A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/610/

Эрчимжсэн мал аж ахуй эцсийн шийдэл биш

​Малаас татвар авах зохицуулалт боловсруулж байна​

 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/610/


Мал аж ахуйн салбар ажиллах хүчний гуравны нэгийг эзэлдэг атлаа ДНБ-ий дөнгөж 10 хувийг бүрдүүлж буй. Малын тоо, толгой 66.2 саяд хүрсэн ч чанар нь тааруу учраас экспортын хэмжээ төдийлэн өсөхгүй байгаа. Бэлчээрийн даац хэтэрсэн, халдварт өвчин их гардаг, ихэнх малчин өрхийн амьжиргаа дунджаас доогуур байдаг зэрэг олон сорилттой уламжлалт мал аж ахуйн салбар нүүр тулсан. тиймээс энэ салбарыг цаашид хэрхэн хөгжүүлж, авч явах талаар ХХААХҮЯ, НҮБ-ын хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага, даян дэлхийн тогтвортой мал аж ахуйн хөтөлбөрөөс зохион байгуулж буй “тогтвортой хөгжил-нүүдлийн мал аж ахуй” олон улсын хурлаар хэлэлцэж байна. Гадна, дотнын 300 гаруй төлөөлөгч оролцсон энэхүү хурал Улаанбаатар хотод таван өдөр үргэлжлэх юм. Мал аж ахуйг хөгжүүлэхдээ байгальд хор хохирол учруулахгүйгээр малчдын орлогыг нэмэгдүүлэхийг тогтвортой мал аж ахуй гэдэг. Хэрэв энэ жишгээр авч үзвэл манайд тогтвортой мал аж ахуй дөнгөж яриа төдий байна гэхэд хилсдэхгүй. Малын тоо хэт өссөн, мал сүргийн зохисгүй харьцаанаас шалтгаалж цөлжилт нэмэгдэж, бэлчээрийн даац хэтэрсэн. Нөгөө талд, малчдын амьжиргаа сайжрахгүй, хүнд нөхцөлд аж төрсөн хэвээр байна.


Тэгвэл хэрхэн байгалийн унаган төрхийг алдагдуулахгүйгээр малчид сайхан амьдрах вэ. монгол орон эрс тэс уур амьсгалтай, нүүдлийн соёлтой учраас бусад орны туршлагыг шууд хуулбарлан хэрэгжүүлэх боломжгүйг хуралд оролцогчид хэлж байлаа. Сүүлийн жилүүдэд Засгийн газраас эрчимжсэн мал аж ахуйг хөгжүүлэх талаар цөөнгүй хөтөлбөр баталж, төлөвлөж буй. Тухайлбал, өнгөрсөн онд сүү, мах болон сүү-махны чиглэлийн үхрийн аж ахуй байгуулах төсөл сонгон шалгаруулж, “Газар агро”, “Сэлэнгэ тариа” компаниуд нийт 210 толгой үхэр импортлон үржлийн аж ахуй байгуулсан. Мөн 21 аймагт хуурай сүүний үйлдвэр байгуулах үндэсний хэмжээний хөтөлбөр батлагдсан. Одоогийн байдлаар манайд сүүний үхрийн 1727, махны үхрийн 236, мах, ноосны 1511, сүүний ямааны 13 ферм ажиллаж байна. Гэвч энэ салбарын ирээдүйг зөвхөн эрчимжсэн мал аж ахуйг бүх бүс нутагт хөгжүүлэх боломжгүйг хуралд оролцогчид хэлж байлаа.

Малчид бэлчээр ашиглахдаа хоорондоо зохицох нь хамгийн зөв шийдэл

Даян дэлхийн тогтвортой мал аж ахуйн хөтөлбөрийн дарга Фритц Шнайдер “Монголын мал аж ахуйн салбар латин америкийн зарим орныхтой илүү төстэй ч хур тунадас багатай, эрс тэс уур амьсгалтай. Тиймээс өөрсдийн нөхцөл байдалд зохицсон шийдлийг олох нь чухал. Эрчимжүүлсэн мал аж ахуй нь ус их шаарддаг. Усалгаатай мал аж ахуй өртөг зардал их учраас бүгдэд нь биш зарим бүсэд л хөгжүүлэх боломжтой. Харин нүүдлийн мал аж ахуй нь илүү ирээдүйтэй” гэв. Уг нь Засгийн газрын зорилт ч үүнд чиглэж эхэлсэн. ХХААХҮ-ийн сайд Б.Батзориг “Засгийн газраас бэлчээрийн мал аж ахуй зонхилсон, тариалангийн бүс болон хот суурин газраа түшиглэж эрчимжсэн мал аж ахуй хөнгөн хүнсний үйлдвэрээ сэргээхээр зорьж байна. Мал аж ахуйн бүс нутаг нь тодорхой, гурван сая иргэнээ экологийн цэвэр хүнсээр хүртээмжтэй хангасан, экспортын чиг баримжаатай хөдөө аж ахуйг хөгжүүлэх бодлого баримталж байна” гэв. Манай улс ийнхүү бэлчээрийн мал аж ахуйг голчлон хөгжүүлэхээр зорьж байгаа ч эрх зүйн зохицуулалтгүйгээс болж, цагийн эрхээр тулгарч буй сорилт, бэрхшээлийг шийдэж чадалгүй олон жил боллоо. Бэлчээрийн тухай хууль дөрвөн УИХ дамнасан ч одоо хүртэл батлагдаагүй. Харин ирэх намрын чуулганаар хэлэлцэж, батлах болов уу гэсэн найдлага байна.


Уг хуульд малаас татвар авах замаар бэлчээрийн даацыг зохицуулах тухай заалт орсныг ХХААХҮЯ-ны төрийн нарийн бичгийн дарга Д.Энхбат мэдэгдэв. Өмнө нь хэрэгжиж байсан малын хөлийн татварыг сэргээх нь зүйтэйг малчид ч өөрсдөө хэлдэг. Гэхдээ зөвхөн татвараар бэлчээрийн даацыг зохицуулах боломжгүй. Тиймээс малчид өөр хоорондоо зохицох нь хамгийн сайн арга гэдгийг Уганда улсын төлөөлөгч хэлж байлаа. НҮБ-аас 2030 он хүртэл хэрэгжүүлэх тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг баталсан. Улс орнууд бүхий л салбартаа байгальд ээлтэй атлаа иргэдийн орлого, амьжиргааг сайжруулах тогтвортой бодлого хэрэгжүүлэхээр зорьж байна. Харин монголын эдийн засгийн тулгуур салбар болох мал аж ахуйд одоо хүртэл тогтвортой бодлого хэрэгжиж эхлээгүй байгаа нь харамсалтай. Цөлжилт хурдацтай явагдаж, бэлчээр жил ирэх тусам доройтож, малчдын амьдрал улам уруудсаар байхад төрийн бодлого дэндүү удаан мөлхөж байна. Хэдийгээр эрчимжсэн мал аж ахуйг сэргээх, малын эрүүл мэндийг сайжруулах, экспортыг дэмжих зэрэг олон хөтөлбөр хэрэгжүүлж буй ч хоорондоо уялдаа холбоогүйгээс үр дүн нь төдийлэн мэдрэгдэж чадахгүй өдийг хүргэлээ.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Төсөв дагасан татварын шинэчлэл хүлээлт үүсгэлээ

​Татварын хуулийн шинэчлэл эдийн засаг, бизнесийн орчинд шинэ хүлээлт үүсгэлээ​

 0 сэтгэгдэл


УИХ-ын чуулганаар ирэх оны төсөв, мөнгөний бодлогыг хэлэлцэж байгаа энэ үед эдийн засагчдын байр суурь, тэдний дуу хоолой хамгийн чухал байдаг. Нөгөө талаараа тэд хамгийн эрэлттэй болж эхэлдэг цаг өдийд тохиож байна. Блумбергийн Эдийн засагчдын клубийн энэ оны гурав дахь хэлэлцүүлэг “Улсын төсөв-Татвар-Валют” сэдвийн хүрээнд болж, дээрх асуудлаар чөлөөт ярилцлага хийсэн юм. Улиралд нэг удаа уулздаг тус клубийн гишүүд 2019 оны төсөв, мөнгөний бодлогын төслийн хүрээнд өөрсдийн санал, бодлоо хуваалцсан юм. Энэ намрын чуулганы хэлэлцэх асуудлын жагсаалтад татварын ерөнхий хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл, ААНОАТ-ын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл, төрийн болон орон нутгийн өмчит хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл багтсан. Эдгээр хуулийн төслүүд эдийн засаг, бизнесийн орчинд хүлээлт үүсгээд эхэлчихсэн байна. Эдийн засаг 2017 оныхоосоо дээрдсэн ч гадаад өрийн дарамт, төлбөрийн тэнцлийн алдагдал, валютын ханшийн эрсдэл, эрдэс түүхий эдийн үнийн тодорхой бус байдал ноёлсон хэвээр байна.

Ийм ээдрээтэй үед ирэх оны төсөв, мөнгөний бодлогыг УИХ хэлэлцэж буй. Засгийн газрын өргөн мэдүүлсэн 2019 оны төсвийн төслийн талаар эдийн засагчид байр сууриа янз бүрээр илэрхийлж байна. Төсөвтэй танилцсан эдийн засагчдын зарим нь “хөөсөрсөн төсөв” хэмээн тодотгожээ. Орлогыг хэт өөдрөг тооцоолсон нь ирэх оны төсвийн эрсдэл гэдгийг мөн анхааруулав. Сонгуулийн өмнөх жилийн төсөв хэмээн цагаатгаж болох ч одоогийн боломжоосоо хэтэрхий давсан гэж зарим эдийн засагч хэлж байна. Эдийн засагч С.Болд “Бидний дээрээс хоёр жилийн турш нар ээж байна. Гэхдээ хэзээ бороо орохыг таашгүй. Өнгөрсөн хугацаанд уул уурхайн өсөлтийг дагаад хэрэглээ өссөн. Энэ нь импортын өсөлтөөр илэрч байна. 2019 оны энэ задгай, том төсөв макро эдийн засгийн 2020, 2021 оны нэлээн том эрсдэлийн суурь шалтгаан болно” хэмээсэн юм. Түүнтэй ижил байр суурьтай эдийн засагч цөөнгүй байна. Төсвийн талаарх өөрсдийн дүгнэлтээ хэлсэн эдийн засагчдын яриан дотор хэт өөдрөг, хөөсөрсөн гэсэн үг хамгийн их давтагдах аж.

• 2019 оны энэ задгай, том төсөв макро эдийн засгийн 2020, 2021 оны нэлээн том эрсдэлийн суурь шалтгаан болно гэв.

• Аль ч улс эдийн засгийн өсөлтөө таамагладаг. Гэхдээ өсөлтийн хувийг УИХ баталдаггүй.

• Төгрөгийн ханш суларч байгаа энэ үед төв банк валютын нөөцөөсөө зарах бус зузаатгах хэрэгтэй.

Монголбанк ирэх оны ДНБ-ий өсөлтийг зургаа орчим хувьтай байхаар таамагласан. Энэ нь Азийн хөгжлийн банк болон Дэлхийн банк, ОУВС-гийн төсөөлөлтэй нийцэж буй. Харин Сангийн яам үүнээс хоёр хувиар илүү буюу найман хувиар эдийн засгийн өсөлтийг тооцоолж байна. Нүүрсний экспортоо 42 сая тонн гэж тооцсон нь мөн анхаарал татна. Засгийн газар энэ зорилтдоо хүрэхийн тулд багагүй ажил хийх шаардлагатайг эдийн засагчид онцлов. Дэлхийн банкны эдийн засагч Б.Алтанцэцэг төсвийн орлогын тооцоолол хэтэрхий өөдрөг байгааг бас хэлэв. Тэрбээр “Бид зөвхөн дотоодын нөөц боломжоо харахаас гадна гадаад орчны нөхцөл байдлаа нухацтай харах, тэндээс ирж болох эрсдэл, сөрөг үр дагавар болгоныг тооцож үзэх хэрэгтэй” гэж сануулсан юм.

Тухайлбал, АНУ, БНХАУ-ын хооронд өрнөж буй худалдааны сөргөлдөөн цаашид дэлхийн эдийн засагт, ялангуяа манай экспортын гол нэрийн бараа, бүтээгдэхүүнд хэрхэн нөлөөлж болохыг ч харгалзах хэрэгтэй гэв. Мөн төгрөгийн ханш суларч байгаа энэ үед төв банк валютын нөөцөөсөө зарах бус зузаатгах хэрэгтэйг Б.Алтанцэцэг цохон тэмдэглэлээ. Ам.долларын эсрэг хөгжиж буй орнуудын валютын ханш суларч байгааг тэрбээр мөн дурдсан юм. Эдийн засагч Н.Энхбаяр ирэх оны төсвийн орлогын тооцоолол өндөр гэдгийг ч бас үгүйсгэнгүй. 2008 оноос хойш манай улс уул уурхайгаас хамааралтай эдийн засагтай болсон. Энэ нь төсвийн орлогыг төлөвлөхөд улам амаргүй болгосон гэж Н.Энхбаяр эдийн засагч өгүүлсэн юм. “Аль ч улс эдийн засгийн өсөлтөө таамагладаг. Өсөлт янз бүр байж болно. Гэхдээ өсөлтийн тоог УИХ баталдаггүй. Харин төсвийн орлого, зарлагыг баталдаг. Эндээс л үр дагавар гардаг” гэж тэрбээр нэмж ярилаа.


A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

1072 хувьцаатай иргэдийн 72 хувь нь үнэт цаасны дансгүй

​Иргэдийн мэдлэгийг сайжруулахгүйгээр хөрөнгийн зах зээл хөгжихгүй​

 0 сэтгэгдэл


“1072 хувьцааг худалдаж авч байгаа нь үнэн үү?” гэсэн асуулт “Эрдэнэс тавантолгой” ХК-ийн дэргэдэх “1072 хувьцаа мэдээллийн төв”-ийн утсанд зогсоо зайгүй ирж байна. Тус төвөөр өдөрт 70 гаруй иргэн үйлчлүүлж, мэдээлэл авдаг. Харин “Эрдэнэс тавантолгой”-н нэгж хувьцааг 5000-8000 төгрөгөөр худалдаж авна гэсэн хуурамч мэдээлэл тарсны дараа төвийн ачаалал эрс нэмэгджээ. Ойрын өдрүүдэд үйлчлүүлэгчдийн тоо 100 давсан байна. Мөн утасны дуудлага ч огцом өссөн аж. Өчигдөр “Эрдэнэс тавантолгой” компаниас иргэдэд дээрх мэдээлэлд хууртахгүй байхыг сэрэмжлүүлж, мэдэгдэл гаргасан. Тус компанийн хувьцааг хөрөнгийн зах зээл дээр албан ёсоор гаргаагүй учраас хувьцааг нь арилжих эрх нээгдээгүй байгаа юм. Харин 1072 хувьцааг худалдаж авна гэсэн зар сошиал орчинд олон нийтээс хандалт авах гэсэн зорилготой, зохион байгуулалттай үйлдэл гэдгийг мэргэжилтнүүд тайлбарлалаа. УИХ болон Засгийн газар шийдвэр гаргаж “Эрдэнэс тавантолгой” ХК-ийн хувьцааны 10 хувийг аж ахуйн нэгжид, мөн ийм хэмжээтэйг 2014 оны дөрөвдүгээр сарын 11-нээс өмнө төрсөн Монгол улсын иргэн бүрт олгосон.

1072 хувьцаа нь нэг сая төгрөгтэй дүйцэх бөгөөд нэгж хувьцааны нэрлэсэн үнийг 933 төгрөгөөр тогтоосон. Засгийн газрын шийдвэрт мөн тус компанийн хувьцааг хөрөнгийн зах зээл дээр гаргах хүртэл иргэдийн эзэмшиж буй хувьцаа нь саналын эрхгүй, аливаа хэлбэрээр захиран зарцуулах боломжгүй байхаар заасан юм. Харин тус компанийн төрийн мэдэл дэх 30 хувийг хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр гаргах эрхийг УИХ-аас Засгийн газарт олгоод буй. Энэ дагуу уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам болон бусад холбогдох байгууллагууд энэ онд багтаан шаардлагатай бэлтгэлийг хангахаар ажиллаж байна. Өөрөөр хэлбэл “Эрдэнэс тавантолгой”-н хувьцааны 30 хувийг хөрөнгийн бирж дээр гаргасан өдрөөс иргэд 1072 ширхэг хувьцаагаа арилжих эрхтэй болно гэсэн үг. Өнөөдрийн байдлаар үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн төв (ҮЦТХТ)-д сая гаруй иргэн, аж ахуй нэгж үнэт цаасны данс нээлгээд байна. Эдгээрийн 700 гаруй мянга нь Монгол улсын иргэдийнх бол үлдсэн 500 гаруй мянга нь компаниуд болон гаднын иргэдийнх. тодруулбал, “Эрдэнэс тавантолгой” компанийн 1072 хувьцааг эзэмшдэг 2.5 сая иргэний дөрөвний нэг нь буюу 28 хувь нь л үнэт цаасны данстай.

• 1072 хувьцааг худалдаж авна гэсэн зар сошиал орчинд олон нийтээс хандалт авах гэсэн зорилготой, зохион байгуулалттай үйлдэл гэдгийг мэргэжилтнүүд тайлбарлалаа.

• Төр иргэддээ хувьцаа олгож, хөрөнгийн зах зээлийн нэг оролцогч болгосон юм бол энэ зах зээлийн талаарх мэдлэгийг нь дээшлүүлэхийг бодлогын хэмжээнд авч үзэх ёстой.

• “Эрдэнэс Тавантолгой”-н хувьцааг эзэмшдэг 2.5 сая иргэний бараг дөрөвний нэг нь буюу 28 хувь нь л үнэт цаасны данстай.

Харин 1072 хувьцаатай иргэдийн үлдсэн 72 хувь нь дансаа нээлгээгүй байна. Гэхдээ “Эрдэнэс тавантолгой” ХК-ийн хувьцааг хөрөнгийн зах зээлд гаргах шийдвэр гарснаас хойш үнэт цаасны данс нээлгэх иргэдийн тоо харьцангуй өссөн байна. Өнөөдрийн байдлаар гэхэд шинээр данс нээлгэх гэсэн 10 мянган иргэний хүсэлт ирсэн, хүлээгдэж байгаа аж. Гэхдээ зарим иргэд үнэт цаасны нэгээс олон данс бүртгүүлсэн байдаг. Тухайлбал, 1990 онд өмч хувьчлах үеэр 500 гаруй мянган иргэн үнэт цаасны данс нээлгэсэн ч ихэнх нь хаалгүй мартсан байдаг аж. Зарим нь үүнийгээ шалгалгүйгээр дахин данс нээх тохиолдол цөөнгүй гардаг юм байна. Гэтэл зарим брокерийн пүүс данс нээх хураамж авахын тулд өмнө нь данс нээсэн эсэхийг нь шалгаж өгдөггүй, иргэд ч шалгуулах ёстойгоо мэддэггүй аж. Хэрэв 1990-ээд онд данс нээсэн бол түүнийг өнөөдөр ч ашиглах боломжтой байдаг. Түүнчлэн, “Эрдэнэс тавантолгой” ХК-ийн хувьцаа амь орно, ногдол ашиг тараана гэсэн мэдээллийг ашиглан орон нутгийн иргэдийг хуурах тохиолдол цөөнгүй гарч байгаа аж. Орон нутагт брокерийн компанийн нэр ашиглаж, үнэт цаасны данс нээх нэрээр иргэдээс мөнгө авах тохиолдол мэр сэр гарч байгаа аж. Тиймээс орон нутгийн иргэдийг данс нээлгэх гэж буй бол ажилтных нь бичиг баримт, компанийнх нь зөвшөөрлийг шалгаж байхыг мэргэжилтэн анхааруулсан юм. 1072 хувьцааны сошиал сүлжээнээс эхтэй дуулиан нэг талаас иргэдийн хөрөнгийн зах зээлийн талаарх мэдлэг тааруу байгааг харууллаа. Хэдийгээр Монголын хөрөнгийн бирж, “1072 хувьцаа мэдээллийн төв” тогтмол хугацаанд хөрөнгийн зах зээлийн талаарх анхан шатны сургалт явуулж буй ч иргэдийн идэвх сул байдаг аж.

Давхардсан тоогоор 700 мянга гаруй иргэн үнэт цаасны данс нээсэн

ҮЦТХТ-ийн захирал Ш.Лхагва “Иргэдийн санхүүгийн, тэр дундаа хөрөнгийн зах зээлийн талаарх мэдлэг тун тааруу байна. Төр иргэддээ хувьцаа олгож, хөрөнгийн зах зээлийн нэг оролцогч болгосон юм бол энэ зах зээлийн талаарх мэдлэгийг нь дээшлүүлэхийг бодлогын хэмжээнд авч үзэх ёстой. Ялангуяа, Монголбанкнаас олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан иргэдийн ойлголт, мэдлэгийг сайжруулах шаардлагатай байна” гэв. “Эрдэнэс тавантолгой” компани өнгөрсөн онд 8.5 сая тонн нүүрс экспортолж, Монголын нүүрсний нийт экспортын 25 хувийг дангаараа бүрдүүлсэн. Энэ оны эхний хагас жилд 953 тэрбум төгрөгийн борлуулалтын орлоготой ажилласан тус компани энэ онд улсын төсөвт 285 тэрбум төгрөг төвлөрүүлэх ёстойгоос 216.5 тэрбум төгрөгийг нь шилжүүлээд буй. Үүнд энэ онд Зүүн Цанхийн уурхайн нэг тонн нүүрсний үнэ 59.33 ам.доллараас 61 ам.доллар болж нэмэгдсэн, баруун Цанхийн нүүрсний үнэ 69-70 ам.доллараас дээш тогтоосон нь нөлөөлсөн юм.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Зээлээр тансаг хэрэглээгээ тэтгэж буй нь импортыг өсгөв

Өрхүүдийн хэрэглээ ипотекийн зээл олголт саарсан 2017 оноос нэмэгдэж эхэлсэн

 0 сэтгэгдэл


Олсныхоо хэрээр зардлаа өсгөж, хэрэглээгээ тэлдэг үрэлгэн зангаас болоод Монголоос гадагшлах валютын урсгал нэмэгддэг. Ялангуяа, эдийн засгийн өсөлт өндөр жилүүдэд энэ үзэгдэл хамгийн түгээмэл. Импортыг үлэмж тэлдэг материаллаг хэрэглээг хэт шүтэх хандлага өдгөө ам.доллар, юань зэрэг гадаад валютын ханш хормын төдийд өсөх шалтгааны нэг болж байна гэвэл та итгэх үү. Хэрэглээндээ нийтээрээ илүү ач холбогдол өгдөг болсноор мөнгөний урсгал импортын өсөлтийг урамшуулахад хүрээд байна. Ханшийн нөлөө орсон импортын бараа, бүтээгдэхүүн худалдан авахаас иргэд аль болох татгалзаж, дотоодын үйлдвэрлэлээ дэмжсэн худалдан авалт хийдэг байсан үе ард хоцорчээ. Цалин, тэтгэвэр, өрхийн орлого импортын өсөлтийг дэмжиж, дотоодын эдийн засагт үлдэх бус түр үдлээд үйлдвэрлэгч орнуудыг зорьж байна. Эдийн засгийн уналтын үед хэрэглэгчид юуны өмнө автомашин, цахилгаан бараа зэрэг удаан эдэлгээтэй бараа, бүтээгдэхүүний зардлаа бууруулдаг. Хэрэглээгээ тэвчиж, өрхийн төсвөө танадаг.

Тэгвэл энэ оны хувьд өрхийн хэрэглээний бүтэц өөрчлөгдөж, урсгал зардал нэмэгдэж байна. 2018 он гарснаас хойш гадаад худалдааны ашиг сар тутам буурч, импорт эсрэгээрээ нэмэгдсээр. Гаалийн ерөнхий газрын мэдээллээр, энэ оны эхний есөн сард гадаад худалдааны тэнцэл 931.7 сая ам.долларын ашигтай гарсан. Энэ нь өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад 520 сая ам.доллараар буурсан дүн. Гадаад худалдааны тэнцлийн ашиг 2017 оныхоос буурахад импортын өсөлт голлон нөлөөлжээ. Импорт оны эхний есөн сард 4.3 тэрбум ам.долларт хүрч, өнгөрсөн оны мөн үеэс 39 хувиар өсчихөөд байна. Тэрбум ам.доллар хол давж байсан гадаад худалдааны тэнцлийн ашиг өдгөө саяар яригдах боллоо. Манай улсын нийт өргөн хэрэглээний барааны 40 орчим хувийг импортын бараа эзэлдэг. Импорт нэмэгдэх тусам инфляц эдийн засагт дарамт болж, төгрөгтэй харьцах гадаад валютын ханш чангардаг тал бий. Энэ нь үнийн өсөлтөөр дамжин өрхийн төсвийг торгодог болчихсон.

Өрхүүд өрөөр хэрэглээгээ тэлэх нь эдийн засагт дарамт болдог

Гадаад валютын улсын нөөцөө арвижуулах гэж ядаж байгаа манайх шиг улсын хувьд импорт чөлөө, завсаргүй өсөх нь үнэндээ хүсээд байх зүйл биш юм. Дэлхийн 140 гаруй улстай худалдаа хийж, гадаад худалдааны нийт бараа эргэлт 8.5 тэрбум ам.доллараар хэмжигдэж буй ч импорт, экспортын зөрүү улам ойртож байна. Зөрүү ойртох тусам гадаад худалдааны тэнцэл ашиг үйлдвэрлэх бус алдагдалтай гарахад хүрдэг. Гадаад худалдааны тэнцэл жилийн өмнө 1.4 тэрбум ам.долларын ашигтай гарч байсан. Харин өнөөдөр 930 гаруй сая ам.доллартай сууна. Эдийн засаг энэ оны эхний хагаст 6.3 хувиар өсч, импорт нэмэгдсэн гэж дүгнэхэд эрт байна. Харин ч импортын одоогийн өсөлт бидний төдийлэн шаардлагатай бус хэрэглээ нэмэгдэж байгаагаас үүдэлтэйг зарим эдийн засагч хэлж байна. Үйлдвэрлэгч бус хэрэглэгч орнуудын зовлон ижил. Гэхдээ өр, зээл тавиад тансаг хэрэглээ рүү хошуурах хандлага манай улсад илүү хүчтэй ажиглагдаж байгаа юм.

• Өнөөдрийн байдлаар 12 их наяд төгрөгийн зээл зах зээлд байна.

• Томоохон эд хогшил, цахилгаан барааны эрэлт сүүлийн хоёр жилд нэлээд буурсан бол энэ жилээс эргээд өсч, гурван жилийн өмнөх түвшинд хүрчээ.

• Хэрэглээгээ ухаалаг, зөв зохистой болгох нь хувь хүний өөрийн асуудал боловч том зургаараа эдийн засагт хэрхэн нөлөөлдөг гэдгийг импорт батална.

Өрхийн хэрэглээний зээл хурдацтай өсч, энэ нь импортыг нэмэгдүүлж, санхүүгийн тогтвортой байдалд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэйг Монголбанк Мөнгөний бодлогын мэдэгдэлдээ дурдсан. Энэ хүрээнд иргэдийн хэрэглээний зээлийн хугацааг 30 сараас хэтрүүлэхгүй байхаар тогтоож өгсөн. Уг шийдвэр нь захиргааны арга хэмжээ мэт боловч импортын хэт өсөлтийг тогтоон барих, өрхийн өрийн дарамтыг бууруулах алхам гэж төв банкныхан тайлбарлаж байна. Өнөөдрийн байдлаар 12 их наяд төгрөгийн зээл зах зээлд байна. Үүний зургаа орчим их наядыг иргэдийн хэрэглээний зээл эзэлж буй. Нийт чанаргүй зээл банкны системийн хэмжээнд найман хувьтай байгаагаас хэрэглээний зээл дөрвөн хувийг эзлэх болсон гэхээр импортыг тэтгэх хэт хэрэглээ хэрхэн нэмэгдсэн нь эндээс харагдах болов уу. Хэрэглээгээ ухаалаг, зөв зохистой болгох нь хувь хүний өөрийн асуудал боловч том зургаараа эдийн засагт хэрхэн нөлөөлдөг гэдгийг импорт батална.

“Хэрэглэгчийн итгэлийн индекс” судалгаанд тэмдэглэснээр, иргэдээс удаан эдэлгээтэй бүтээгдэхүүн худалдаж авахаар төлөвлөж байгаа эсэхийг асуухад нийт хэрэглэгчдийн 22.2 хувь нь томоохон эд хогшил, цахилгаан бараа худалдан авах төлөвлөгөөтэй байна. Давхардсан тоогоор 5.4 хувь нь зурагт, 2.8 хувь нь компьютер, 5.1 хувь нь хөргөгч авахаар төлөвлөсөн байгаа аж. Томоохон эд хогшил, цахилгаан барааны эрэлт сүүлийн хоёр жилд нэлээд буурсан бол энэ жилээс эргээд өсч, гурван жилийн өмнөх түвшинд хүрчээ. Тус судалгаанаас харахад, өрхүүдийн хэрэглээ ипотекийн зээл олголт саарсан 2017 оноос нэмэгдэж эхэлсэн байна. Энэхүү судалгаанд, ойрын ирээдүйд буюу ирэх зургаан сарын хугацаанд эдийн засгийн байдал ямар байх талаарх өрхийн хүлээлтийг тусгажээ. Өрхүүдэд эдийн засаг дээрдэхэд бизнесийн нөхцөл сайжирна гэсэн хүлээлт гол нөлөө үзүүлсэн байна. Эдийн засгийн эерэг хүлээлт импорт өсөх, өрхийн хэрэглээ тэлэх ээлжит хөшүүрэг болж байгааг дуулгая. Зээл тавиад хэрэглээгээ тэлэх үзэгдэл манай улсад хавтгайрсан нь импорт үржихийн хүрдээр өсөхөд хөтөлж байна. Импорт өсөх хэд хэдэн тохиолдол бий. Тухайн улсын хүн ам эрс нэмэгдэх, амьжиргааны түвшин сайжрах, цалин, хангамж өсөх гэх мэт хүчин зүйлсийн улмаас импорт томрох нь бий. Энэ нь зүй ёсны өсөлт. харин өрхүүд өр тавиад хэрэглээгээ хэт тэлэх нь эдийн засагт эрсдэл, дарамт болдог.

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Уул уурхайг ухаалаг утаснаасаа удирддаг болжээ

Технологийн хүчийг ашиглах гэж компаниуд ухаанаа зарж байна

 0 сэтгэгдэл

Уул уурхайн талаарх бидний уламжлалт ойлголт халаагаа өгч, технологийн хувьсгал энэ салбарт хүч түрэн орж ирлээ. Өөрчлөлт, шинэчлэлт зай завсаргүй мөшгих эринд хиймэл оюун ухаан хүний хөдөлмөрийг хөнгөвчилж, цаг хугацааг дөтлөх болов. Аж үйлдвэрийн IV хувьсгал гэгч урьдын хэвшсэн тоглоомын дүрмийг өөрчилж байна. Энэ нь холын Австралид биеллээ олж, хэдэн мянган бээрийн цаадах уул уурхайг гар утсаараа удирдах хэмжээнд хөгжжээ. Ил уурхайг дэргэдээс нь юм шиг залж, чиглүүлэх системийн ачаар үйлдвэрлэлийн зардал буурч, ажлын бүтээмж ч дээшилж байна. Уг RTV системийг 21 уурхайдаа нэвтрүүлсэн Rio Tinto группийн Квинслэнд мужийн Брисбен хот дахь оффисоос “Оюутолгой”-г гар утаснаасаа харж, тэнд өрнөж буй өдөр тутмын ажилтай хүссэн цагтаа саадгүй танилцах аж. Тус группийн автоматжуулалтын багийн ерөнхий зөвлөх Крэйг Хампрэй өөрийн гар утаснаасаа торох зүйлгүй энэ бүхнийг нүдний өмнө авчирч байлаа. Дээрх системийг цаашид илүү боловсронгуй болгон хөгжүүлэх “даалгавартай” Rio Tinto группийн 30 ажилтан зүүн болон баруун Австрали, АНУ-д ажилладаг аж.

10 жилийн турш тасралтгүй хөгжүүлж буй энэхүү системийг “Оюутолгой”-д хоёр жилийн өмнөөс Rio Tinto ашиглаж эхэлжээ. Гар утасны дэлгэцэн дээрээс зургаан тивийг хамарсан уурхай болгоноо тольдох программыг гурван хэмжээст видео тоглоомын хийцээс санаа авч бүтээсэн гэдгийг Крэйг Хампрэй нуусангүй. Энэхүү программыг уул уурхайн компаниудаас зөвхөн Rio Tinto дотооддоо ашиглаж байна. Гэхдээ сонирхсон болгон бус группийн хэмжээнд 1200 хүн л үүнийг “эзэмших” эрхтэйг тэрбээр онцолсон юм. Төслийн талбар дээрх хүдрийн олборлолт, ачилт, тээвэрлэлт, шилжүүлэлтийн хугацаа, тухайн техникийн шатахууны байдал, уурхайн бүс доторх автомашинуудын хурд гэх мэтийг тус программын тусламжтайгаар мэдэх боломжтой. Одоогоор зөвхөн ил уурхайдаа энэхүү технологийг нэвтрүүлсэн бөгөөд цаашид гүний уурхайд ч ашиглах ижил технологийг зохион бүтээж байгаа аж. Өнгөрсөн найман жилийн дотор Rio Tinto групп Австрали дахь нэг төслийн технологид 1.5 тэрбум австрали доллар зарцуулсан гэж “BAEconomics”- ийн судалгаанд цохон тэмдэглэсэн байв.

Нэг төслийн технологийн хөрөнгө оруулалт тэрбумаар хэмжигдэнэ гэхээр нэжгээд төслийнх өндөр дүнтэй гарах нь дамжиггүй. Технологийн хүчийг ухаалаг ашиглах гэж компаниуд илүү ухаан зарцуулж байна. Үүний тод жишээ гэвэл дэлхийн 35 улсад 47 мянган ажилтантай үйл ажиллагаа явуулж буй Rio Tinto болж байгаа юм. Тус групп автоматжуулалтад онцгой анхаарч, Баруун Австрали дахь Пилбарагийн уурхайд хүнд даацын бүх автомашиныг Пертээс удирдан чиглүүлж, бүтээгдэхүүнээ жолоочгүй тээвэрлэдэг болжээ. 1500 км-ийн алсаас хүнд даацын машин, экскаватор гээд 90-ээд том техник болон галт тэргийг удирдаж байна гээд бод доо. 150 жилийн уул уурхайн түүхтэй Австралид ч энэ үйл явдал өөрөө шинэ үзэгдэл болж байгаа юм. “Ирээдүйн уурхай” төслийн хүрээнд Пилбарагийн төмрийн хүдрийн уурхайгаа Rio Tinto бүрэн автоматжуулсан аж. Цаашид ч автомажуулах ажил үргэлжилнэ гэж тус группийн Өсөлт, инновацийн группийн харилцаа, холбоо хариуцсан менежер, Моник Бенстед ярьсан юм. Гэхдээ автоматжуулалт эрчтэй явагдсан ч ажлын байр хумигдахгүй гэлээ. Учир нь, 90 гаруй жолооч дээрх төслийн хүрээнд ажилгүй болсон ч техникийн удирдлагын төвд 600 хүн ажиллаж байна. Өөрөөр хэлбэл, автоматжуулалт шинэ ажлын байрыг нэмэгдүүлжээ.

Зардал бууруулж, бүтээмж өсгөдөг нь технологийн давуу тал
Бидний уул уурхайг харах өнцөг, зураглах төсөөлөл хэдэн арван жилээр бус цаг, минутаар өөрчлөгдөхөөс аргагүй болж байгаа биз. Ирээдүйн уурхайг Баруун Австралид цогцлоож, аюулгүй ажиллагааг алхам тутам мөрдлөг болгож байна. Сонирхуулахад, Rio Tinto группийн хэмжээнд хэрэгжиж байгаа төслүүдээс “Оюутолгой” аюулгүй ажиллагааг ягштал баримталж, энэ үзүүлэлтээрээ Rio Tinto-гийн гүйцэтгэх захирлын нэрэмжит аюулгүй ажиллагааны шагналыг хүртсэн байна. Технологи хөгжих хэрээр уурхайн осол аваар багасч, аюулгүй ажиллагаа хариуцлагатай уул уурхайг хэмжих тэргүүн үзүүлэлт болж чаджээ. Технологи ийнхүү хөгжлийн хурдаа нэмэх тусам түүнийг эзэмшихийн тулд хүний хөгжил яригдахаас аргагүй. Энэ өөрчлөлтөд уурхайчид бэлэн үү гэсэн асуулт зөвхөн Австралид бус Канад, АНУ-д ч халуун сэдэв болж, хариулт нэхэх болсон.
Тэгвэл үүнд бэлэн байх үүднээс 8000 ажилтнаа Rio Tinto давтан сургаж, техникийн хүн болгохоор шийджээ. BHP Billiton болон Rio Tinto зэрэг уул уурхайн топ компани ирэх дөрвөн жилд 2.7 тэрбум ам.долларыг тоног төхөөрөмжийн засвар үйлчилгээнээс хэмнэхийг зорьж байна. Тэд хиймэл оюун ухаанд суурилсан жолоочгүй авто хэрэгслийг түлхүү хэрэглэхээр тооцоолжээ. Тухайлбал, BHP Billiton компани ирэх дөрвөн жилд машин механизмын засвар үйлчилгээний зардлаа 32 хувиар бууруулж, 2.3 тэрбум ам.доллар болгоно хэмээн мэдэгдсэн. Шинэ технологи уул уурхайн компаниудад зардлаа бууруулах боломжийг бий болгож өгч байна. Тус компани өнгөрсөн оноос төмрийн хүдрийн Jimblebar орд дээрээ Caterpillar-ын 360 тонн хүртэл даацтай 793 F загварын алсын удирдлагатай 20 хүнд даацын ачааны автомашиныг ашиглаж эхэлсэн байна. Үүнийг энэ онд хоёр дахин нэмэгдүүлж, 50-д хүргэхээ зарласан төдийгүй алсын удирдлагатай хүнд даацын автомашины тусламжтайгаар 2017 онд уг уурхайн үйл ажиллагааны зардлыг 15 хувиар бууруулж чадсан хэмээн тус компани мэдээлэв.
• Технологийн хувьсгал уул уурхайн эрдэс бүрийг эдийн засгийн үр ашигтай түүхий эд болгон өөрчилж буй.
• Зардал бууруулж, бүтээмж өсгөдөг нь технологийн давуу тал. Үүнийг хэдийн ойлгосон компаниуд өөрчлөлт, шинэчлэлтийн өмнө бэлэн байна.
• Бидний уул уурхайг харах өнцөг, зураглах төсөөлөл хэдэн арван жилээр бус цаг, минутаар өөрчлөгдөхөөс аргагүй боллоо.
Шинэ технологийн түрэмгийлэл нь эко олборлолт руу компаниудыг зүглүүлж, хал багатайгаар түүхий эд олборлох арга ухаанд сургаж байна. Байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг бууруулах үүднээс Rio Tinto АНУ-ын Alcoa компанитай хамтарч Канад дахь хөнгөн цагааны Elysis төслийг хэрэгжүүлэхээр болсноо энэ хавар зарлажээ. Энэхүү төсөлд Канад, Куба улсын Засгийн газар дэмжлэг үзүүлэхээ мэдэгдэж, Apple компани хамтарсан хөрөнгө оруулалт хийхээ дуулгасан аж. Байгальд огт нөлөөлөлгүйгээр хөнгөн цагааныг олборлох дээрх төсөл дэлхийд анхдагч гэдгийг Rio Tinto-ийн Өсөлт, инновацийн группт багтдаг Бандуура судалгааны төвийн Техникийн хөгжүүлэлт хариуцсан менежер Жейред Осбор онцолсон юм. Инновацид хийсэн хөрөнгө оруулалтаараа уул уурхайн салбарыг тус групп хошуучилдаг. Зардал бууруулж, бүтээмж өсгөдөг нь технологийн давуу тал. Үүнийг хэдийн ойлгосон компаниуд өөрчлөлт, шинэчлэлтийн өмнө бэлэн байна. Монгол Улсын эдийн засгийн үндсэн хөдөлгүүр нь уул уурхай болж, төсвийн орлого энэ салбараас үлэмж хамаарч байгаа. Энэ үед төрийн өмчит болон хувийн хэвшлийн компаниуд технологийн тухай одооноос эрчтэй ярихгүй бол дэлхийтэй хөл нийлүүлэх бус хол хаягдаж мэдэх нь. Нүүрс, зэс, төмрийн хүдэртэй зэрэгцээд батарейн үндсэн түүхий эд болох лити, кобальт орлогын шинэ эх үүсвэр болон гарч ирсэн. Технологийн хувьсгал уул уурхайн эрдэс бүрийг эдийн засгийн үр ашигтай түүхий эд болгон өөрчилж буй. Технологи, түүний ноу хау компаниудын өрсөлдөх чадварыг тодорхойлж, өрсөлдөөнд үлдэх шалгуур нь болж байна.