A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1158/

Экологийн сүйрлээс болж мөхсөн соёл иргэншлүүд

​Хүн ам өлсгөлөнд нэрвэгдэж бөөнөөрөө үхжээ​

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/1158/


Эзэнт гүрнүүд зөвхөн зэрлэгүүдийн довтолгоо буюу дотоодын дайнаас болж мөхдөггүй. Судалгаанаас үзэхэд эртний хөгжилтэй зарим соёл иргэншил агаарын бохирдол, ой модоо огтолсон, хөрсний чанар муудсан гэх мэт экологийн асуудлаас болж, газрын хөрснөөс арчигджээ.

ХҮРЛИЙН ҮЕИЙН ГАЗАР ТАРИАЛАНЧИД

Ирландын нутаг дэвсгэрээс олдсон амьтдын яс, үлдэгдэлд шинжилгээ хийсэн олон улсын эрдэмтэд ийм дүгнэлтэд хүрсэн байна. Тухайлбал, хөрсөн дэх биохимийн мөчлөг бүр хүрлийн үед буюу 3000 жилийн тэртээд алдагдсан гэнэ. Ясан дахь 15N буюу азотын изотоп хэтэрсэн нь экосистемд хүний оролцоог гэрчилнэ. Хүрлийн сүүл үед энэ бодисын хөрсөн дэх агууламж огцом өссөн бөгөөд хэзээ ч анхны хэмжээндээ буцаж очоогүй байна. Онгон байгальд азот хөрсөнд хуримтлагдах боловч тэндээс байнга гадагшилдаг тул тэнцвэрээ хадгалдаг. Гэтэл эртний газар тариаланчид ой модыг огтлон цэвэрлэж, тариалангийн талбай, малын бэлчээр болгосон нь уг тэнцвэрийг алдагдуулснаар ирландын хөрсний экосистемийг бүрэн өөрчилжээ. Эрдэмтдийн ярьснаар ийм дүгнэлтийг дэлхийн бусад бүсэд мөн адил хийж болно. Өөрөөр хэлбэл хүмүүс урьд төсөөлж байснаас нэлээд эрт байгалийг өөртөө зохицуулан өөрчилж эхэлсэн аж.

МАЙЯ ИНДИАНЧУУДЫН УСТГАСАН ОЙ

Америк, Канадын судлаачид биохимийн мөчлөг алдагдаж, улмаар хөрсний агууламж ядуурсан явдал Майя Индианчуудын соёл иргэншил мөхөх шалтгаан болсон гэж үзэж байна. Мексикийн өмнөд нутгийн Чичинканаб, Сальпетен, Итцан нууруудын ёроолоос авсан органик үлдвэрт шинжилгээ хийсэн байна. Улмаар Майячуудын тосгод том хот болон өргөжих явцдаа их хэмжээний ой огтолж, тариалан эрхэлсэн нь хөрсний чанарыг муутгасан гэж дүгнэв. Эрдэнэ шиш гэх ургамал тариалсан хөрс сэргэхгүй байсан учир хуучин талбайг хаяж, шинэ газар мод огтолсоор ойг сүйтгэсэн бололтой. Модгүй хөрс эвдэрч, зарим микро элемент устжээ. Ийм нөхөгдөшгүй өөрчлөлт майячуудын газрыг үржил шимгүй болгож, өлсгөлөн ба улс төрийн хямрал авчирсан байна. Манай эриний IX зуунд Майячуудын олонх хот улсыг иргэд нь орхин нүүсэн тул эзгүйрсэн түүхтэй.

АМЬТДЫН ОРОНД ХҮН ЧУЛУУ

Пасхи арал дээр дээрхтэй төсөөтэй үйл явц өрнөжээ. Ой модыг ихээр огтолсны улмаас хөрс нь салхи, бороонд элэгдсэнийг хөрснөөс угаагдсан металлын ионы хэмжээнээс харж болно. Хор уршиг нь төдөлгүй мэдэгдэж, хүнсэнд хэрэглэдэг ойн ургамал болон ургац эрс буурав. Газрын шувуу бүрэн алга болсон ба далайн шувуу гурав дахин хорогджээ. Нөөцийн дутагдал омгуудын хооронд дайн дэгдээж, нийгмийн ялгарал илт нэмэгдсэн байна. Арал дээр моаи хэмээн хүн чулуу олширсон боловч хүн ам нь олноороо үрэгджээ. Энд үлдсэн барилгын суурь болон хөрсийг судалж үзэхэд хүмүүс арал дээр суурьшиж эхлэх үед хоосон цөл бус халуун бүсийн ой, бутаар бүрхэгдсэн байжээ. Манай эриний 900 оноос ойг цэвэрлэж эхэлсэн агаад XX зуун гэхэд 48 төрлийн ургамал үлдсэнээс хамгийн өндөр нь хоёр метрээс давахгүй байв. Жаред Даймон “Уналт: Зарим нь нийгмийг хөгжүүлдэг атал зарим нь яагаад сүйрүүлдэг вэ” номондоо “арлынханд гаднын дайсан байгаагүй. Учир нь тэд тусгаарлагдаж, хэнтэй ч харилцдаггүй байсан” гэж бичсэн. Түүнчлэн тухайн үед уур амьсгалын томоохон өөрчлөлт гараагүй. Иймээс маои соёлын сүйрэл нь цэвэр экологийн гамшиг бөгөөд арлын оршин суугчид өөрсдөө буруутай гэж дүгнэсэн байна.

НОГООН АРЛЫГ СҮЙТГЭСЭН НЬ

Х зуунд Гринландыг эзлэн сууршсан викингүүд байгалийн нөөцийг ухаалаг бусаар зарцуулснаас мөхлөө ойртуулсан юм. Эрик хааны үр удам уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас арлыг орхиж одсон гэж үздэг. 986 онд Викингүүд Гринландад хөл тавихад Европын дундаж температур харьцангуй өндөр байв. Дөрвөн зуун жилийн дараа бага мөстлөгийн эрин гэх цаг үе тохиож, хүн ам нь өлсгөлөнд нэрвэгдэн бөөнөөрөө үхэж үрэгджээ. Гэвч 2015 онд арлын мөсний дээжийг шинжилсэн америкийн эрдэмтэд X-XIII зууны үед тэр бүсэд ямар ч дулаарал болоогүйг нотлов. XIV зуунд Викингүүд арлаас явахад аравдугаар зуунд байсан шиг хүйтэн хэвээр байжээ. Иймээс уур амьсгалын огцом өөрчлөлтийн тухай онол бодит байдалд нийцэхгүй. Ж.Даймоны бичсэнээр дайнч скандинавчууд хэд хэдэн шалтгаанаар азгүйтсэний дотор байгалийн баялагт хэт хэрэглээний үүднээс хандсан явдал орно. Нуурын ёроолын бөөгнөрлийг судалж үзэхэд викингүүд ойг шатааж бэлчээр болгосны дээр барилга, түлшинд модыг их хэмжээгээр ашигласан аж. Ургамлын бүрхүүлээ алдсан хөрс доройтжээ. Гринланд дахь скандинав гаралтай иргэд бүрэн алга болсон агаад олонх нь дайн тулаан, өлсгөлөнд амь үрэгдэж, үлдсэн нь дүрвэн одсон байна.

БҮГДИЙГ ЗАСАХ БОЛОМЖТОЙ ЮУ

Дээр дурдсан экологийн асуудлууд соёл иргэншилд үхлийн аюултай боловч хүмүүс өөрчлөгдөж буй нөхцөл байдалд зохицохыг хүсэхгүй байна. Даймон мөн үед Гринландад амьдарч байсан инуитуудыг викингүүдтэй харьцуулжээ. Тэд орон гэрээ цас мөсөөр барьж, далайн нохойны өөх шатааж дулаацахын хамт годуу загас болон далайн амьтдаар хүнс хийдэг байв. Зоо археологичдын үзэж буйгаар нил мөрний хөндийд ан амьтан устаж үгүй болох үед нутгийн хүмүүс тариа буудайг хүнсэнд түлхүү ашиглаж орчиндоо зохицож чадсан байна. Калифорни, сан Паоулу, Бристолийн их сургуулийн эрдэмтэд сүүлийн 4000 жилд эртний Египетэд амьдарч байсан 37 төрлийн сүүн тэжээлтнээс өнөө үед дөнгөж долоо нь хадгалагдан үлджээ хэмээн дүгнэсэн байна. Нил мөрний сав газрын экологийн систем маш тогтворгүй учир эвдэхэд хялбар. Нэг, хоёр төрөл зүйлийн амьтан устахад л экологийн шинэ сүйрэл авчирж болзошгүй гэж анхааруулсан байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Хортой хог, хуванцар дэлхийг сүйтгэж байна

НҮБ-ын тооцоогоор далайн нэг шоо километр усанд 46000 нэгж хог ногдож байна

 0 сэтгэгдэл


Хүн төрөлхтөн хэдий хэмжээний хог гаргадгийг хэн ч тооцож чадаагүй байгаа. Гэхдээ хүн амын тоо өсөж, байгаль орчинд урьд өмнө нь үзэгдээгүй үлэмж их хог хаягдсаар байгаа. Гэтэл хогийн овоолго дээр юу болдог, агаар, хөрс, усанд хэрхэн нөлөөлдгийг нарийн тооцсон судалгаа ч ховор байна. Энэ талаарх Okko сайтын тоймыг та бүхний сонорт хүргэе.

ӨССӨӨР БУЙ АЮУЛ

100 жилийн өмнө хогийг газар булчихдаг байсан одоо боломжгүй болж, асар том овоолго дээр хаяж байна. Жишээ нь, Ливаны нийслэл Бейрут хотоос өдөрт гардаг 80 тонн хогийг урьд нь наран шарлаг байсан газарт хурааж байна. Энд овоолгын өндөр 40 метр хүрэх нь цөөнгүй. Хог нь ялзарч, метанаас эхлээд бусад химийн бодис хөрс, агаарыг хордуулж, түүгээр нь ойр орчны 200 мянган хүн амьсгалж байна. Нутгийн загасчид далайд хаягддаг ялзарсан хүнснээс болж, хохирол амсдаг.

Энэ нь зөвхөн тухайн улсын сорилт биш бөгөөд Ливантай усан хилээр холбогддог Кипр, Сири, Туркийн эрэг орчмын байгаль орчинд нөлөөлдөг. Эдгээр улс эрэгт нь байнга хог урсаж ирдэг гэж гомдол мэдүүлсээр байна. Уул овоо шиг хогон дээр хог түүгчид ирж, дахин боловсруулах үйлдвэрт худалдаж болох юм хайна. Гэхдээ тэдний түүсэн энэ хэсэгт зүйл асар том овоолгын дэргэд юу ч биш. Хогийг зайлуулах талаар төсөл хэрэгжүүлж үзсэн аж.

Арабын нэг хунтайж хогтой тэмцэхэд таван сая ам.доллар хандивласан боловч үр дүн гараагүй юм. Уг нь 35 жилийн өмнө энд эзгүй элсэн эрэг байсан агаад хүмүүс ирж, торхтой хорт бодис булснаас бүх зүйл эхэлжээ. Удалгүй уул овоо болсон хогийн цэгийн суурь тавигдсан байна. Хаашаа ч харсан энд тэндгүй тарсан хог улам нэмэгдсээр байна. Бээжин хотод 400 хог овоолох газар байдаг бөгөөд цаашид нэмэх аргагүй болсон. Сүүлийн 10 жилд Нью-Йоркийн 14 хогийн цэг талбайгаасаа хальжээ.

Хүн төрөлхтөн жилдээ 200 тэрбум хуванцар лонх, 25 тэрбум нэг удаагийн аяга болон хэдэн тэрбум пластик уут хаядаг. 150 жилийн хог, хаягдал голдуу цаас, мод, хүнс, ноос, хөвөн гэх мэт байгалийн зүйлээс бүрддэг байв. Тэдгээр нь байгаль орчинд онц нөлөө үзүүлэлгүйгээр задардаг байсан бол сүүлийн үед хогоос үүсэх хор улам нэмэгдсээр буй. Хогон дахь хүнд металл, цацраг идэвхт бодис, синтетикээс гаргаж авдаг пластмассын орц эрс нэмэгдэв. Орчин цагийн хогийн овоолго онц хортой учир устгасны дараа ч хор хөнөөл нь арилдаггүй байна.

ҮХЭЛ ДАГУУЛСАН ОВООЛГУУД

Байгаль орчныг хамгаалах нэг арга бол хорт бодисыг гүний усанд нэвтрүүлэхээс сэргийлж шавар давхарга үүсгэх юм. Гэвч ийм хаалт удаан хадгалагддаггүй учир үр дүн багатай. Хаягдлын овоолгоос гардаг хор хэдэн зуун жил устдаггүй. Үүнээс гадна хогийн талбай дээр үе үе ноцтой байдал үүсдэг. 2008 онд Британийн Дорсетшир хэмээх Юрийн галавын эрэгт нуралт болж, булсан хог ил гарчээ.

Үүний сацуу хаана, хэзээ хөрс гулсаж, далайн түрлэгээр эрэгт булсан хог задрахыг хэн ч хэлж мэдэхгүй. Хот, суурингийн дэргэдэх хогийн овоолго хүний аминд хүрэх нь олширч, хэдэн зуугаар тоологдох боллоо. Хогийн эмх цэгцтэй талбай ч асуудал үүсдэг. Британийн глостерширийн овоолгод будаг, лак, шингэлэгч гэх мэт 150 мянган тонн хорт хаягдал жилд хүлээн авдаг учир Европт хамгийн аюултайд тооцогддог. Гэтэл эндээс гуравхан километр зайд 15000 хүнтэй тосгон оршдог ба хогийн цэгээс салхи голдуу тус суурин руу үлээдэг. Энд хоцрогдсон аргаар хорт хаягдлыг боловсруулах гэж оролддог байна.

Хогийг нүхэнд хийж, хорт тоосонцор үүсэхээс сэргийлэх үүднээс устай холиод талбайгаар жигд тараадаг аж. Үндсэндээ хром, кадми зэрэг хүнд металл агуулсан хольцыг тарааж байна гэсэн үг. Нутгийн иргэд хорт тоосны талаар байнга гомдол мэдүүлдэг ч хогийн талбайн эзэд үгүйсгэсээр ирсэн. Албаны дүгнэлтэд хогийн талбай хүний эрүүл мэндэд бодит аюул бараг учруулахгүй гэж тайлбарлажээ.

Үнэн хэрэгтээ ойролцоох хог хүн ба амьтанд заавал аюул учруулдаг. Таван орны 21 хогийн талбайд хийсэн шинжлэх ухааны судалгаанаас үзэхэд хогоос гурван километрт амьдардаг иргэд хөгжлийн бэрхшээлтэй болох эрсдэл байдгийг тогтоосон байна. Гэтэл хогийн овоолгын тоогоор Европт тэргүүлдэг Британи улсад хүн амын 80 хувь нь хогийн талбайгаас хоёр километр зайд оршин суудаг байна. Байгаль хамгаалагчдын ярьснаар тус улсын хог боловсруулах салбарынхан овоолго хоргүй гэсэн дүгнэлт хийлгэх хангалттай мөнгөтэй аж.

ХОР ЦАЦДАГ ЗУУХ

Мэдээж хогийг хаяж, овоолохоос өөрөөр зайлуулах аргууд бий. Булахаас хавьгүй өндөр өртөгтэй ч гэсэн шатаах аргыг өргөн хэрэглэдэг. 2012 оны байдлаар дэлхийд 800 хог шатаах үйлдвэр байв. Үүнээс Японд 500, Британид 30 байдаг агаад тоо нь жил ирэх бүр нэмэгдсээр байгаа. Зууханд өндөр температурт шатаасан хогийг хий, үнс, дулаан, цахилгаан болгон хувиргана. Илүү дэвшилтэт эрчим хүчний арга бий ч бас дутагдалтай.

Агаар мандалд диоксин хэмээх хлор агуулсан бодис цацдаг. Энэ нь хуримтлагдсан хорт нөлөөгөөр хамгийн аюултай бодисын тоонд ордог. Нарийн шүүлтүүр ашиглаж болох ч өндөр үнэтэй, удаан тэсдэггүй. Үүнээс гадна хорт үнсийг бас зайлуулах хэрэгтэй. Дэлхийн диоксиноор хордолтын 50-80 хувь нь хог шатаах үйлдвэрүүдээс гаралтай гэсэн тооцоо бий. Арктик манай гараг дээрх диоксиноор хамгийн их хордсон газар болоод байна.

Сүүлийн 20 жилд дэлхийн дулаарлын улмаас хайлсан хойд мөсөн далайн усаар хорт бодис буцаад байгаль орчинд нэвтэрч байна. Диоксин хүнсний салбарт түргэн нэвтэрч хүмүүсийн дунд хорт хавдраас эхлээд янз бүрийн өвчлөл үүсгэдэг. Үүний зэрэгцээ хүний 14 жил амьсгалдаг хорт бодисыг үхэр өвснөөс нэг өдөрт авдаг байна. Зарим эрдэмтний хэлснээр хүний биед диоксин агуулагддаг боловч хэдий хэмжээтэй байх нь аюултайг тодорхойлох боломжгүй аж.

2009-2010 онд Аргентиний Кордова дахь хог шатаах үйлдвэр зөвшөөрсөн хэмжээнээс 52-103 хувиар илүү диоксиныг агаарт цацжээ. Канадын оттава хотын үйлдвэр хэт их метан, азотын исэл гаргасан учир хаасан байна. Дэлхий даяар зөвшөөрсөн хэмжээг хэтрүүлсэн тохиолдол түгээмэл гардаг. Жишээ нь шотландад сүүлийн үеийн технологиор 2012 онд барьсан үйлдвэр зөвшөөрсөн хязгаараас 172 дахин их хорт бодис ялгаруулж байв. Францын хог шатаах үйлдвэрээс гарсан диоксиний улмаас 350 фермерийн аж ахуйн 7000 тонн үр тариа, 3000 малыг устгахад хүрч байв. Гэтэл ийм үйлдвэрүүд хотын төсөвт нэн халтай. Жишээ нь АНУ-ын Детройт хотын иргэд зуухаа шинэчлэхэд нэг тэрбум ам.долларын татвар төлжээ.

ХУВАНЦАР ДАЛАЙ

Дэлхий даяар эргийн ойролцоо уснаас өдөрт гурван сая килограмм хог хурааж авдаг. Байгаль хамгаалагчдын ярьснаар тамхичид асар их хог үлдээдэг байна. Тамхины иш ацетатын целлюлозоос бүтдэг учир задардаггүй хаягдлын тоонд ордог. Усанд хаягдсан тамхины иш загас болон нялцгай биетнийг хордуулдаг. Индонезийн нийслэл Жакарта хотын ихэнх хог Чиливунга гол руу хаягддаг учир дэлхийн хамгийн их бохирдсон урсгал ус болоод байна.

Голын усанд бүх төрлийн хог задарч байгаагийн дотор үхсэн амьтдаас хүртэл хүүрийн хор ялгарч байдаг аж. Эрдэмтдийн тооцоолсноор голыг цэвэрлэхэд 20 жил шаардлагатай. Гэтэл үүний хажуугаар Чилинвунга гол хотын сая сая хүний ундны ус болдог. Хаягдлын багахан хэсэг нь голд үлдэж, ихэнх нь гадаад далай руу урсаж, ургамал, амьтанд нөхөж баршгүй хохирол учруулсаар байна.

НҮБ-ын тооцоогоор дэлхийн далайнуудын нэг шоо километр усанд 46000 нэгж хог ногдож байна. Пластикийн гадаргууд хортой нэгдлүүд наалддаг учир далайн амьтдад аюул учруулж, хүн төрөлхтөнд хүрдэг. Бохирдуулагчид хүнсний үйлдвэрлэлийн шат бүрт хуримтлагддаг учир  махчин амьтад, түүний дотор хүнийг хамгийн түрүүнд хордуулдаг. 1988 онд эрдэмтэд далайд хаягдсан хог урсгал даган Номхон далайн нэг хэсэгт хуримтлагддаг гэсэн дүгнэлт хийжээ.

Номхон далайн хогийн толбо гэж нэрлэдэг энэ бүсэд Хойд Америк, Японы эргээс хог урсаж ирдэг боловч гадагшаа гардаггүй байна. Урьдчилсан тооцоогоор энд 100 сая гаруй тонн хаягдал цугларчээ. Гэхдээ энэ газар асар том хуванцар болон хогийн арал мэт харагддаггүй. Гэрлийн нөлөөгөөр хуванцар жижиг хэсгүүд болж задардаг тул далайн амьтад түүнийг нялцгай биетэнтэй андуурч иднэ. Ингэснээр пластик хүнсний хэлхээнд орж, загас болон далайн хүнс хэлбэрээр хүнд хүрдэг байна.

Хог хаягдлын асуудал улам бүр хурцаар тавигдаж, зөвхөн хөгжингүй орнуудын сорилт биш боллоо. Үүний сацуу хүн бүр нэг удаагийн сав, уутны хэрэглээгээ багасгаж, байгаль хамгаалахад хувь нэмэр оруулах боломжтой. Хэдийгээр полиэтилен хямд, тохиромжтой сав боловч хог дээр хаягдвал буцаад хүний ходоодонд хорт бодис дагуулан ирэх магадлал өндөр. Гэхдээ хүн төрөлхтөнд хог хаягдлыг боловсруулах дэлхий нийтийг хамарсан дэд бүтэц хэрэгтэй байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Дэлхийн дулаарлаас сэргийлэхэд нэгэнт оройтжээ

 0 сэтгэгдэл


Энэ сарын эхээр НҮБ-ын шинжээчид дэлхийн ирээдүйн талаар бараан боловч онц чухал тайлан танилцуулсан. Энэ илтгэл дэлхийн дулаарлын сөрөг үр дагаврыг арилгах хүн төрөлхтний найдвар хөсөрдсөнийг харууллаа. 2015 оны Парисын гэрээг нэн даруй хэрэгжүүлж, агаарт цацагдах хорт хийг огцом буурууллаа ч (үнэн хэрэгтээ бодитой бус) дэлхийн дулаан 1.5 хэмээр нэмэгдэхээс сэргийлж чадахгүй. Үүнээс гадна хоёр хэмээр нэмэгдэх өндөр магадлалтай.

Иймээс хүмүүс ойрын ирээдүйд халж буй дэлхий ертөнцдөө дасан зохицох шаардлага тулгарав. Үүнийг дэлхийн хэмжээний экологийн сүйрэл гэж нэрлэхээс өөр аргагүй. Хамгийн эмзэг цэг бол Арктик хэдий ч бөмбөрцгийн хойд хагаст бүхэлд нь нөлөөлнө. Шинжээчид энэ бүсэд өвлийн улирал 2050 он гэхэд 3-5 хэм, 2080 онд 5-9 хэм дулаарна гэж тооцжээ. Ингэснээр Хойд мөсөн далай хайлж, далайн түвшин дээшлэх аж. Гайхамшиг тохиолдож, машин, үйлдвэр, дулааны станцууд нэгэн зэрэг хүлэмжийн хий ялгаруулахаа зогсоолоо гэж бодъё.

Тэглээ ч 2100 онд дэлхийн температур 4-5 хэмээр нэмэгдэх бөгөөд агаар мандалд нэгэнт тархсан нүүрстөрөгч үүний шалтгаан болно. Тайланд дурдсанаар 70 хувь ОХУ-д амьдардаг хойд нутгийн ард түмнүүд хэдийн хүнсний дутагдал амсаж эхлэв. Гол нь амьтан, ургамлын аймаг ба экосистемд дулаарал нөлөөлснөөс шалтгаалсан байна. 1979 оноос хойш Арктикийн мөсөн бүрхүүл 40 хувиар багассан. Нүүрстөрөгчийн давхар ислийн өнөөгийн хурдацтай ялгаруулалт үргэлжилбэл 2030 он гэхэд Арктикийн зун мөсгүй болох аж.

Тухайлбал Гринландын мөсөн хучлага хайлж буй нь далайн түвшин дээшлэхэд том түлхэц өгч буй. Гэвч ялгаруулалтыг зогсоолоо ч байдал дээрдэхгүй. Өнөөдөртэй харьцуулахад мөнх цэвдэг 45 хувиар багасна. Энэ бол асар том экологийн бөмбөг агаад дэлхийд хуримтлагдсан 1672 тэрбум тонн нүүрстөрөгчийн үр дагавар юм. Түүнчлэн аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш далайн усны шүлтлэг 30 хувиар нэмэгдсэн. Үүний уршгаар далайн ургамал, амьтан сүйдэж буй. Эрдэмтдийн 90 хувь хүний үйл ажиллагаанаас үүдсэн дэлхийн дулаарал зайлшгүй гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. Гэтэл шийдвэр гаргагчид хөдөлж өгөхгүй байгаа юм.

НОТОЛГОО НЬ ЮУ ВЭ?

Олборлодог түлшийг шатааснаар жил бүр найман тэрбум тонн нүүрстөрөгчийн хий агаар мандалд цацагддаг гэсэн тооцоо бий. Энэ нь жилдээ галт уулын дэлбэрэлтээс ялгардаг хүлэмжийн хийн нийт хэмжээнээс 100 дахин илүү тоо. Үүний сацуу нүүрстөрөгчийн исэлдлийн улмаас агаар дахь хүчилтөрөгчийн агууламж багасаж байгааг АНУ-ын Скриппс дэх Далай судлалын хүрээлэнгийн судлаачид нотолсон. Гэхдээ агаарт зөвхөн эрдсийн гаралтай нүүрстөрөгчийн агууламж нэмэгдэж байгаа аж.

Хиймэл дагуулын зургаас үзэхэд 1970-1996 оны хооронд дэлхийн агаар мандлын дээд давхаргаас дулааны долгион цацрах нь багассан бөгөөд уг долгионыг нүүрсний давхар исэл уусган авдаг байна. Ийнхүү алдагдсан дулаан буцаад газрын гадарга руу төөнөж, халаадгийг хэмжилтээр тогтоожээ. Гэтэл зарим эрдэмтэн нүүрсний давхар ислийн бөөгнөрөл ба дэлхийн дулаарлын хооронд уялдаа байхгүй хэмээн маргалддаг боловч нотолгоо гаргаж чадаагүй. Үүнээс үзэхэд аж үйлдвэрийн нүүрстөрөгчийн ялгаруулалт агаар мандал дахь нүүрсний давхар ислийг нэмэгдүүлж, хүлэмжийн хийн үйлчлэлд түлхэц өгдөг аж.

ИРЭЭДҮЙ БА ЭХНИЙ ХОХИРОГЧИД

Ирээдүйг харахын тулд эрдэмтэд агаар мандал, далай, газрын гадаргуугийн харилцан үйлчлэлийг тооцсон математик загвар гаргажээ. Эндээс хэдэн арав, зуун жилийн хандлагыг харах боломжтой. Уур амьсгалын өнгөрсөн үеийн чиг хандлагыг уг загварт оруулж шалгаснаар түүний найдвартай байдлыг тодорхойлдог байна. Гэхдээ хүний үйлдлийн нөлөөг тооцсон загвар бодит байдалд илүү ойр байдаг гэж үздэг. Тухайлбал, сүүлийн үеийн аргаар хийсэн судалгаанаас үзэхэд далайн түвшний дээшлэлт таамгаас илүү түргэн явагдаж байгаа аж. Мөн мөсөн бүрхүүлийн 40 хувь хайлсан явдал загвараар тооцоолсноос илүү байгаа аж. Дэлхийн дулаарлын анхны бодит хохирогчид, алдагдал гарч эхэллээ.

Нарны дулаан дэлхийн агаарын бүрхүүлд саатсанаас агаар мандлын энерги нэмэгдсэн. Энэ нь байгалийн гамшиг, тухайлбал салхи шуурга, үе, ган ба хэт халалтын хүчийг нэмэгдүүлдэг байна. Австралийн эрдэмтэд болон бодлого боловсруулагчид Melomys rubicola хэмээх хулгана уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас устсан анхны төрөл зүйл болохыг хүлээн зөвшөөрөв. 1901-2010 оны хооронд дэлхий далай түвшин 20 см-ээр дээшилсэн боловч уг хулгана амьдардаг Торресын хоолойн эрэгт усны түвшин огцом өгсөж, усанд автсанаас амьдрах орчингүй болсон аж.

Зөвхөн амьтан, ургамал дэлхийн дулааралд хохироод зогсохгүй олон мянган хүн амь насаа алдаж, хэдэн тэрбумаар хэмжигдэх эдийн засгийн сүйрэл авчирсан. Жишээ нь, АНУ-ын зүүн эргийг хамарсан Флоренс хар салхи хэвийн хэмжээнээс 50 хувь хүчтэй байв. Жил бүр хэт халалтаас хэдэн арван хүн нас бардаг. 2018 онд АНУ-ын Калифорнид гарсан түймэр 104 хүний аминд хүрч, 3.5 тэрбум ам.долларын хохирол учруулжээ. Шинжээчид хүчтэй түймрийн гол хүчин зүйл нь дэлхийн дулаарал гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Энэ сарын 15-нд дэлхий даяар олон мянган оюутан дэлхийн дулаарлыг сэрэмжлүүлэн жагссан боловч бодлого боловсруулагчдын чихэнд хүрсэн шинжгүй байгааг шинжээчид анхааруулсаар байна.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Төрийн ордонд гишүүдийн цахилгаан машин цэнэглэгч суурилуулжээ

 0 сэтгэгдэл


УИХ-ын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ минималист үзэлтэй хүн. Тэрээр Монголд зуун хувь цахилгаан машин орж ирэнгүүт худалдан авч унасан. Тэгвэл Н.Учрал гишүүн мөн Nissan leaf маркын цахилгаан машинтай болжээ. Төрийн ордны хашаанд машин цэнэглэгч суурилуулсан бөгөөд хоёр гишүүний унаа холбоотой зогсох болжээ. 

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Жуулчдыг ухаалаг сурталчилгаагаар татах боломжоос бүү хоцор

Аялал жуулчлалын гадаад орчин таатай ч тогтвортой бодлого алга

 0 сэтгэгдэл


Монголыг хамгийн их сонирхдог орнуудыг АНУ тэргүүлдэг гэсэн сонирхолтой мэдээлэл байна. 2017 онд давхардсан тоогоор 13 сая удаа АНУ-аас Монголын талаарх хайлт бүртгэгдсэнийг Amedeus компани мэдээлжээ. Amedeus бол дэлхийн олон орны аялал жуулчлалыг ухаалаг болгож, зорилтот зах зээлтэй нь холбож өгдөг, 30 гаруй жилийн түүхтэй компани. Тус компанийн хайлтын статистикаар Монголыг сонирхсон хандалтын тоо сард таван саяас буудаггүй. АНУ-аас гадна Өмнөд Солонгос, Хятад, Австрали, Канадаас Монголд аялах талаар сонирхож хамгийн их ханддаг байна. Үүнээс гадна 2011-2013 онд жилд 100 орчим сэтгүүлч Монголыг сурвалжилдаг байсан бол энэ оны эхний 10 сарын байдлаар 240 болж нэмэгджээ. Харин АСЕМ зохион байгуулсан 2016 онд манайд 860 орчим сэтгүүлч зорчсоны 600 нь долдугаар сард ирсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, 2020 онд дэлхийн жуулчдын тоо 1.6 тэрбумд хүрэх бөгөөд үүний дийлэнх нь Ази, Номхон далайн бүс нутагт төвлөрнө гэсэн тооцоог дэлхийн аялал жуулчлалын холбоо болон олон улсын бусад байгууллагууд гаргажээ. Дээрээс нь энэ их давалгааны гол хүч болсон Хятад Улстай бид хаяа залган оршдог.

Манай аялал жуулчлалын гадаад орчин ийм таатай байна. Гадаад харилцааны яамнаас 2016-2018 онд 60 гаруй оронд нийт 300 гаруй соёлын арга хэмжээ зохион байгуулсныг холбогдох албан тушаалтан мэдээллээ. Харин аялал  жуулчлалын чиглэлээр 80 орчим арга хэмжээ зохион байгуулсан. Их Британи, Герман, Франц, Турк, Хятад, Япон, Өмнөд Солонгос, Орос, Тайвань зэрэг голлох зах  зээлүүдийнхээ аялал жуулчлалын экспод оролцдог нь манай гадаад сурталчилгааны гол арга хэрэгсэл. Ирэх онд Швейцарын Цюрихт болох “Gastland 2019” экспогийн албан ёсны түнш орноор оролцохоор бэлтгэл хангаж буй. Энэ мэтээр Монголыг ямар ч байсан гадаадад сурталчилдаг. Харин хэр зэрэг үр дүнтэй вэ? Үнэндээ ийм их боломж, дэмжлэг байгаад ч Монголын жуулчдын тоо хагас саяд ч хүрдэггүй. Таатай гадаад зах зээлийг бид ашигладаггүй, ерөөсөө татаж чаддаггүй гэсэн дүгнэлт дээрх том том тоонуудаас хийж болно. 2017 онд манай үл үзэгдэх экспорт гэгдэх уг салбар 137.2 сая ам.долларын алдагдалтай байсан бөгөөд бид ДНБ-ий 1.23 хувьтай тэнцэх хэмжээний гадаад валютыг гадаадад аялж, жуулчлахдаа зарцуулсан гэсэн судалгаа бий. Угаасаа ч 2011 оноос хойш манай аялал жуулчлалын салбарын төлбөрийн тэнцэл алдагдалтай гарч буй. Өчнөөн жил өндөр өртгөөр хийсэн нүсэр сурталчилгааны буулт нь зуны гуравхан сар л үргэлжилдэг. Олж байгаа орлого нь ДНБ-ий дөнгөж гурван хувь.

2017 онд манай аялал жуулчлалын салбар $137.2 саяын алдагдалтай байсан

Энэ янзаар бол нэг сая жуулчин авах зорилт бодитой биш гэсэн таамгийг олон улсын мэргэжлийн байгууллагуудаас гаргасан талаар удирдлагын академийн доктор Б.Баясгалан ярилаа. Тиймээс энэ салбарт бодлогын том өөрчлөлт хэрэгтэй. Тэгж байж тэсрэлт хийнэ. Яагаад гэвэл цохоод хэлчихээр том тоглогч, өнгөлөөд явчихаар оролцогч бараг л байхгүй. Бас жуулчид татдаг хэдэн газрынх нь даац нь хэтэрч, экологийн тэнцвэр нь алдагдаад олон жил болсон. Сүүлдээ өөр хоорондоо аяллын маршрутаа булаацалддаг болсон юм билээ. Хөвсгөл, Тэрэлжээс өөр очих газаргүй болчихсон ч юм шиг. Үндэсний баяр наадмаас өөр зарах бүтээгдэхүүн байхгүй ч юм шиг сэтгэгдэл төрөхөөр. Уг нь Монгол бол түүх, ахуй соёл, байгалийн үзэсгэлэн гээд аль ч талаараа жуулчдын сонирхол татах гойд их нөөцтэй газар гэдгийг салбарынхан хэлдэг. Сүүлийн жилүүдэд манайд ирдэг жуулчдын зорилго ч өөрчлөгдөж байна. Монголбанкны хийсэн судалгаагаар 2015 онд нийт жуулчдын 46 хувь нь үзэсгэлэнт байгаль, ан амьтан үзэхээр ирдэг байсан бол 2017 онд 36 хувь болж буурсан. Харин уламжлалт зан заншил, соёл, түүхтэй танилцахыг хүссэн жуулчдын тоо тогтмол өсөж байна. Тиймээс энэ бол аялал жуулчлалын гол чиглэл байх ёстой гэдгийг ч мэргэжилтнүүд хэлж буй. 

Харин энэ бүхнийг шийдэх нэг гарц бол хиймэл оюуны технологид суурилсан нэгдсэн платформ. Хэдхэн жилийн өмнө цэргийн дэглэмээс ангижирсан Мьянмар улс гэхэд цахим технологийн тусламжтай жуулчдын тоогоо тасралтгүй өсгөж буй. Гэтэл интернэтийн хэрэглээгээр бүс нутагтаа дээгүүр ордог манайд одоо л ийм шилжилт хийхээр бэлтгэл хангаж буйг БОАЖЯ-ны аялал жуулчлалын бодлого зохицуулалтын газрын дарга С.Баясгалан хэлсэн. Тэрбээр “Өмнө нь их мөнгө зарцуулаад үр дүнгүй маркетингийн арга хэрэгслүүдийг хэрэглээд ирлээ. Тэгэхээр цаашид аль болох бага зардлаар өндөр үр дүнтэй байх арга хэрэгслийг эрэлхийлж байна. Үүний нэг шийдэл нь цахим платформ. Мөн үр өгөөж ихтэй зах  зээлүүдийнхээ онцлогийг судалж мэдэх шаардлага их байна” гэсэн юм. Гэхдээ хүний нөөц, маркетинг, үйлчилгээний чанар стандарт, олон улсад нээлттэй байдал буюу визийн нөхцөл, нислэгийн боломж гээд шийдлээ хүлээсэн их олон асуудал бий. Ямартай ч эхний ээлжинд технологийн дэвшлийн тусламжтай мэдээллээ нээлттэй болгож, тур операторуудын оролцоог ижил тэнцүү хангаж, жуулчдад түвэг чирэгдэл багатай үйлчлэх боломж бүрдэх нь. Тэгэхгүй бол өнөөг хүртэл гадаад сурталчилгаагаа нүсэр арга хэрэгслээр явуулж, контентоо биет хэлбэрээр тараасаар байгаа бид аялал жуулчлалын өрсөлдөх чадвараараа сүүл мушгихад ойрхон. Тэр цагт нэг сая жуулчны хөлд дарагдах мөрөөдөл мянгуужингийн үлгэр болох биз ээ.