A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/4337/

Үүнийг хэрэгжүүлбэл зээлийн хүү гарцаагүй буурна!

Үүнийг хэрэгжүүлбэл зээлийн хүү гарцаагүй буурна!
 0 сэтгэгдэл

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том
http://zgm.mn/post/4337/
  • Санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлдэг дөрвөн байгууллагын зээлийн хүүгийн жигнэсэн дундаж 32.7 хувьтай тэнцэж байна. Зээл олгодог таван субъектээс хамгийн бага 17.0 хувийг “муу нэртэй, луу данстай” банкууд санал болгож байна
  • Уул уурхайн компаниудын өөрийн хөрөнгийн өгөөжийн түвшин 35 хувиас буурдаггүй, дунджаар 60-70 хувийн өгөөжтэй бол активын өгөөжийн үзүүлэлтээр АНУ-ын JP Morgan Chase банк 1.15 хувиар топ банкуудыг тэргүүлж байна
  • 2017 онд 3.1 тэрбум ам.долларын валютын нөөцтэй манай улс дөрвөн тэрбум гаруй ам.долларын бараа бүтээгдэхүүнийг хилийн чанадаас худалдан авсан
  • Нүүрсээр баян, нар, салхи, ус зэрэг сэргээгдэх эрчим хүчний арвин нөөцтэй Монгол Улс цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээгээ 100 хувь дотоодоосоо хангах бүрэн боломжтой  
  • Санхүүгийн тогтворгүй байдал, санхүүгийн хямралын үед ашигладаг Төв банкны гол хэрэгсэл бол Төв банкнаас олгодог санхүүжилт юм
  • Гүрж улс татварын реформ хийснээр нэгдсэн төсвийнх нь татварын орлого 2003 онд 469 сая ам.доллар байсан бол 2007 онд 2.2 тэрбум ам.долларт хүрч, татварын орлого нь 4.7 дахин буюу 470 хувиар өсжээ

Энэхүү нийтлэлийг 2020 оны УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшигч бүх хүнд зориулав

Б.Мэдрээ Монголын Банкны Холбооны Ерөнхийлөгч, Худалдаа, Хөгжлийн Банкны Ерөнхийлөгч

Зээлийн хүүг буулгахыг шаардсан “эх орончид”-ын дүрийг ирэх саруудад Та олноор харна гэдэгт миний бие эргэлзэхгүй байна. Сонгуулийн тов ойртохын хэрээр арилжааны банкууд руу давшлагчдын дуу хоолой дийлдэхээ больж, зээлийн хүүг хүчээр буулгахыг шаардсан сайн дурын уран сайханчдын хийрхэл хэрээс хэтрэх магадлалтай. 

Зээлийн хүүг бууруулах нь шинэ цагийн ардчилсан монголчуудын мөнхийн хүлээлт байсаар ирлээ. Гэвч саарал ордны зөөлөн суудал горилогчид энэ амин чухал асуудлыг ажил хэрэгчээр шийдэх бус овжиноор ашиглан, улс төрийн оноо авах мөнхийн сэдэв болгож байгаа нь харамсалтай. Ер нь улстөрчдийн хуурамч амлалт, мэргэжлийн бус сонирхогчдын хоосон цэцэрхлийг хойш нь тавиад яг бодит амьдрал дээр зээлийн хүүг бууруулах боломж бий юу? Монголын банк санхүүгийн салбарт 30 гаруй жил ажиллаж буй хүний хувиар үнэнийг хэлэхэд зээлийн хүүг бууруулах боломж бий. Гол нь үүнийг хүчээр шийдэх гэж муйхарлаж, түр зуурын шинжтэй аргаар тарамдах бус ул суурьтай, шинжлэх ухааны үн дэслэлтэй, бодлоготой, далайцтай, тууштай хэрэгжүүлэх нь чухал юм. Монгол Улс зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн 1990 оноос зээлийн хүү хэт өндөр байсан (Зээлийн хүү 1993 онд жилийн 300 хувь байсан) бөгөөд Төв банк, төр засаг, арилжааны банкууд сүүлийн 30 орчим жил бууруулсаар өнөөгийн жилийн 17.0 хувийн түвшинд хүргээд буй юм. Гэхдээ зээлийн хүү өнөө хэр хоёр оронтой тоогоор хэмжигдэж байгаа нь бусад улстай харьцуулахад өндөр түвшин юм. 

"Муу нэр, луу данстай" арилжааны банкууд 

Монголд зээлийн хүү өндөр буйд банкуудыг буруутгах нь цөөнгүй. Хүмүүс хүсэн хүлээж буй зүйлийг нь ярихад амархан итгэдэг. Хүмүүсийн олонх нь асуудлын голыг олохыг чармайдаггүй. Үүний нэг тод жишээ бол арилжааны банкууд зээлийн хүүг хүчээр өндөр тогтоож, иргэдийг хүүлж, хэтэвчээ түнтийлгэж байна хэмээн зарим нэгэн чичилдэг. Тэгвэл бодит байдал дээр арилжааны банкууд тийм их ашиг олж байна уу? 2018 оны 12 дугаар сарын 31-ний байдлаар арилжааны 14 банк нийт 96.8 тэрбум төгрөгийн алдагдал хүлээсэн бол харин “Эрдэнэс Тавантолгой” компани өнгөрсөн онд 807.7 тэрбум төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласнаа танилцуулсан. Мөн 2017 онд арилжааны банкууд нийт 241 тэрбум төгрөгийн ашиг олсон бол ганцхан “Эрдэнэс Тавантолгой” үүнээс хэд дахин их ашигтай ажилласан байна. Банкууд нийгмийн зарим хэсгийн ойлгодог шиг их хэмжээний ашиг олдоггүй нь ойлгомжтой боллоо. Гэтэл өнөөгийн нийгэмд арилжааны банкуудыг өндөр ашиг олдог, шулаач, мөлжигч, луйварчин, мөнгө хүүлэгч хэмээн буруутган, чичилсээр. Тэгвэл яагаад зээлийн хүү өндөр байна вэ? 

Зээлийн хүүг банк тогтоодоггүй!

Арилжааны банкны зээлийн хүү үндсэндээ дөрвөн хүчин зүйлээс хамаардаг. Нэгдүгээрт, хүүгийн зардлаа тооцдог. Үүнд, хадгаламж эзэмшигчдэд тооцож буй хүүгийн зардлаас гадна харилцагчдад тооцож буй хүүгийн зардал багтана. Мөн арилжааны банкууд дулаан, цахилгааны мөнгө, тоног төхөөрөмж, түрээс, цалин зэрэг үйл ажиллагааны зардлаа нэмнэ. Үүнээс гадна, эрсдэлийн нэмэгдэл гэж бий. Зээл авсан иргэн зээлээ бүрэн төлөхгүй байх явдал дэлхийн аль ч банкинд тохиолддог. Тиймээс арилжааны банк эрсдэлийн сан байгуулдаг. Эцэст нь, цэвэр ашгийг нэмснээр зээлийн хүү тогтдог учиртай. 1990-ээд оны эхээр инфляц 300 гаруй хувь, зээлийн сарын хүү 25 гаруй хувьтай байсан. Үүнийг бууруулахаар банкууд л ажилласаар 1998 онд төгрөгийн зээлийн хүү жилийн 45.8, валютын зээлийн хүү жилийн 34.2 хувьтай болгож байсныг тайлан баримтаас харж болно. Энэ үед хууль гараагүй, төр ч дэмжээгүй, банкуудыг ч шахаагүй. Харин банкууд өөрсдөө л зээлийн хүүг бууруулсаар өдгөө 2019 оны II улирлын байдлаар төгрөгийн зээлийн хүү жилийн 17.0, валютынх 10.3 хувьтай байгааг Төв банкны тайлангаас харж болно. 2008 оноос валютын хадгаламжийн статистикийг тооцож эхлэхэд төгрөгийн хадгаламжийн хүү жилийн 13.6, валютын хадгаламжийнх 7.4 хувьтай байсан. 2019 оны 3 дугаар сарын 31-ний байдлаар төгрөгийн хадгаламжийн хүү 13.5, валютынх 4.2 хувьд хүрээд байна. Эдгээрээс харилцах хадгаламж эзэмшигчдэдээ төлдөг хүү нь банкуудын нийт зардлын 60 орчим хувийг бүр дүүлдэг хамгийн том зардал юм. 

Зээл олгогч нараас арилжааны банкны зээлийн хүү хамгийн өндөр нь үү?

Санхүүгийн систем хөрөнгийн зах зээл, даатгал, банк гэсэн гурван тулгууртай ч сүүлийн 30 орчим жил ачааны хүндийг зөвхөн Монголын арилжааны банкууд үүрч ирлээ. Монгол Улсад таван субьект зээл олгох эрхтэй. Иргэний хуулиар Иргэд1 хоорондоо зээл олгох эрхтэй бол байгууллагын түвшинд Арилжааны банк2, Хадгаламж зээлийн хоршоо3, Банк бус санхүүгийн байгууллага4, Ломбард5 зээлийн үйлчилгээ үзүүлж болно. Арилжааны банкуудын зээлийн жигнэсэн дундаж хүү жилийн 17.0 (17.0-30.0%) хувьтай байгааг нийтлэлийн эхэнд өгүүлсэн. Тэгвэл Санхүүгийн зохицуулах хорооны 2019 оны II улирлын тайлангаар Хадгаламж зээлийн хоршооны жигнэсэн дундаж зээлийн хүү жилийн 34.8 (30,0- 40%), Банк бус санхүүгийн байгууллагынх 37.2 (24.0-40.0%), Ломбардынх 42.0 (36.0-60.0) хувьтай байна. Албан мэдээлэлд үндэслэн тооцоход санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлдэг дөрвөн байгууллагын зээлийн хүүгийн жигнэсэн дундаж 32.7 хувьтай тэнцэж байна. Зээл олгодог таван субъектээс хамгийн бага 17.0 хувийг “муу нэртэй, луу данстай” банкууд санал болгож байна.

Монголын банкууд дэлхийн түвшнээс илүү өндөр ашиг олдог уу?

Дэлхийн банкны 2017 оны тайлангаар Монгол Улс (20.01 хувь) дэлхийн 200-гаад орноос зээлийн хүүгийн түвшнээрээ их буюу аравт, татан төвлөрүүлсэн хөрөнгө буюу хадгаламжид төлж буй хүүгийн түвшнээрээ дэлхийд долдугаарт жагсжээ. Зээлийн хүүгийн түвшинг банкуудын ашигтай холбодог. Монголын банкууд үнэхээр их хэмжээний ашиг олоод байна уу гэдгийг бусад орны банкуудтай харьцуулахад ашигт ажиллагаа нь хэр байгааг тооцоо судалгаа, баримттай тооцъё. Дэлхий даяар банкуудын ашигт ажиллагааг ROE (Return on eguity) буюу өөрийн хөрөнгийн өгөөж, ROA (Return on assets) буюу активын өгөөжөөр хэмждэг. Эхлээд дэлхийн эхний топ зургаан банкны ашигт ажиллагааг харцгаая. Өөрийн хөрөнгийн өгөөжөөр Хятадын Construction Bank Сorporation банк 14.76 хувиар тэргүүлж байна. Өөрөөр хэлбэл, өөрийн хөрөнгийн өгөөжөөр толгой цохиж буй том банкны өгөөжийн түвшин 15 хувьд ч хүрэхгүй байгаа бол хамгийн бага нь Японы Mitsubushi банк 8.43 хувьтай байна. Гэтэл уул уурхайн компаниудын өөрийн хөрөнгийн өгөөжийн түвшин 35 хувиас буурдаггүй, дунджаар 60-70 хувийн өгөөжтэй байдаг. Тэгвэл активын өгөөжийн үзүүлэлтээр АНУ-ын JP Morgan Chase банк 1.15 хувиар топ банкуудыг тэргүүлж буй бол Японы Mitsubushi банкных 0.43 хувьтай нь багад тооцогдож байна. Дэлхийн тэргүүлэх банкууд ийм дүр зурагтай байгаа бол Монгол Улстай хөгжлийн түвшин ойролцоо гэгдэж буй улсуудын банкны үзүүлэлтийг харцгаая. Активын өгөөжөөр хамгийн өндөр нь 2.80 хувьтай Беларусийн Alfa банк байгаа бол Коста Рикагийн Banco de Costa Rica банк хамгийн бага буюу 0.34 хувьтай байна. Монголын томоохон компаниудаас “Тавантолгой” компанийн активын өгөөж хамгийн өндөр буюу 33.38, өөрийн хөрөнгийн өгөөж нь 58.9 хувьтай байна. Гэтэл иргэдийг шулж, их ашиг олдог хэмээн чичлүүлдэг Монголын банкны системийн өгөөж хэд дахин доогуур. Тухайлбал, Худалдаа, хөгжлийн банкны активын өгөөж 0.27 хувь, өөрийн хөрөнгийн өгөөж нь 2.11 хувьтай. Тэгэхээр Монголын банкууд их ашиг олж бусдыг шулдаг гэх хардлага худлаа болж таарч байна. Хэр хэмжээний мөнгө эргэлдүүлж нэг төгрөгийн ашиг олсноор нь банкны салбарыг мөн дүгнэдэг. Монголын банкууд 2018 онд 33.1 их наяд төгрөгийг эдийн засагт эргэлдүүлээд 96 тэрбум төгрөгийн алдагдал хүлээжээ. 2017 онд ч арилжааны 14 банк 28.7 их наяд төгрөг эргэлдүүлээд 241.9 тэрбум төгрөгийн (ам.долларт шилжүүлбэл, 109 сая ам.доллар) ашигтай ажилласан байна. 2006-2017 онд Монгол Улсын банкны системийн өөрийн хөрөнгийн өгөөж 7.9 хувьтай байхад манай улстай орлогын түвшин ижил гэгддэг орнуудынх 14.6 хувьтай байв. Монголын банкуудын өгөөжийн түвшин олон улстай харьцуулахад бараг хоёр дахин бага байгаа нь энэ. Өөрөөр хэлбэл, банкны эзэн өөрийн хөрөнгөөрөө банк ажиллуулаад 7.9 хувийн өгөөж хүртэхийн оронд мөнгөө хадгаламж болгосон бол дунджаар 13.5 хувийн өгөөж хүртэнэ гэсэн үг. Санхүүгийн бодит тооцоолол, аудитаар баталгаажсан тайлан үнэнийг ийн өгүүлж байна. 

"Үнэнг гутлаа өмсөх зуур худал уул давдаг"

Зээл хүн төрөлхтнийг хөгжил дэвшилд хөтөлсөн нь маргашгүй үнэн. АНУ-ын автомашины агуу зохион бүтээгч Генри Форд зохион бүтээсэн автомашинаа цөөхөн хэдэн баян хөрөнгөтөнд борлуулж байсныг нь JP Morgan тэргүүтэй банк санхүүжүүлсний үр дүнд автомашиныг хүн бүрийн унаа болгосон. Цаад агуулгаараа банк дэмжиж, үүнийг банкирууд хийсэн. Өнөөдөр сэтгэгч, зохион бүтээгчдийн санааг нэвтрүүлсэн гар утас, хөргөгч, компьютер, зурагт зэрэг бүтээгдэхүүн нийтийн хэрэглээ болсон. Энэ бүхнийг хэн санхүүжүүлсэн бэ? Банк болон банкирууд биш гэж үү. Банкирууд залхуу, худалч бус хөдөлмөрч, үнэнч, авьяаслаг хүмүүсийг дэмжиж, орлого, эрсдэлийг нь тооцсоны үндсэн дээр санхүүжилт олгодог. Ингэснээр хөгжил, дэвшил, ахиц бий болдог. Үүнийг эдийн засгийн өсөлт гэж бид нэрлээд байгаа юм. Хүн төрөлхтөнд, дэлхий нийтэд өгч буй банкны өгөөж маш өндөр. Тухайлбал, Худалдаа, хөгжлийн банкны зээлээр “Говь” компани, “Монос” групп, “Могол” ноос, “Оргио” тахиа, “Шар доктор”, “Янмал” оймсны үйлдвэр, олон арван орон сууц, оффисын байр гээд дурдаад байвал олон дотоодын баялаг бүтээгчийг санхүүжүүлсэн. Эдгээр бизнес эрхлэгч баялаг бүтээж, олон мянган ажлын байр бий болгож, төсөвт татвараа төлж байна. Одоо зээлийн хүүг бууруулахад юуг хийх ёстой тухай өөрийн санал бодлоо хуваалцъя.

Төгрөгийн дархлааг хамгаалах нь 

Зээлийн хүүг бууруулахын тулд нэн тэргүүнд монгол төгрөгийн үнэ цэнийг ярихаас өөр аргагүй болно. Тэгвэл монгол төгрөгийн өнгийг юу тодорхойлдог вэ? Валютын орох, гарах урсгалын тэнцвэр алдагдсанаас ам.долларын ханш чангарч, түүнтэй харьцах төгрөгийн үнэ цэнэ буурч байна. Иймд, Монгол улсад валютын ханшийн тогтвортой байдал болон валютын орох, гарах урсгалын тэнцвэртэй тогтолцоог бий болгоход анхаарах шаардлагатай. Зээлийн хүү өндөр байгаа нь бодлогын хүү, инфляциас ч илүү ам.долларын эсрэг төгрөгийн дархлаатай холбоотой. Монгол Улс 1993 оноос төгрөг, ам.долларын хослолыг тооцож эхэлсэн. Тухайн үед нэг ам.доллар 396.51 төгрөгтэй тэнцэж байжээ. Харин 1994 онд нэг ам.доллар 414.09 төгрөг, 1999 онд 1072.37 төгрөг болтлоо өссөн. 2015 онд “ногоон”-ы ханшийн эсрэг төгрөг 1995.51, 2016 онд 2489.53 нэгжид хүрсэн бол 2019 оны 12 дугаар сарын 31-ний байдлаар нэг ам.доллар 2734.33 төгрөгтэй тэнцэж байна. Гэтэл социализмын үед буюу 1989 онд нэг ам.доллар тогтмол ханштай буюу ердөө хоёр төгрөг 99 мөнгө байлаа. Монгол Улс тухайн үед өнөөгийнх шиг их хэмжээний бараа, үйлчилгээ импортолдоггүй, социалист орнуудтай шилжих рублиэр худалдаа хийж, балансаа гаргадаг байлаа. Үүнээс үзэхэд, сүүлийн 30 орчим жилийн турш Монгол Улс тасралтгүй төгрөгийн ханшийг гадаад валютын эсрэг алджээ. Монгол Улсын санхүүгийн тогтвортой байдал ганхахад хүргэж буй гадаад валютын нөөцийг дотооддоо боломжит хэмжээнд хуримтлуулах нь чухал. Төв банк болон холбогдох байгууллагын тайлан мэдээллээс харахад Монгол Улс 2016 онд 1.3 тэрбум ам.долларын валютын нөөцтэй атлаа гурван тэрбум ам.долларын импорт хийсэн байна. 2017 онд 3.1 тэрбум ам.долларын валютын нөөцтэй манай улс дөрвөн тэрбум гаруй ам.долларын бараа бүтээгдэхүүнийг хилийн чанадаас худалдан авсан байдаг. Өөрөөр хэлбэл, алдагдал байнга хүлээж, дараа жилийнхээ нөөцийг түрүүлээд “идэж” ирсэн гэсэн үг. Монгол Улс валютын орох, гарах урсгалд тасралтгүй алдагдал хүлээсээр ирсэн нь ам.доллар ховордож, төгрөг үнэгүйдэх шалтгаан болж буй. Бид жилд 3.0-4.0 тэрбум гаруй ам.доллар буюу Монголбанкны дансан дахь валютын албан нөөцийг бүгдийг нь импортын бараа бүтээгдэхүүн худалдан авахад зарцуулж байна. Бид валютын орох, гарах урсгалыг хянаж зохицуулсан цагт зээлийн хүүг жинхэнэ утгаар нь бууруулж чадна.

Монгол Улсад хүнд аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх нь хамгаас чухал

Монгол Улс бүтээгч, нэмүү өртөг шингээсэн үйлдвэрлэгч орон болохгүйгээр үүнийг шийдэх боломжгүй. Үүний тулд хүнд аж үйлдвэр буюу суурь аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх нь хамгаас чухал. Хилийн чанад руу урсаж буй ам.долларыг дотооддоо үлдээхэд, 

Нэгдүгээрт: Цахилгаан станц барьж, цахилгаанаар дотоодын хэрэгцээгээ 100 хувь хангах хэрэгтэй. Одоогоор Монгол Улс өмнөд болон хойд хөршөөсөө эрчим хүч худалдан авч, их хэмжээний валютын урсгалыг гадаадад алдаж байна. Ялангуяа, уул уурхайн “Тавантолгой”, “Оюутолгой” зэрэг томоохон компаниуд БНХАУ-аас импортолсон цахилгаан эрчим хүчээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Нүүрсээр баян, нар, салхи, ус зэрэг сэргээгдэх эрчим хүчний арвин нөөцтэй Монгол Улс цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээгээ 100 хувь дотоодоосоо хангах бүрэн боломжтой. Ингэснээр цахилгаан худалдан авахад зарцуулдаг ам.долларыг дотооддоо валютын нөөц болгон үлдээнэ. Хоёрдугаарт: Газрын тосны нөөцтэй цөөн орны нэг болох манай улс нефтиэ өөрсдөө бушуухан нэрдэг болмоор байна. Монгол Улс одоогоор шатах тослох бүтээгдэхүүнээ 100 хувь гадаадаас авдаг, шатахуунаас хараат, нэг ёсондоо колони улс болсон нь үнэн. Бид түлш, шатахуунд жилд 1.5 тэрбум гаруй ам.доллар алддаг. Иймд, энэ ажлыг цаг алдалгүй түргэвчлэх учиртай. Гуравдугаарт: Шил, шилэн бүтээгдэхүүнийг дотооддоо үйлдвэрлэх нь зүйтэй. Шилний үйлдвэргүй учраас зөвхөн архи, пивоны шил импортлоход жилд 200 гаруй сая ам.доллар зарцуулдаг. Шилний хэрэгцээ үүгээр дуусахгүй бөгөөд хотын төвд сүндэрлэж буй шилэн барилгуудын гадна, дотно фасадаас эхлээд цонхны шил, жимсний чанамал, өргөст хэмхийн шил, шилэн эдлэл гээд энэ төрлийн бүтээгдэхүүнд хэдий хэмжээний валют гадаад руу урсаж буй бол? Гэтэл шилэнд сая саяар нь “ногоон” алддаг Монгол Улс шилний үндсэн түүхий эд болох цахиурын нөөцтэй орон. Дөрөвдүгээрт: Өдгөө түүхийгээр нь шахуу гадаадад гаргаж буй зэсээ боловсруулах нь зээлийн хүүг бууруулах бодит алхам. Зэс зэвэрдэггүй, эвдэрч гэмтдэггүй эд учраас Энэтхэгийн Шинэ Дэлигийн баячуудын хороололд цэвэр, бохир усны хоолойг хүртэл зэсээр хийж амьдрал ахуйдаа хэрэглэсээр ... Өдгөө урд хөрш рүү түүхийгээр нь импортолж буй зэсийн баяжмалыг нэмүү өртөг шингээсэн эцсийн бүтээгдэхүүн болгон экспортын орлогыг өсгөснөөр валютын гаднаас орох нөөцийг бас нэмэгдүүлнэ. Тавдугаарт: Дээд зэргийн ган хайлах үйлдвэр бидэнд хэрэгтэй. Монгол шиг жижиг зах зээлд хүнд аж үйлдвэр зохимжгүй гэж зарим эдийн засагч үздэг нь хоцрогдсон ойлголт. Ган хайлах бага чадлын үйлдвэр байгуулаад ашигтай ажиллуулж болно. АНУ-д “Нукор” нэртэй дээд зэргийн гангийн жижиг үйлдвэрийн сүлжээ ийм загвараар ажиллаж байна. Гэтэл төмрийн хүдрийн арвин нөөцтэй монголчууд өнөө хэр дээд зэргийн чанартай ган хайлж чадахгүй, арматур төдийхөн л хийгээд сууж байгаа нь харамсалтай. Монголын валютын нөөцийг хилийн чанад руу урсгадаг импортын бүтээгдэхүүнийг орлох энэ таван үйлдвэрийг эх орондоо байгуулсан цагт төгрөгийн ханшийг хамгаалж, бас чангаруулж чадна. Үүнийг хэрэгжүүлэхийн тулд Аж үйлдвэрийн яам тусад нь байгуулах нь зүйтэй. Үүнээс гадна “хос төмөр зам” барих хэрэгтэй. Сүхбаатар хотоос Замын Үүд хүртэл хос төмөр зам барихаас гадна уул уурхайн түүхий эд зөөх “экспортын төмөр зам” тавих шаардлагатай. Автомашинаар нүүрс, төмрийн хүдэр зөөхөд өртөг зардал өндөртэй. Энэ төмөр замыг нарийн, бүдүүн цариг гэж цэц булаалдахын оронд “Экспортын төмөр зам” гэж эергээр нэрлэж болно. Эдгээр арга зам, алхам бол макро түвшний буюу төрийн оролцоо шаардсан ажил. Төр бодлогоо гарган, хувийн хэвшилтэй хамтран ажиллавал зээлийн хүүг гарцаагүй нэг оронтой тоонд оруулж чадна. 

Банкны систем гар доороо зохицуулж болох алхамууд...

Дээрхээс гадна банкны систем гар доороо зохицуулж, зээлийн хүүг бууруулахад түлхэц өгөх хэд хэдэн арга зам бий. Нэгдүгээрт: Монголд 730-аад хууль хэрэгжиж буйн 55 хуулинд нь банкны салбартай холбоотой зүйл заалт агуулагддаг. Эдгээр хуулийн цөөнгүй нь банкны өртөг зардлыг нэмэгдүүлсэн зүйл заалт чамгүй багтаасан байдаг. Нэг ёсондоо, популист улстөрч-гишүүд банкуудыг өндөр ашигтай гэж хялайн-нүд үзүүрлэж, хуулиар дөнгөлж, чангатгаж, өртөг зардлыг нэмэгдүүлдэг. Хоёрдугаарт: Эдгээр хуулийг дагасан 70 орчим дүрэм, журам, зааврууд мөн банкуудыг чангалсан, өртөг зардлыг нэмэгдүүлдэг. Үүнийг заавал засаж өөрчлөх шаардлага бий. Жишээ нь, Тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулиар бол банк нь салбар, тооцооны төв шинээр байгуулахад хураамж төлөх ёсгүй байдаг. Учир нь банкны нэгж нь тухайн байгууллагын нэг хэсэг учраас нэгдсэн байдлаар тайлан баланс нь тооцогдож татвараа төлдөг. Гэтэл Монголбанк “Нэгжийн тухай журам” баталж, түүнд нь хэрэв банк шинэ салбар байгуулбал гурван сая төгрөгийн хураамжийг Монголбанкинд төлөхөөр заасан байдаг. Энэ мэт шимтгэл, хураамж банкны өртөг зардлыг өсгөдөг. Гуравдугаарт: Карт уншигч машинуудыг цэгцлэх. Монголд нэг дэлгүүрт ороод бараа худалдан авахад банк тус бүр карт унших машинтай. Харин бусад оронд карт унших ганцхан машинтай, бүх банкны картыг уншиж, орсон мөнгө банкуудад нь программын кодоор ангилагддаг. Гэтэл банкууд тэр ПОС машиныг нь худалдан авна, суурилуулна, боловсон хүчнээ сургана, засна, цаасаар нь хангана. Энэ бүхэн давхардсан зардал болдог. Уул нь, ПОС машин чинь дэлгүүрийн кассын машин. Тэгэхээр дэлгүүрийн өмч байх ёстой. Банкны өмч яавч биш. АТМ ч ялгаагүй. Нэг дэлгүүрт 4-5 банкны АТМ байна. Үүнийг бас төгрөгөөр цэнэглэнэ. Харуул хамгаалалтаас эхлээд мөнгө цэнэглэх хүн, засварчин-инженер цалинжуулна. Үүнийг дагасан хамгаалалт, унаа шатахууны зардал бас гарна. Бусад улсын Төв банкны тухай хуулийн эрх үүрэгт арилжааны банкууд дэд бүтцээ өргөжүүлэхэд нь Төв банк нь үүнийг удирдан зохион байгуулж хэрэгжүүлэхээр заасан байдаг. Банкууд дундаа процессэнгийн төв байгуулж, нэг ПОС машинтай байж яагаад болохгүй гэж. Арилжааны банкууд хоорондоо хэл амаа ололцохгүй байж болох ч хуулиар зохицуулж болно. Хэрэв Монгол банкны тухай хуульд нэг заалт оруулаад, банкуудын дэд бүтцийг цэгцлэх ажлыг Төв банк санаачлан зохион байгуулна гэж заасан байхад арилжааны банкууд “мэдлээ, гүйцэтгэе л” гэж хэлнэ.

Ухаан зарвал хийх арга заавал олдоно

Дээр дурдсан арга замуудыг үе шаттай хэрэгжүүлж, тууштай, тогтвортой үргэлжлүүлэхэд төр засаг, Төв банкны оролцоо чухлаас чухал. Угтаа зээлийн хүү бага байх нь банкинд ч ашигтай. Учир нь банкны эрсдэл буурч, муу болон чанаргүй зээл багасна. Хадгаламж эзэмшигчдийнхээ л мөнгийг зээлдүүлдэг банкны салбарын зээлийн эргэн төлөлт сайн байснаар хадгаламж эзэмшигчдэд мөнгөө илүү найдвартай өгч чадна. Мөн бизнес тэлж банкны харилцагч, хадгаламж эзэмшигчдийн тоо, хөрөнгө нэмэгдэнэ. Хүү өндөр байх нь хамгийн түрүүнд иргэд, зээлдэгчдэд дарамт болдог. Тэгэхээр аль аль талынх нь ашиг сонирхол зээлийн хүүг бууруулах цэг дээр нийлж байна.

Төв банкны зорилгыг өөрчлөх шаардлагатай

Төв банк нь санхүү, мөнгөний тогтолцоог хөгжүүлэхэд чиглүүлэгч болсноос гадна эдийн засгийн бодлогод гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Төв банкны гол зорилго нь юу вэ? Эн түрүүн макро эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангахад зорилгыг нь чиглүүлэх. Энэ нь эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг бий болгож, хүчтэй савалгаа, хямрал, хүндрэлээс сэргийлж, инфляцыг нам доогуур түвшинд тогтвортой барих ёстой гэсэн үг. Энэ бол Төв банкны эдийн засгийн үүрэг. Төв банкны өөр нэг үүрэг зорилго бол санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах. Төв банкууд санхүүгийн системийн ажиллагааг хэвийн байлгах, ялангуяа, санхүүгийн тогтворгүй байдал, хямралаас урьдчилан сэргийлэх, болзошгүй сөрөг нөлөөг бууруулахыг зорин ажилладаг. 

Эдгээр зорилгыг биелүүлэхэд төв банкуудад ямар арга хэрэгсэл байдаг вэ?

Хоёр төрлийн хэрэгсэл бий. Эдийн засгийн тогтвортой байдал талаас нь авч үзвэл гол хэрэгсэл нь мөнгөний бодлого. Жишээлбэл, Төв банкууд богино хугацаатай хүүгээ өсгөж, бууруулдаг. Нээлттэй зах зээлээс үнэт цаас худалдаж авах, эсвэл борлуулах замаар үүнийг хэрэгжүүлнэ. Ихэвчлэн эдийн засгийн өсөлт хэт удааширсан, эсвэл инфляц хэт нам доогуур түвшинд хүрсэн тохиолдолд Төв банкууд бодлогын хүүгээ бууруулах, өсгөх замаар эдийн засгийг идэвхжүүлэх, халалтаас сэргийлэх арга хэмжээ авдаг. Хүү бага байснаар эрэлт, худалдан авалт нэмэгдэж, эдийн засагт хийх хөрөнгө оруулалт өснө. Эдгээр нь эдийн засгийн өсөлтийг эрчимжүүлдэг. Хэрэв эдийн засаг хэт хурдтай өсөж, инфляц асуудал болсон бол Төв банкны авдаг ердийн арга хэмжээ нь бодлогын хүүгээ өсгөх. Банкуудад богино хугацаанд мөнгө зээлэхдээ авдаг овернайт хүү (нэг хоногийн хугацаатай банк хоорондын зээлийн хүү). Жишээлбэл, Төв банк бодлогын хүүг өсгөснөөр банкны системд хүү нэмэгдэнэ. Энэ нь орон сууц, автомашин худалдан авалт, хөрөнгө оруулахад шаардлагатай зээлийн хүүг өсгөх замаар хэт халсан эдийн засагт ирэх дарамтыг хөнгөлдөг. Санхүүгийн тогтворгүй байдал, санхүүгийн хямралын үед ашигладаг Төв банкны гол хэрэгсэл бол Төв банкнаас олгодог санхүүжилт юм. Санхүүгийн тогтвортой байдлыг дэмжихийн тулд Төв банкуудын хийж чадах нэг зүйл бол санхүүгийн байгууллагуудад олгодог богино хугацаатай зээл байдаг. Өөрөөр хэлбэл, тогтворгүй байдал болон хямралын үед санхүүгийн байгууллагуудад богино хугацаатай зээл олгосноор тэдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааг дэмжих, улмаар зах зээлд үүссэн тогтворгүй байдлыг намжаахад тус болдог. Төв банкийг ийм үйл ажиллагаа явуулдаг гэдэг утгаар нь “авралын буюу эцсийн ганц зээлдүүлэгч” гэх нь ч бий. Ихэнх Төв банкны хувьд гурав дахь хэрэгсэл нь санхүүгийн зохицуулалт болон хяналт юм. Төв банкууд хүндрэлд орсон банкуудад авралын ганц зээлдүүлэгч болох үүргээ 2008 оны хямрал болтол сайн ойлгоогүй байсан. 

Уламжлалт бус мөнгөний бодлогын арга хэрэгсэлийг төв банкны тухай хуульд тусгаж өгвөл цаг үетэйгээ хөл нийлүүлнэ гэсэн үг

Дэлхийн санхүү, эдийн засгийн 2008-2010 оны хямралаар Төв банкууд санхүүгийн зах зээл дэх тогтворгүй байдлыг удирдахын тулд хөрвөх чадвараар банкуудыг хангаж, чухал хувь нэмэр оруулсан. Тухайлбал, Санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангахын тулд АНУ-ын Төв банк, Европын Төв банк, Английн Төв банкууд санхүүгийн байгууллагуудад богино хугацаатай, хөрвөх чадвар өндөртэй, санхүүгийн хэрэгсэл нийлүүлж, санхүүжилтийн дутагдлыг хааж байсан. Хөрөнгө, мөнгөний дутагдалтай байгаа санхүүгийн байгууллагуудад санхүүжилт олгох замаар зах зээлийг тайвшруулах, бүх төрлийн санхүүгийн байгууллагын хөрвөх чадварыг сайжруулах, зээл олгох олон өөр төрлийн тусгай хөтөлбөрүүдийг санаачилж, хэрэгжүүлсэн. Жишээлбэл, TARP (Troubled Asset Relief Program) буюу хүндрэлд орсон активуудыг худалдан авах хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн. АНУ-ын Засгийн газар түр хугацаагаар зарим банкны активыг худалдан авч, эзэмшигчийн байр сууринд очсон. 2010 оны 12 дугаар сар гэхэд АНУ-ын Төв банк буюу Холбооны Нөөцийн Банк (ХНБ)-наас хямралын үед нийт 21 мянган зээл олгосон. Энэ 21 мянган зээлээс ганц нь ч төлбөрөө хоцроогоогүй буюу дефолт зарлаагүй. Зээл нэг бүр эргэн төлөгдсөн. Энэхүү хөтөлбөрийн үндсэн зорилго ашиг олно гэхээсээ илүү санхүүгийн системийг тогтворжуулахад оршиж байсан ч эцсийн эцэст татвар төлөгчид хожсон. Дэлхийн олон орны Төв Банкуудын 2008-2010 оны хямралын үед ашигласан үндсэн хэрэгслийг “их хэмжээний актив худалдан авалт” гэдэг. Энэ нь олон нийтэд “Бонд худалдан авах хөтөлбөр” буюу QE (quantitative easing) гэдгээр танигдсан. Үүнийг эдийн засгийг дэмжихэд чиглэгдсэн Тоон үзүүлэлтээр хөнгөвчлөх буюу мөнгөний зөөлөн бодлого гэж ч хэлж болно. 

Энэ хөтөлбөр ямар зарчмаар хэрэгжсэн бэ?

Урт хугацааны хүүд нөлөөлөхийн тулд Төв банкууд үнэт цаас болон Засгийн газрын дэмжлэгтэй байгууллагуудын моргейжийн зээлтэй холбоотой үнэт цаасыг их хэмжээгээр худалдан авсан. Урт хугацааны хүү буурсан нь эдийн засгийн сэргэлтэд түлхэц өгсөн. Мөн Урт хугацааны дахин санхүүжүүлэх хөтөлбөр, Хүчинтэй хугацааг сунгах хөтөлбөр, Хугацаатай дуудлага худалдааны хөтөлбөр, Арилжааны Векселийн санхүүжилтийн хэрэгсэлийн хөтөлбөр, Тэг хувийн хүүгийн бодлого зэрэг хөтөлбөрүүдийг зэрэгцэн хэрэгжүүлсэн. Санхүүгийн хямрал хүн төрөлхтнийг үргэлж дагалдана, хэзээ ч алга болохгүй. Эдийн засгийн болон Санхүүгийн хямрал, сэргэлтийг гэтлэн давахын тулд манай Төв банк буюу Монголбанкинд уламжлалт бус мөнгөний бодлогыг хуулинд нь заавал тусгаж өгөх шаардлагатай. Үнийн тогтвортой байдлыг хангах гэсэн зорилгыг Төв банкны тухай хуульд тусгаж өгөх нь “байг” оносон зорилго болно, одоогийн төгрөгийн тогтвортой байдлыг хангах гэсэн зорилгыг хэнбуйгай ч хэрэгжүүлж чадахгүй. Ажилгүйдлийг бууруулах нь Төв банкны үндсэн зорилгын нэг яах аргагүй мөн. Үүнийг ч бас Төв банкны зорилгод тусгаж өгөх шаардлагатай. 

Олон Улсын Валютын Сан (ОУВС)-тай яаж харилцах вэ?

ОУВС нь эдийн засгийн тогтвортой байдлыг бий болгоход дэлхий дахины хэмжээнд хамтын үйл ажиллагаа шаардлагатай гэсэн итгэл үнэмшлээр байгуулагдсан. ОУВС-д Ядуурлыг хэрхэх тухай ямар бодлого явуулах ёстой вэ гэдэг талаарх бодлого байдаггүй. ОУВС-гийн зорилт нь дэлхий дахины эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангах явдал бөгөөд хөгжиж байгаа орнуудын ядуурлыг бууруулах асуудал биш юм. Харин энэ байгууллага богино хугацаатай санхүүгийн тусламж үзүүлж байгаа орнуудынхаа хөгжлийн дотоод асуудалд оролцсоор л. Аливаа нэгэн улс хямралд орчихсон байхад ОУВС-гийн хэрэгжүүлсэн программ, олгосон хөрөнгө мөнгө байдлыг тогтворжуулж чадахгүй байснаар барахгүй олонх тохиолдолд нөхцөл байдлыг, тэр тусмаа ядуу хүмүүсийн байдлыг үнэндээ улам дордуулж байсаар ирсэн. ОУВС-гийн бодлого олон оронд өлсгөлөн, бослого үймээн гарахад хүргэсэн. ОУВС огт тохирохгүй нөхцөл байдалд ч өөрийнхөө бодлогоо хүчээр тулган явуулдаг бөгөөд бусдын үгийг сонсдоггүй байгууллага гэдгийг Нобелийн эдийн засгийн шагналт, эдийн засгийн ухааны доктор, профессор, АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан Билл Клинтоны эдийн засгийн зөвлөх Ж.Стиглиц хэлсэн. Тиймээс өөрийн орны хөгжлийн онцлог, байр суурийг баттай хамгаалж харилцах нь зүйд нийцнэ. 

Зээлийн хүүг бууруулахад инфдяцыг яах вэ?

Хариулт нь гэвэл инфляцыг аль болохоор тогтвортой нам түвшинд байлгах. Инфляц урт хугацаанд нам дор байснаар, эдийн засаг илүү тогтворжиж, энэ нь эдийн засгийн эрүүл өсөлт, бүтээмж болон эдийн засгийн идэвхийг дэмждэг. Тиймээс инфляц доогуур түвшинд хадгалагдах нь эерэг зүйл. Мөнгөний бодлогын нэрт эдийн засагч Милтон Фридман “Хаана мөнгө байна, тэнд инфляц байдаг” гэж хэлсэн. Инфляц бол анхаарах чухал асуудал, энэ нь үнийн тогтвортой байдалд үргэлж анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй гэсэн үг юм. Гэхдээ ажилгүйдэл ба эдийн засгийн өсөлт адилхан чухал гэдгийг макро эдийн засгийн хүрээнд байнга хэрэгжүүлж байх зүйл мөн. АНУ-ын Төв банкны Ерөнхийлөгч асан Бернанке хэлэхдээ ерөнхийдөө инфляц хоёр хувьтай байх нь хамгийн тохиромжтой гэж үзсэн. Ихэнх Төв банкны инфляцын зорилтот түвшнийг харвал хоёр, эсвэл 1-3 хувийн хооронд хэлбэлздэг. 

Зээлийн хүүг бууруулахад татварын бодлогод өөрчлөлт оруулах талаад 

Монгол улсын эдийн засгийн урт хугацааны тогтвортой хөгжлийг хангахад ч тэр, зээлийн хүүг бууруулахад ч тэр, татварын эрх зүйн тааламжтай, тодорхой, бизнесийг дэмжсэн орчин бүрэлдүүлэх нь нэн чухал билээ. Банк, санхүүгийн байгууллагаас олон улсын хөрөнгийн зах зээлд гаргасан өрийн бичиг-бондын хүүг татвараас чөлөөлөх, зээлийн барьцаа хөрөнгийг худалдан борлуулж, зээл төлүүлэх санхүүгийн үйл ажиллагаанд НӨАТ болон үл хөдлөх хөрөнгө борлуулсаны орлогын албан татвар ногдуулахгүй байх, мөн төлбөрийн картын төлбөр тооцоог өргөн дэлгэр нэвтрүүлэхэд нэгдсэн нэг ПОС-Терминалыг худалдаа, үйлчилгээний байгууллагуудад нэвтрүүлэх хууль эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх шаардлагыг үндэслэн Татварын тухай багц хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах нь зүйтэй юм. Арилжааны банк нь зээлийн барьцаа хөрөнгийг өөрийн өмчлөх бусад үл хөдлөх хөрөнгөд бүртгэн авахад шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааны зардалд 1.5 сая хүртэл төгрөг, тухайн үл хөдлөх эд хөрөнгийг худалдан борлуулахад хоёр хувь татвар, үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татварт үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлд бүртгэгдсэн үнийн дүнгээр, үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлд бүртгэгдээгүй бол хөрөнгийн даатгалд даатгуулсан үнийн дүнгээр, хөрөнгийн даатгалд даатгуулаагүй бол данс бүртгэлд бүртгэгдсэн үнийн дүнгийн 0.6-1.0 хувиар тооцож үл хөдлөх эд хөрөнгийн татвар төлөх зэргээр зардал гарч байна. Тэгэхээр иргэн зээл авахаар хоёр өрөө орон сууцаа барьцаалсан тохиолдолд банкны нягтлан бодох бүртгэлийн балансад уг хөрөнгө банкны өмчлөх бусад хөрөнгө болж, банкны балансын гадна бүртгэгддэг. Иргэн зээлээ төлсөн тохиолдолд байраа буцаагаад авдаг. Гэтэл арилжааны банкууд барьцаанд авсан учраас үл хөдлөх хөрөнгийн хоёр хувийн татварыг арилжааны банкууд төлдөг. Энэ нь нэмэлт зардал гардаг учраас банкууд үүнийг зээлийн хүүдээ шингээдэг гэх мэт олон жишээ дурдаж болно. Ийм байдлаас үүдэн банкууд барьцаа хөрөнгөө өмчлөх бусад үл хөдлөх эд хөрөнгөд бүртгэхгүй байх, бусдын нэр дээр өмчлөх эрхийн гэрчилгээг гаргуулах гэх мэт далд эдийн засаг бий болгох, нөгөөтэйгүүр энэ татварын зардлуудыг зээлдэгчид үүрүүлэх, ингэснээр зээлийн хүү өсөх гэх мэт сөрөг үр дагавруудыг үүсгэх магадлал өндөрсөх тул Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуульд зохих нэмэлтийг оруулах шаардлагатай байна. 2004 онд Гүрж улс татварын хуулиа үндсээр нь өөрчилж, татварын 22 төрөл байсныг зургаа хүртэл цөөрүүлж, хувь хэмжээг нь бууруулсан. Энэхүү татварын реформыг Гүрж улс хийснээр нэгдсэн төсвийнх нь татварын орлого 2003 онд 469 сая ам.доллар байсан бол 2007 онд 2.2 тэрбум ам.долларт хүрч, татварын орлого нь 4.7 дахин буюу 470 хувиар өсжээ. Гүрж улсад 2007 онд бүртгэгдсэн татвар төлөгчдийн тоо 2004 оныхоос 86 хувиар өссөн байна. Ингэж Гүрж улс өөрийн жишээгээр, Татварын орлого нь түүний хувь хэмжээнээс хамаардаг буюу татварын хувь хэмжээг бууруулбал, далд бизнес ил гарч, төсвийн орлого нэмэгддэг гэдэг онолыг үндэслэгчдийн нэг Америкийн эдийн засагч Лаффер (эдийн засагчид “Лафферын-муруй” гэдэг)-ын онолын үйлчлэлийн зүй тогтлыг дэлхий дахинаа батлан харуулав. 2009 оны Forbes сэтгүүлийн Tax Misery Index (“Татварын мангаа”) чансаагаар Гүрж улс нь татварын дарамт багатай улсуудаас Катар, Арабын Нэгдсэн Эмират, Хонконгийн дараа дөрөвдүгээр байрт оржээ. Гэтэл Монгол Улсад 2018 оны байдлаар татварын 51 төрөл байгаа бөгөөд тэдгээрийн хувь хэмжээ нь 0-40 хувийн хооронд байна. 2015 оноос 2018 оны хооронд манай улсын татвар төлөгчдийн тоо өсөх биш эсрэгээрээ 0.17 хувиар буурчээ. Хэдийгээр татварын орлого 2.73 их наяд төгрөгөөс 4.75 их наяд төгрөг болж 74 хувиар өссөн ч энэ нь жилд ердөө 18.4 хувиар татварын орлого өсөж байна гэсэн үг юм. Дээрх тоон үзүүлэлтүүдээс үзэхэд Монгол Улс татварын дарамт өндөртэй орны тоонд орж байгааг харуулж байна. Эцэст нь, Монгол Улс татвараа бүрэн хурааж авдаг тогтолцоотой болж, хангалттай хэмжээний мөнгөн хуримтлалттай болсноор төрөөс цалинждаг хүмүүсийн цалин орлого нэмэгдэж, эдийн засгийн эргэлтэд сайнаар нөлөөлнө.

2020 оны 2 дугаар сарын 19-ний өдөр

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

В.Путин Оросын нефтийн салбарыг дэмжих удирдамж өглөө

 0 сэтгэгдэл

ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин Засгийн газартаа хандаж, ирэх сарын 15-ны дотор нефтийн салбарыг дэмжих төлөвлөгөө гаргаж, танилцуулахыг даалгажээ. Тэрбээр хоолой ашиглалтын Транснефть болон Оросын Төмөр зам компаниудад газрын тос тээвэрлэх хөнгөлөлттэй тариф боловсруулж, мөрдөхийг санал болгов. Энэхүү арга хэмжээ ОПЕК-тэй нефтийн үйлдвэрлэлийн гарцыг танах гэрээ хэрэгжих хугацаанд үйлчлэх юм байна. Нефть үйлдвэрлэлээр Орост тэргүүлдэг Рос нефть компанийн захирал Игорь Сечин тээвэрлэлтийн үнийг зах зээлийн үнэтэй уялдуулан бууруулахыг уриалсан юм. Түүнчлэн нефтийн талбайн үйлчилгээний томоохон компаниудыг системийн хувьд амин чухал компаниудын жагсаалтад оруулж, Засгийн газраас дэмжиж магадгүй байна. Газрын тосны үнэ унасныг дагаад үйлчилгээний компаниудын ажлын захиалга 40 хувиар доошлох төлөвтэй байгааг Эрчим хүчний сайд Александр Новак Ерөнхийлөгчид танилцуулжээ. Нефтийн үнэ 20 жилийн доод хэмжээ рүү унасны дараа ОПЕК ба бусад үйлдвэрлэгчид гарцаа 10 хувиар танахаар тохиролцсон. Дэлхийн хамгийн том үйлдвэрлэгчдийн хувьд Саудын Араб ба Орос улсууд хоёр жил үргэлжлэх таналтын үлэмж хэсгийг үүрч байгаа юм. 

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Айсуй хүнсний хямралыг давах Сингапурын төлөвлөгөө

 0 сэтгэгдэл
  • Хотод хүнсний үйлдвэрлэлд зориулан талбай гаргах ажил хийгдэж буйн дотор олон давхар машины зогсоолын дээвэр дээр зай чөлөөлж эхлээд байна

Дэлхийд хүн амын нягтаршлаар дээгүүр бичигддэг энэ улс идэх бараг бүх зүйлээ гаднаас авдаг. 2016 оны байдлаар 5.7 сая хүнтэй арлын улсын нутаг дэвсгэрийн 0.9 хувь буюу 700 ам км газрыг тариалангийн талбай гэж тодорхойлжээ. Сингапурчууд өөрсдөө бага үйлдвэрлэдэг ч хямд, өндөр чанартай хүнсийг элбэг хэрэглэдэг. Сүүлийн хоёр жилд тус улс хүнсний аюулгүй байдлын индексээр дээгүүр жагссан боловч COVID-19 өвчлөлийн улмаас нийлүүлэлтийн сүлжээ тасалдаж, хүнсний хангамжид анхаарахаас өөр аргагүй болжээ. Дэлхийн улс орнуудад хүнсний эрэлт нэмэгдэж, 2050 он гэхэд тавь гаруй хувиар дээшлэх төлөвтэй байгаа үед Сингапурт өсөж буй хүн амаа хооллохын сацуу газрын хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудалд зохицох зорилт тулгарлаа. Ургамал судлаач Эндрю Боррелл “Бид Сингапуртай ижил төстэй орнууд юу хийж байгааг ажиглаж, тэднээс суралцаж байна. Тэд уг асуудлыг олон жил бодож төлөвлөсөн учир одоо үр шимийг нь хүртэж байгаа” хэмээв. Цар тахлын үед энд сандарч тэвдсэнээс дэлгүүрийн лангууг хоослох үзэгдэл гарсан боловч яаралтай төлөвлөгөө ба Малайзаас хүнс татах ажлыг зогсолтгүй зохион байгуулсны ачаар хангамж тасалдаагүй. Гэвч Засгийн газар ойрын 6-24 сарын хугацаанд нутгийн фермүүдийн санхүүжилтийг нэмэгдүүлж, “илүү ихээр, түргэн ургуулах” зорилтыг дэмжинэ гэж жилийн өмнө байгуулагдсан Сингапурын хүнсний агентлаг мэдэгджээ. Тус агентлаг одоо 170 улсыг хамраад байгаа хүнсний хангамжийн сүлжээг өргөтгөх асуудлыг судалж байна. Үндэсний хүнсний аюулгүй байдлын урт хугацааны бодлого нь гурван тулгууртай стратегид суурилах аж. Үүнд, хүнсний хангамжийн эх сурвалжийг төрөлжүүлэх, гадаадад тариалах компаниудыг дэмжих болон дотоод үйлдвэрлэлээ дээшлүүлэх явдал юм. Эдгээрийн сүүлийнх нь нэлээд тулгамдсан зорилт боловч хүнсний хангамжийн тасалдлаас хамгаалахад хамгийн чухал ач холбодолтой. Тодруулбал, Сингапур одоо тэжээллэгийн хэрэглээнийхээ 10 хүрэхгүй хувийг дотооддоо үйлдвэрлэж байгаа бол 2030 он гэхэд 30 хувьд хүргэхээр төлөвлөжээ. Энэ зорилгоор тус улс босоо тариалан, хүнсний хаягдлаас тэжээллэгийг ялгаж авах, шавжийг ашиглах, бичил замаг болон мах ургуулах гэх мэт уургийн өөр эх сурвалжийн технологийг хөгжүүлэхэд анхаарч байгааг Наниангийн технологийн их сургуулийн профессор Майкл Фам онцолжээ. Хотод хүнсний үйлдвэрлэлд зориулан талбай гаргах ажил хийгдэж буйн дотор олон давхар машины зогсоолын дээвэр дээр зай чөлөөлж эхлээд байна. Засгийн газар өөр төрлийн уураг үйлдвэрлэх хөтөлбөрийн хүрээнд хотод фермийн аж ахуй хөгжүүлэх судалгаанд хөрөнгө оруулахын сацуу эрэг хавийн загасчлалыг дэмжиж эхэлсэн. Түүнчлэн голдуу ногоо, загас, өндөгний чиглэлээр ажиллах зөвшөөрөлтэй дотоодын 200 орчим фермийн аж ахуйн бүтээмжийг дээшлүүлэхэд анхаарч буй. Үүний сацуу томоохон хүнсний дэлгүүрүүд хийгээд хэрэглэгчид дотоодын үйлдвэрлэгчдийг дэмжихийн тулд бүтээгдэхүүнийг нь өргөнөөр худалдан авч байгаа аж. Хүнсний нийлүүлэлтийн тасалдал Сингапурыг өөрийгөө хангахад түлхэж буй анхны тохиолдол энэ биш. 2007-2008 оны дэлхийн хүнсний үнийн хямралын дараа энгийн хэрэглээний сагсны үнэ огцом дээшилсэн тул дотоод компаниудыг дэмжих алхам хийсэн. Эрэг хавиас эхлээд дээвэр дээр хүртэл хүнсний дотоодын үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх нь хөдөө аж ахуйн инновац ба технологийн хувьд таатай нөхцөл болно гэж Мельбурны Монаш их сургуулийн эдийн засагч Ди Лието үнэлжээ. Тэрбээр “Тэдэнд газар байхгүй ч өндөр үр ашигтай ферм хөгжүүлэх мэдлэг, ноу хау, арга хэрэгсэл бий” хэмээн өгүүлэв.  

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

Ажилгүйдлийн даатгалын санг мөнгөжүүлэх замаар ажлын байраа хадгалж болно

 0 сэтгэгдэл
  • Хил хаагдаж, эдийн засгийн бүх урсгал зогссон энэ үед бизнесүүд амь зогоож, ажлын байраа алдахгүй үлдэх л чухал болчихоод байхад хөрөнгө оруулалт татах, хөгжих асуудал байхгүй

COVID-­19-­тэй холбоотой нөхцөл байдал, хөдөл­мөрийн зах зээлийг хэрхэн хамгаалах талаар эдийн засагч, эрхзүйч Б.Лхагважавтай ярилцлаа. Тэрбээр Эдийн засгийн аюулгүй байдлын зөвлөлийг нэн даруй байгуулж, нэг хүний хараат макро эдийн засгийн шийдвэрүүдээс сэргийлэх шаардлагатайг ярилц­лагадаа онцлов. 

-Нэгдүгээр улиралд ДНБ 10 гаруй хувиар агшсан нь гүнзгий хямралд орсны дохио. Та энэ тал дээр байр сууриа илэрхийлэхгүй юу? 

-Үзүүлэлт ингэж гарах нь аль хоёрдугаар сард мэдэгдэж байсан л даа. Цаашдаа ч унана. Зун, намрын дараа энэ тоо улам уруудах байх. Тэгэхээр үүнийг босгох арга хэмжээ аваач, макро түвшинд бодлого, зохицуулалтаа чиглүүлээч гэдгийг байнга хэлж байна. 

-Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй багц арга хэмжээ байгаа оносонгүй гэж судлаачид хэлсээр ирсэн. Та үүнийг хэрхэн үзэж байна вэ? 

-Засгийн газар мөнгөний бодлого, улсын төсөв, даатгал, банкны системд цогц бодлогоо явуулах ёстой. Авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ нь энэ дөрвийг цогцоор хамарч чадаагүй. Аль аль салбарыг нь жаахан оромдсон зүйлс хийгээд байгаа учраас сайн үр дүн гарахгүй байна. 

-Цар тахлын үед иргэдийг ажлын байртай нь үлдээхийн тулд юу хийх ёстой вэ? 

-Ажилгүйдлын даатгалын санг мөнгөжүүлэх замаар ажлын байраа хадгалж болно. Үүнийг гуравдугаар сараас эхэлчихсэн байх ёстой ч өнөөдрийг хүртэл хийгээгүй байна. Гэхдээ ойрын зургаа, долоо, наймдугаар саруудад үүнийг хийхээс өөр аргагүй. 2020 онд төрийн таван даатгалын санд хоёр орчим их наяд төгрөг төвлөрнө гэж үзвэл Ажилгүйдлын даатгалын санг өндөр хэмжээнд санхүүжүүлж, ажлын байр хадгалах, цалин хөлсийг нь олгох ажлыг зайлшгүй хийх ёстой. 2020-2022 оны ирээдүйн санхүүгээ барьцаалж бонд босгох нь чухал байна. 

-Экспортын орлого тасалдах нь тодорхой боллоо. Төсвөө хэзээ тодотгож, энэ алдагдлыг зохицуулах хэрэгтэй вэ? 

-Төрийн албан хаагчийн цалинг 100 хувь олгож байгаа шүү дээ. Чөлөөт зах зээлд ажил эрхэлж байгаа нэг сая хүн байгаагаас 700-800 мянган ажилтан бүртгэлд бүрэн хамрагдаж байгаа. Цалингаасаа даатгалаа төлж байсан гэсэн үг. Эдгээр хүмүүсийн нэг сарын цалингийн 50 хувийг өгөхөд 380 тэрбум төгрөг л хэрэгтэй. Зургаан сарын хугацаанд ингэж олгоно гэвэл хоёр их наяд төгрөг шаардлагатай. Хэрэв Засгийн газрын баталсан хөтөлбөрт энэ шингэсэн бол илүү үр өгөөжтэй байх байлаа. Харамсалтай нь энэ асуудлыг тусгаж чадсангүй. 

-Монгол Улсыг “хар”, “саарал” жагсаалтад оруулсан нь банкуудад шууд мэдрэгдээд эхэллээ. Мөн бизнесүүдэд ч нөлөөлж эхлэх төлөвтэй. Энэ нь хэр сөрөг үр дагавартай вэ? 

-Энд манайх их гэнэн маягаар хандах гээд байна. Ялангуяа банкны систем дээр. Оюутолгойн Дубайн нэмэлт гэрээгээр дэлхийн 17 банктай хамтрах, тэдний санхүүжилтийг авах болж, одоогоор 6-7 тэрбум ам.доллар орчихсон явж байгаа шүү дээ. Монголын банкны систем энэ 17 банкны хараанд орсон. Хоёрдугаарт ОУВС-гийн хөтөлбөрт хамрагдаж, банкны системд өөрчлөлт хийхээр таван хуулиа баталсан. Гаднын банкуудаас хамааралтай байх, “хар” жагсаалтад орсон асуудлыг Оюутолгойтой уяж харах ёстой. 

-Нөхцөл байдал ингэж хүндэрсэн нь хөрөнгө оруулалт татахад түвэгтэй болгосныг бизнесийн байгууллагууд хэлж байна. Ямар зорилго, төлөвлөгөөтэй ажиллавал зохистой вэ? 

-Эрүүл мэндийн салбарын хувьд авч хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээ сайн байгаа. Харин эдийн засгийн арга хэмжээнд тусгай коммис гаргах хэрэгтэй байна. Үе үеийн Ерөнхий сайд нар, холбогдох эрх бүхий хүмүүсийг хамруулж Эдийн засгийн аюулгүй байдлын коммис байгуулж ажиллах хэрэгтэй байна. Бид хэдий болтол макро эдийн засгаа ганц хүнээс хамааралтай авч явах вэ дээ. Хэнээс хамаарч буйг та бүхэн маш сайн мэдэж байгаа байх. Мөн сонгуульд зориулж маш их мөнгө хэвлэж байна. Үүний нөлөө наадмын дараа мэдрэгдэнэ. Тиймээс аж ахуйн нэгжүүд сонгуульд зориулсан мөнгө хэвлэлт, баталгаагүй бондоос үүсэх эрсдэлд долдугаар сараас эхэлж бэлтгэлтэй байх хэрэгтэй. Хил хаагдаж, эдийн засгийн бүх урсгал зогссон энэ үед бизнесүүд амь зогоож, ажлын байраа алдахгүй үлдэх л чухал болчихоод байхад хөрөнгө оруулалт татах, хөгжих асуудал байхгүй. Коронавирусээс шалтгаалаад эдийн засаг, нийгэм, улс төрийн бүх үйл явдал өөр болж байна. Үүнд зохицсон байдал руу компаниуд хурдан орох хэрэгтэй. Хамгийн наад зах нь мэдээллийн технологи, мөнгөний урсгалын асуудал, ажлын байраа хадгалахын тулд Ажилгүйдлын даатгалыг төртэй хамтарч 3-6 сар аргацааж болно. 

A

Жижиг

A

Дунд

A

Том

О.Орхон: Худалдаа, хөгжлийн банк $500 саяын бондоо хугацаанд нь амжилттай төлж, Монгол Улсынхаа нэр хүндийг олон улсын зах зээлд өргөлөө

 0 сэтгэгдэл
  • Манай Засгийн газрын бонд тухайн үед 5-6 хувийн хүүтэй байсан бол одоо зарим нь 10-аас дээш хувийн хүүтэй хоёрдогч зах зээлд арилжаалагдаж байна. Энэ бол зах зээл яаж хямарсныг харуулж байна
  • Бусад улс орнууд дефолт зарлаж байгаа энэ үед манай улс, тэр тусмаа манай арилжааны банк яг цаг хугацаанд нь үүргээ хүлээж, төлбөрөө гүйцэтгэсэн нь маш том эерэг нөлөө болж байна
  • Олон жилийн турш гадаад худалдаа, төлбөр тооцоог гүйцэтгэж, бусдаас түрүүлж алхаж явсны үр дүнд мөнгө угаахтай тэмцэх, терроризмыг санхүүжүүлэхийн эсрэг ажиллагаанд банкууд харин ч олон улсын стандартад хүрсэн. Гол шалтгаан нь манай дотоодын хууль, эрх зүйн орчин, бусад салбарын далд эдийн засагтай холбоотой асуудлууд болон сүүлийн үед гадаадад өрнөөд байгаа хар тамхи, хууль бус сүлжээ гэх мэт зүйл болж байгааг ойлгох нь зүйтэй 
  • Сүүлийн үед сэргэлт удаж, уналт удаан үргэлжлэх юм байна гэдэгт санал нэгдэж эхэлж байна. Тэгэхээр манай улсын хувьд ч гэсэн хэт өөдрөгөөр төсөөлж болохгүй

Өнгөрсөн долоо хоногт олон улсын санхүү­гийн зах зээл дээр Худалдаа, хөгжлийн банк таван жилийн өмнө арилжаалсан 500 сая ам.долларын бондоо 100 хувь өөрсдийн эх үүсвэрээр бүрэн төлсөн сайхан үйл явдал болсон билээ. Худалдаа, хөгжлийн банкны гүйцэтгэх захирал О.Орхонтой энэхүү үйл явдал болоод COVID­19 цар тахалтай холбоотой банкны салбарын нөхцөл байдал, улс орны эдийн засаг, цар тахлын дараах үеийн бизнесийн төлөв байдлын талаар хийсэн ярилцлагыг хүргэж байна.

-Урилгыг хүлээн авч бидэнтэй ярилцаж байгаад баярлалаа. Худалдаа, хөгжлийн банкны хувьд тав дахь удаагийн бондын эргэн төлөлтийг эдийн засгийн хүнд нөхцөлд амжилттай төллөө гэсэн таатай мэдээллийг бид онцолж байна. Энэ том хэмжээний эргэн төлөлт хийхэд ямар хүндрэл, бэрхшээлүүд тулгарч байв? 

-Манай Худалдаа, хөгжлийн банк 2007 онд анх бонд гаргаснаас хойш тав дахь удаагийн буюу 2015 онд олон улсын зах зээлд гаргасан бондоо амжилттай төллөө. Энэ бонд өмнөх бондуудаас илүү онцлогтой байсан. 2015 онд эдийн засгийн маш хүндрэлтэй нөхцөл байдалд бид бондоо амжилттай гаргаж чадсан. Тухайн үед түүхий эдийн үнэ уначихсан, Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлт өмнөх оныхоос 5.6 нэгж хувиар буурч, хоёр нэгж хувь болчихсон, цаашлаад бүтэн жилийн хугацаанд гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт дөнгөж 64 сая ам.доллар байв. Мөн валютын нөөц нэг тэрбум ам.доллараас доошоо орчихсон байсан шүү дээ. Ийм үед анх удаа олон улсын зах зээл дээр хагас сая ам.долларын бонд амжилттай гаргасан юм. Мөн Засгийн газрын баталгаатай гаргасан хамгийн анхны бонд байсан. Түүнчлэн гаднаас оруулж ирсэн эх үүсвэрийг шууд Монгол Улсын валютын нөөцөд тушаасан. Өөрөөр хэлбэл, Монгол банктай своп хэлцэл хийж, худалдсанаар валютын нөөцийг өсгөсөн гэх мэт онцлогтой бонд болсон юм. Тухайн үед улсын өр дээд хэмжээнээс давчихсан, Засгийн газар гадаад зах зээлээс бонд босгох боломж тааруу байсан. Харин хувийн хэвшил, төр хамтран ажиллаж, хуулийн хүрээнд Засгийн газрын баталгаатай анхны арилжааны банкны бондыг гаргасан юм. Энэ нь төр, хувийн хэвшил хэрхэн хамтарч ажиллаж болдгийг харуулсан үйл явдал байв. Өнөөдөр энэхүү бондоо Засгийн газрын нэг ч төгрөг оролцуулахгүйгээр ХХБ өөрийн эх үүсвэрээр бүрэн төлж, хааж чадлаа. Энэ бол зөвхөн банкны биш, Монгол Улсынхаа нэр хүндийг олон улсад дахин баталж, сэргээсэн амжилт байлаа. Бид чадсан гэж бахархаж байна. Энэ бүх хугацаанд хамтарч ажилласан үе үеийн Сангийн сайд, Монголбанкны ерөнхийлөгч нарт мөн талархал илэрхийлье. Өнгөрсөн таван жилийн хугацаанд бид дөрвөн Сангийн сайд, Монголбанкны гурван ерөнхийлөгчтэй хамтарч ажилласан байна. 

-Энэ хүнд үед өөрийн эх үүсвэрээр бондын эргэн төлөлт хийсэн нь зөвхөн ХХБ-ны тухайд биш Монгол Улсын хөрөнгө оруулалтын орчинд эерэг нөхцөл бүрдүүлж чадлаа. Хөрөнгө оруулагчдын болгоомжлол хэр байв? 

-Харамсалтай нь COVID-19 цар тахалтай холбоотой хямрал дэлхий нийтэд аль хэдийн нүүрлэсэн. Дахин санхүүжүүлж чадахгүй, бондын болон хувьцааны зах зээл тэр чигтээ уналтад орчихсон зэрэг шалтгаанаар олон улс орны Засгийн газрын бондууд дефолт зарлалаа. Хэрэв өнөөдөр бонд гаргавал маш өндөр хүүтэй л гаргах эрсдэлтэй цаг үе тулгараад байна. Жишээ нь, манай Засгийн газрын бонд тухайн үед 5-6 хувийн хүүтэй байсан бол одоо зарим нь 10-аас дээш хувийн хүүтэй хоёрдогч зах зээлд арилжаалагдаж байна. Энэ бол зах зээл яаж хямарсныг харуулж байна. Мэдээж хөрөнгө оруулагчид санаа зовж байсан. Юун түрүүнд Монгол Улсын макро эдийн засгийн нөхцөл байдал, дээрээс нь манай банкны секторын үзүүлэлтүүд, хөрвөх чадвар зэргийг хараад “энэ мөнгийг яаж төлөх бол”, “Монгол Улсын валютын нөөц нэг удаагийн том төлбөрийг даах уу”, “цаашдаа эдийн засагт нь ямар үр нөлөө үзүүлэх бол” зэрэг санаа зовоосон асуудлууд олон улсын зах зээлд хөвж байсныг нуухгүй. Бид энэ бүгдэд эерэг хариулт өгсөн гэсэн үг. Цар тахлын энэ үед манай бүс нутгийн эдийн засаг ч мөн хүнд байна. Сүүлийн 20 жилд манай улсын эдийн засаг анх удаа 10 гаруй хувийн агшилттай гарлаа. Дэлхийн санхүүгийн хямралын дараа буюу 2009 онд -1.6 хувь байсан. Гэтэл одоо эхний улирлын байдлаар ийм их хэмжээний уналттай гарч байна гэдэг бол том дохио. Хөгжингүй улс орнууд ч гэсэн recession буюу эдийн засаг нь уналтад орсноо албан ёсоор зарлаад байна. Ийм учраас дэлхий нийтийг хамарсан энэ том хямралыг Монгол Улс ямар бодлогоор хэдий хугацаанд хэрхэн давж гарах нь өнөөдрийн хамгийн чухал асуудал болоод байна. 

-Гүнзгий хямрал хэр удаан хугацаанд үргэлжлэх вэ гэдэгт бодитой хариулт хэлэх хүн цөөхөн байна. Одоогийн “10 хувийн уналт дөнгөж эхлэл ч байж магадгүй” гэж эдийн засагчид таамаглаж байна. Таны төсөөлөл ямар байна? 

-Тийм ээ, цаг хугацаа өнгөрөх тусам нөхцөл байдал амаргүй байх нь ойлгомжтой болж байна. Дэлхий нийтийн шинжээчид V хэлбэрийн огцом сэргэлт байх уу, эсвэл дунд зэргийн хурдаар сэргэх үү, эсвэл бүр ёроолдоо тулаад, тэр чигээрээ удаан хугацаанд үргэлжлэх үү гэдэгт олон янзын санал, дүгнэлт гаргаж байсан. Гэхдээ сүүлийн үед сэргэлт удаж, уналт удаан үргэлжлэх юм байна гэдэгт санал нэгдэж эхэлж байна. Тэгэхээр манай улсын хувьд ч гэсэн хэт өөдрөгөөр төсөөлж болохгүй. Мэдээж бусад оронтой харьцуулахад цар тахалд хамаагүй бага өртсөн ч эдийн засаг үүнээс үл хамаараад хямралд өртөх аюултай. Ялангуяа экспорт, дотоодын үйлдвэрлэл, үйлчилгээ буурч, ажилгүйдэл нэмэгдэж байна. Төсвийн орлого бидний төсөөлж байснаас их хэмжээгээр тасалдахаар байна. Одоохондоо экспорт, импорт нам дор түвшинд байгаа учраас валютын ханшийн нөлөө бага. Хэрэв импорт нэмэгдэж, эдийн засгийн идэвхжил сэргэвэл ханшид нөлөө үзүүлнэ гэх мэтээр илүү сөрөг, консерватив байдлаар, урт хугацааны төлөв байдлаа харж таамаглах ёстой байх. 

Зээл эргэн төлөгдөж, шинээр олгогдож байж эдийн засаг хөл дээрээ босож, хөгждөг

-Харьцангуй бядтай орнууд асуудлыг эдийн засагтаа ашигтай байдлаар шийдэх оролдлогуудыг идэвхтэй хэрэгжүүлж байна. Харин манайд хямралын үед тогтоож үлдэх арга хэрэгслүүд хангалтгүй байна. Бодлогоо юунд төвлөрүүлбэл зөв бэ? 

-Томоохон улс орнууд эдийн засгаа тогтворжуулах, уналтыг аль болох сааруулах, удаашруулах, зөөлөн газардуулах тал дээр маш их хэмжээний хөрөнгө мөнгөний дэмжлэг үзүүлж байна. Одоохондоо цар тахлын хүрээ үргэлжлэх хугацаа, түүний үр дүнг тооцох аргагүй учир зарим нь бүр хязгааргүй дэмжлэг үзүүлнэ гэдгээ ч зарласан. Гэхдээ төв банк нь өөрсдөө хөрвөх валют, ам.доллар, фунт, евро хэвлэх чадвартай улсууд учраас эдгээр дэмжлэг нь нөлөө үзүүлж магадгүй. Харамсалтай нь бидэнд ийм боломж байхгүй. Бид валют хэвлэж чадахгүй, төгрөг л хэвлэнэ. Тиймээс бусад улс орны жишгээр эдийн засаг руугаа ямар нэг хэмжээгээр мөнгөний эргэлт оруулахгүйгээр эндээс гарна гэж байхгүй. Манай улсын жижигхэн эдийн засгийн хувьд чадах чинээгээрээ хичээж, боломжит арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж байна. Гэхдээ ийм хямралтай үед эдийн засаг дахь мөнгөний эргэлтийг нэмэх гол асуудлаа орхигдуулаад байна. Иргэдийн хэрэглээний зээлээс эхлээд, жижиг, дунд үйлдвэрлэгчдийн зээл, цаашилбал томоохон аж ахуй нэгжүүдийн бизнест ч энэ байдал нөлөөлж эхэлж байна. Энэ бүх зээл эргэн төлөгдөж, шинээр олгогдож байж эдийн засаг хөл дээрээ босож, хөгждөг. Гэтэл өнөөдөр эргэлт үндсэндээ зогсох тал руугаа хандаж байна. Цаашлаад банкны секторын хэмжээнд төлбөр хойшлуулж буй зээлүүд ойролцоогоор их наяд руу тоологдож эхлэх байх. Ингэснээр шинээр олгох боломжтой зээл, эргэн төлөгдөх байсан эх үүсвэрүүд доод тал нь зургаан сар, цаашлаад үйл ажиллагааны онцлогоос хамаарч 1-2 жилээр хойшилж байна. Энэ эргэлт гацаанд орохоор шинээр зээл олгох мөнгөгүй л болно гэсэн үг. Тэгэхээр төв банк болоод төр Засгийн зүгээс мөнгөний эргэлтийг зогсоож болохгүйг анхаарах нь чухал. Шинээр зээл олгох эх үүсвэрийг зайлшгүй гаргаж өгөх хэрэгтэй. Мэдээж валютын ханш огцом өсөх, мөнгөний ханш, инфляц унах гэх мэт эрсдэлүүд байна. Гэхдээ валютын ханш, инфляц 10 хувь болохоос эдийн засаг 10 хувиар унах нь илүү хор уршигтай. 

-Бидний нэрлэдгээр “хар жагсаалт”-д орох эрсдэл санхүүгийн салбарт тодорхой нөлөө үзүүлнэ гэж шинжээчид хэлж байна. Та ямар байр суурьтай байна вэ? 

-Мэдээж нөлөө үзүүлнэ. Гэхдээ санхүүгийн сектороос болоод “саарал” болон “хар” жагсаалтад орж байгаа мэт ард түмэнд ойлголт өгөх оролдлого байгааг няцаамаар байна. Олон жилийн турш гадаад худалдаа, төлбөр тооцоог гүйцэтгэж, бусдаас түрүүлж алхаж явсны үр дүнд мөнгө угаахтай тэмцэх, терроризмыг санхүүжүүлэхийн эсрэг ажиллагаанд банкууд харин ч олон улсын стандартад хүрсэн. Гол шалтгаан нь манай дотоодын хууль, эрх зүйн орчин, бусад салбарын далд эдийн засагтай холбоотой асуудлууд болон сүүлийн үед гадаадад өрнөөд байгаа хар тамхи, хууль бус сүлжээ гэх мэт зүйл болж байгааг ойлгох нь зүйтэй. Монголын арилжааны банкуудын бүх гүйлгээ төв банкаар дамждаг шиг дэлхийн бүх улсын ам.долларын гүйлгээ Америкийн банкуудаар л дамждаг. Тэнд дансгүй бол ам.долларын гүйлгээнээс үндсэндээ хасагдаж байна гэж ойлгох хэрэгтэй. Citi болон Америкийн банкууд дээр шууд харилцаатай данс нээсэн Deutsche Bank, HSBC, Standard Chartered зэрэг банкууд аль хэдийн гараад явчихсан. Европт энэ асуудал чангарснаас болж Монгол Улсад гаднын банкны төлөөлөгч болж байсан хамгийн анхны банк болох Нидерландын ING банк оффисоо татан буулгаж, Монголын бүх банкууд дахь дансаа хаалаа. Энэ мэт асуудлууд цаашдаа үргэлжлэхийг үгүйсгэхгүй. Өнөөдөр манай Монгол Улсын нийт гадаад төлбөр тооцооны 80 гаруй хувийг ХХБ дангаараа гүйцэтгэж байна. Энэ бол маш том хариуцлага, бас эрсдэл. Бид мөнгө угаах, терроризмтой тэмцэх ажилд бүхий л анхаарлаа хандуулж байна. Олон харилцагчийн гүйлгээг шалгаж явуулах, түүнтэй холбоотой зардлууд нэмэгдэж, гадаад төлбөр тооцоо нэг банкаар явдаг байсан бол одоо 2-3 банкаар дамжиж гүйлгээ хийгдэж байна. Энэ зардал чирэгдлүүд эргээд харилцагчдын нуруун дээр л ирдэг. Энэ бол зөвхөн банк, санхүүгийн салбар, төр засгийнхан анхаарлаа хандуулах ажил биш. Монгол Улсын аж ахуй нэгж, иргэн бүр үүнийг ойлгож, хамтарч ажиллаж байж “хар” жагсаалтаас гарах боломжтой. 

-Магадгүй тодорхой хугацааны дараа хямралын араас өсөлт бий болно. Цар тахлын дараах бизнесийн ертөнц хэрхэн өөрчлөгдөх бол. Ертөнцийн дүрэмд өөрчлөлт орохуйц хямрал байх болов уу. Та ямар хүлээлттэй байна вэ? 

-Хорвоо дэлхий яаж өөрчлөгдөхийг хэлж мэдэхгүй байна. Бид олон улсын түншүүдтэй байнга харилцах хэрэгтэй байдаг. Харин одоо цар тахлын нөлөөгөөр үйл ажиллагаа, гадаад харилцаа илүү түргэн шуурхай болж байна. Бүх хурал зайнаас, онлайнаар явж байна. Заавал ирж, очихгүйгээр зохицуулж болж байгаа нь өндөр зардал, цаг хугацаа, орон зайг хэмнэж байна. Мөн бид дотооддоо ч ажилтнуудаа зайнаас ажиллуулж болдог, харилцагчид заавал банкинд ирэх шаардлагагүйгээр дижитал үйлчилгээг авч сурч байна. Банк заавал 24 цагаар, амралтын өдрүүдээр ажиллах шаардлагагүйг бас харуулж байна. Энэ бүгдийг тодорхой хэмжээний дэвшил гэж хэлнэ. Харин нөгөө талаас хөрөнгө мөнгө босгох, томоохон төсөл хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлэх, санхүүжүүлэх, хөрөнгө оруулалт хийх үйл явц харьцангуй удаашрахаар байна. Учир нь энэ бүхэн глобалчлалын эсрэг зүйл болж хувирлаа. Тиймээс тухайн улс орон бүр өөрсдийнхөө худалдаа, дотоодын үйлдвэрлэлээ дэмжих, орон нутгийнхаа эдийн засгийг тэтгэхийг зорьж байна. Зарим улс орон олон улсын зах зээлд гарах, глобалчлах ажиллагаа явуулах шаардлагагүй гэх үзэл санааг ч гаргаж ирж байна. Энэ цаг үетэй давхцаад өрнөж байгаа “худалдааны дайн” гэх мэт асуудлыг харахад улс орон дамнасан том төсөл хөтөлбөрүүд буурах хандлагатай гэсэн таамаглалтай байна. 

-Цаг гарган бидэнтэй ярилцсан танд баярлалаа.