстай харьцуулахад Монгол Улс Энэтхэгтэй илүү ойр. Монголоос 2500 километрийн радиус дотор дэлхийн коксжих нүүрсний импортын 60-70 хувийг ашиглаж байхад энэхүү зах зээлийн 60-70 хувийг 6-10 мянган километрийн цаанаас хангасаар байгаа. Тэгвэл Энэтхэг улстай соёл, улс төрийн нягт харилцаатай, байршлын хувьд зэргэлдээ оршдог манай улсын оролцоо нүүрсний зах зээлд хангалтгүй байсаар. 

Уг нь Энэтхэг улс Монголоос нүүрс худалдан авахад бэлэн гэдгээ илэрхийлж байсан. Тодруулбал, 2011 онд Энэтхэг улсын Ерөнхийлөгч асан Пратибха девисингх Патил Монгол улсад айлчлах үеэр нүүрсний экспортыг хөндсөн. Улмаар “Энержи ресурс” компани 2012 онд туршилтын журмаар Энэтхэг рүү бага хэмжээний нүүрс экспортолжээ. Гэхдээ төд удалгүй зогссон байна. Учир нь энэ туршилтыг тууштай нийлүүлэлт болгохын тулд хилийн шалган нэвтрүүлэх дэд бүтцийг сайжруулж, хүчин чадлыг нэмэгдүүлэн, хилийн боомтыг олон улсын статустай болгох шаардлагатай гэсэн мэргэжилтнүүдийн дүгнэлт гарчээ. Манай нүүрсний импортод Хятад улс ирэх жилүүдэд ч голлох худалдан авагч байх нь тодорхой. Гэхдээ бид зөвхөн урд хөршид борлуулж, нэг улсын татан авалтаас хараат байх бус худалдан авагчаа нэмэх шаардлага тулгарсаар байгаа юм. Монгол Улсын нүүрсний зах зээлээ тэлэх боломжит худалдан авагч нь яах аргагүй Энэтхэг улс болчихоод байна. Үнэнийг хэлэхэд, манай бүс нутгийн буюу Азийн таван зах зээлд (Хятад, Япон, БНСУ, Тайвань, Энэтхэг) дэлхийн нийт коксжих нүүрсний импортын 80 хувь нь ногддог. Гэвч бид тэдний ердөө ганцхан улсад нь нүүрс нийлүүлж байгаа. Ингэхдээ тогтвортой ч бус, байсхийгээд гацаж, зогсолтод өртчихдөг болсон. Хэрэв бид боломжит зах зээлээ ашиглаж чадсан бол өнөөдрийнх шиг ингээд нэг улсыг харан, гар хумхиад суухгүй л байлаа.